مردم آزاری در فضای سایبر

امروزه در سراسر جهان بیشتر از نیم میلیارد نفر (580 میلیون نفر)‌ به اینترنت دسترسی دارند، دسترسی به اینترنت بسیار سریع و با حداقل صددرصد سالانه در خانه‌ها، مدارس و محل کسب و کار در حال رشد است.

مطالعه‌ای در سال 2000 در ایالات متحده امریکا نشان می‌دهد که بیش از نصف دانش‌آموزان چه در خانه و چه در مدرسه به کامپیوتر دسترسی دارند و فقط 10 درصد از کودکان به طور کلی از این امکانات محروم هستند. بررسی اخیر از 15500 مدرسه در کشور کانادا حاکی از آن است که 98 درصد از مدارس ابتدایی و 99 درصد از دبیرستان‌ها دارای کامپیوتر و اینترنت هستند.

بیش از یک میلیون دستگاه کامپیوتر در اختیار دانش‌آموزان و معلمان کانادایی قرار دارد که تخمین زده می‌شود 90 درصد از این کامپیوترها به اینترنت متصل باشند.

به عبارت دیگر در ازای هر 5 دانش‌آموز کانادایی یک دستگاه کامپیوتر موجود است و علاوه بر این حدود 60 درصد از دانش‌آموزان مذکور، مجوز اتصال به اینترنت در خارج از وقت کلاس (زمان ناهار یا بعد از وقت مدرسه)‌ را کسب کرده‌اند که این موارد احتمالا با نظارت کمتری انجام می‌گیرد بنابراین می‌توان اذعان کرد که تقریبا هر دانش‌آموز کانادایی می‌تواند بدون نظارت از تکنولوژی رایانه‌ای در مدرسه و در قالب ارتباط الکترونیکی بهره‌مند شود.

بهره‌مندی از تلفن همراه نیز، استفاده دیگری از تکنولوژی است که شدیدا در حال افزایش است. در سال 2003 حدود یک‌سوم از جوانان امریکایی و تقریبا نصف کودکان اروپایی دارای تلفن همراه شخصی بوده‌اند. یکی از دلایل آن شاید احساس امنیتی بود که 70 درصد جوانان امریکایی بین 10 تا 14 ساله اعلام کرده بودند که به هنگام حمل تلفن همراه سریعا می‌توانند با دوستان و خانواده‌هایشان تماس حاصل نمایند.

هرچند که استفاده از کامپیوتر در کلاس تاثیرات مثبتی بر آموزش دارد و تلفن همراه نیز در تعاملات دانش‌آموزان تسهیلاتی را موجب می‌گردد اما این ابزار به طور اجتناب‌ناپذیری مشکلات و چالش‌هایی را نیز برای مدارس و جامعه به بار خواهد داشت. ارتباط الکترونیکی می‌تواند رسانه‌ای باشد که باعث ورود دانش‌آموزان به انجام رفتارهای ناپسندی همچون اذیت و آزار دیگران گردد. امروزه اشکال گوناگون تکنولوژی همچون تلفن همراه، پیجر، پست الکترونیکی، پیام فوری و سایت‌های شبکه‌ای توسط افراد و گروه‌ها برای آزار و اذیت دیگران مورد استفاده قرار می‌گیرند که می‌توان آن را زورگویی سایبر نامید.

نرخ آمار زورگویی سایبر علی‌رغم جدید‌بودن این نوع تکنولوژی‌ها بسیار بالاست. به طور مثال یک‌چهارم از دختران جوان کاربر اینترنتی ادعا می‌کنند که در چت‌روم‌ (Chatroom) از مطالبی که به آنها گفته شده است بسیار ترسیده و عصبانی شده‌اند. براساس تحقیقی در انگلستان، 25 درصد از جوانان بین 11 تا 19 سال ادعا کرده‌اند که زورگویی سایبر را تجربه نموده‌اند. این در حالی است که چند سال قبل آمار مربوط به جوانان مورد‌ آزار قرار گرفته‌، حدود 6 درصد بوده است. بررسی دیگر در کانادا نشان می‌دهد که یک‌چهارم از جوانان کانادایی کاربر اینترنتی پیام‌های نفرت‌آمیز از دیگران دریافت نموده‌اند.

کیتز‌ در سال 2002  پی برد که بسیاری از افراد گروه کوچکی از نوجوانان دیربالغ، مورد اذیت و آزار جنسی از طریق اینترنت قرار گرفته‌اند. از نظر حقوقی به هر تماس جنسی ناخواسته که باعث ارعاب، تخاصم و اهانت گردد، اذیت و آزار جنسی اطلاق می‌شود. اسپیتزبرگ‌ و هوبلر نیز گزارش داده‌اند که یک‌سوم از دانش‌آموزان پیش از اخذ دیپلم از طریق اینترنت مورد کمین قرار گرفته‌اند که شامل آزار تلفنی، هدایای ناخواسته، پاییدن و مراقبت بوده است.

براساس این مطالعات مقدماتی، اکنون پدیده «آزار سایبر» در حال تبدیل شدن به یک معضل جدی است. تلاش مدیران مدارس و والدین در کاهش چنین رفتاری بسیار پیچیده و غامض به نظر می‌رسد، زیرا که قلدرهای سایبر دارای اسامی مستعار هستند. در حقیقت استفاده از نام مستعار، مانع از تجسس در رفتارهای آسیب‌زا است و ممکن است که فرد اقدام‌کننده را مجبور به انجام ریسک کرده و یا احساس حیا در آنان را از بین ببرد. به طور مثال در سال 1999 تیک‌ و همکارانش که چند نوع از این‌گونه آزارهای اینترنتی همچون جعل هویت، کلاهبرداری، پیام‌های ناخواسته، پیام‌های نفرت و اعمال مجرمانه را شناسایی کرده بودند، توصیه می‌کنند که باید در این مواقع عمل به سیاست رعایت مقررات و مجازات را در پیش گرفت.

بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که بهره‌گیری از ارتباطات آسان و ارزان در روابط اجتماعی می‌تواند با مشکلاتی چون تشویق به آزار، نفرت و جرم مواجه شود.

به دلیل این‌که در تحقیقات آزار و اذیت ارتباط الکترونیکی تعداد دفعات انجام آن توسط افراد مشخص نیست، به جهت اهمیت موضوع باید محققان اطلاعات و پشتیبانی خود را در اختیار دست‌اندرکاران آموزشی قرار دهند و با توجه به این‌که بسیاری از کاربران اینترنتی از نظر تعاملات اجتماعی افرادی منزوی و گوشه‌گیر هستند و تعدادی نیز در پی یافتن فردی کمکی جهت مقابله با شخص قلدر بسر می‌برند، پس نیاز است که برای استفاده مناسب از تکنولوژی در مدارس، معلمین و کارکنان آموزشی دارای دانش کافی از میزان شیوع و انواع زورگویی سایبر باشند تا بتوانند دانش‌آموزان را از نحوه کاربری امن و مناسب کامپیوتر آگاه سازند. علاوه بر این به سبب این‌که معلمان و مسوولان آموزشی معمولا دانش کمتری از تکنولوژی آموزشی نسبت به دانش‌آموزان خود دارند، بنا بر این الزام است که آنها از روش‌های مختلف استفاده دانش‌آموزان از تکنولوژی آگاهی داشته باشند.

این مطالعه درباره ماهیت و میزان شیوع «زورگویی سایبر» در بین نوجوانان به نتایجی خصوصا در مورد پرسش‌های زیر نایل آمده است:

1- کدام رسانه الکترونیکی برای آزار سایبر مورد استفاده قرار می‌گیرد؟

2- عکس‌العمل نوجوانان نسبت به آزار سایبر چیست؟

روش‌

مجموعا 432 دانش‌آموز (193 پسر و 239 دختر)‌ از کلاس‌های 7 تا 9 و از میان 9 مدرسه راهنمایی از طبقه متوسط اقلیت‌های گوناگون در کالگری و به صورت تصادفی انتخاب شدند. فقط جوانانی که رضایتنامه داشتند، اجازه شرکت در این تحقیق را به دست آوردند. برای آن که دانش‌آموزان در فضای اجباری به تکمیل پرسشنامه‌ها نپردازند، یک دستیار پژوهشگر امور مصاحبه‌ها را در کلاس انجام می‌داد. برای اطمینان از عدم شناسایی، پرسشنامه‌ها بدون نام طراحی و زمان لازم برای تکمیل آنها 15 دقیقه در نظر گرفته شده بود.

اقدامات‌

تدوین‌کنندگان پرسشنامه‌ها، 15 سوال برای گروه هدف مورد مطالعه خود طراحی کردند. این سوالات بر اساس تجربیات اولیه مولف در خلال فعالیت در مدرسه، هدایت تحقیق و افشای شنیده‌های دانش‌آموزان در رابطه با موضوع «آزار سایبر» بوده است.

در این مطالعه به طور مکرر تعریفی از عبارت «آزار» توسط اولوز در سال 1996 آمده است که در ابتدا از نظر معنایی توضیح داده شده است. در مورد نوع تکنولوژی و جزئیات این گونه اتفاقات از سوالات «باز» استفاده شده است و راجع به تعداد دفعات شنیده‌ها، تجربیات و دخیل شدن در مساله «آزار سایبر»، عکس‌العمل‌های رفتاری و احساسی و ارتباط بین این آزار و دیگر انواع آن سوالات «بسته» پرسیده شده است که پاسخ‌های آنها با توجه به شاخص‌های لابکرت از «هرگز» تا «تقریبا هر روز» انتخاب شده‌اند. ضریب اعتبار 10 موردی که عکس‌العمل‌های احساسی و رفتاری را مورد سنجش قرار می‌دادند، 88 است.

نتایج‌

نتایج به دست آمده از این تحقیق نشان داد که از انواع مختلف تکنولوژی برای آزار و اذیت دانش‌آموزان استفاده شده است که در این میان بیشترین گزارش مربوط به پست الکترونیکی، پیام‌های فوری و اینترنت است. همچنین نمونه‌های خاصی نیز از آزار سایبر گزارش شده است، به‌طور مثال به نقل از دانش‌آموزی آمده است که فردی دیگر از طریق پست الکترونیکی برای مدیر مدرسه، توهین‌هایی را ارسال می‌کرده است. گزارشی  دیگر مبنی بر دریافت تهدید به مرگ یکی از همکلاسان می‌باشد و در نهایت حدود یک‌سوم از دانش‌آموزان مورد مصاحبه اعلام کرده‌‌اند که از موضوع آزار سایبر بی‌خبر هستند.

تقریبا یک‌چهارم از دانش‌آموزان مذکور (23 درصد یا 100نفر)‌ حداقل چند بار قربانی آزار سایبر شده‌اند و 42 درصد (182نفر)‌ هرگز با این مساله مواجه نبوده‌اند. در این گزارش آمده است که از نظر تعداد دفعات آزار سایبر  دختران و پسران در کلاس‌های پایین‌تر و بالاتر وضعیت مشابهی دارند.

برخی از دانش‌آموزان گزارش داده‌اند که ضمن اظهار اطلاع از این‌گونه اتفاقات، از وسایل ارتباطات الکترونیکی برای آزار طرف مقابل استفاده کرده‌اند که 22 درصد (99 نفر)‌ یک یا دو بار، 4درصد (15 نفر)‌ چند بار و بیشتر از این دسته می‌باشند و 74درصد (318 نفر)‌ هرگز این عمل را مرتکب نشده‌اند. نتایج نشان می‌دهد که بین جنسیت دانش‌آموزان و سطح کلاس‌های آنان تفاوتی وجود ندارد.

برای تعیین نحوه تحت تاثیر قرار گرفتن دانش‌آموزان از طریق آزار سایبر، پاسخ‌های مربوط به پرسش‌های دهگانه احساسی  رفتاری مورد بررسی قرار گرفت. هدف از طرح این سوالات و پاسخ‌های جداگانه آنها  این بود که مشخص شود چه دسته‌ای از دانش‌آموزان آزار سایبر را تجربه کرده‌اند.

از آنجایی‌ که تعداد کل دانش‌آموزانی که خود آزار سایبر را  تجربه کرده‌اند حدود 100 نفر می‌باشد، بنابراین می‌توان نرخ تناوب  آن را به صورت درصد ارائه کرد. بیشتر از نصف قربانیان آزار سایبر (57 درصد)‌ اعلام کرده‌اند که بارها به آنان احساس عصبانیت از این موضوع دست داده شده است و حدود یک سوم از دانش‌آموزان قربانی آزار سایبر (36 درصد)‌ احساس غمگینی و آزردگی روحی داشته‌اند.

در بررسی‌های به عمل آمده در تمام نمونه‌های مذکور، بین جنسیت و تفاوت در سطح کلاس دانش‌آموزان، فرق مهمی مشاهده نشده است. نکته مهم این تحقیق را می‌‌توان ارتباط بین آزار سایبر و آزار رودررو (مستقیم)‌ و بدون استفاده از وسایل ارتباطات الکترونیکی برشمرد. براساس این مطالعه مشخص گردید که نصف دانش‌آموزانی که قربانی آزار سایبر شده بودند (64 درصد)‌، به نوع دیگر آزار (مستقیم)‌ نیز دچار شده بودند.

کنکاش‌

هر چند کامپیوتر به عنوان وسیله تسهیل‌کننده دسترسی به اطلاعات آموزشی در کلاس‌های درس معرفی می‌گردد اما تعداد زیادی از دانش‌آموزان این نمونه‌گیری، از آزار سایبر آسیب دیده‌اند. حدود دوسوم از آنان شنیده‌هایی درباره چنین اتفاقاتی داشته‌اند و یک چهارم از دانش‌آموزان خود چندین بار یا بیشتر مورد آزار سایبر قرار گرفته‌اند.

بر اساس گزارش‌های انجام شده حدود یک‌چهارم از دانش‌آموزان مذکور تعمدا از این نوع آزار در مورد دیگران استفاده کرده‌اند و همچنین افراد زیادی از آنان نیز علاوه بر تجربه تاثیر منفی آزار سایبر، از طرق دیگر نیز مورد آزار و اذیت قرار گرفته‌اند. این نتایج نشان می‌دهند که «زورگویی» به یک امر دیجیتالی تبدیل شده است.

اگرچه بسیاری از این دانش‌آموزان از تکنولوژی برای اهداف آسیب‌رسانی به دیگران استفاده نموده‌اند اما مطابق با نتایج چندین تحقیق دیگر، آمار تعداد اذیت و آزار به روش سنتی با آمار آزار سایبر در تحقیق حاضر برابر و شبیه به هم می‌باشند. علاوه بر این اکثر افراد که در مدرسه قربانی آزار و اذیت رودررو (مستقیم)‌ بوده‌اند در فضای سایبر نیز مورد کمین قرار گرفته‌اند. شدت آزارهای سایبر نیز متفاوت بوده است به طوری که از مزاحمت تا خطر تهدید به مرگ را شامل می‌شده است.

ارتباط الکترونیکی در واقع روش مضاعفی از آزار و اذیت را سبب می‌شود. بدین ترتیب که در آغاز زورگویی از مدرسه و با استفاده از ابزار تکنولوژیکی شروع و سپس به خانه و جامعه گسترش پیدا می‌کند. این احتمال وجود دارد که رفتار قلدرمآبانه ابتدا از فاصله و با بهره‌گیری از کامپیوتر و تلفن همراه آغاز گردد و در نهایت به زورگویی رودررو (مستقیم)‌ منجر شود و در صورت عدم آگاهی از پیامدهای آن در مدرسه نیز به این رفتار ادامه داده شود بنابراین می‌توان اذعان کرد که «آزار سایبر» هشداری است برای شروع رفتار «زورگویی در مدرسه».

به طور مثال اگر «زورگوهای الکترونیکی» مورد پیگرد قرار نگیرند رفتار آنها در مدرسه از حالت سایبر و غیرمستقیم به وضعیت شدید و مستقیم تغییر پیدا خواهد کرد. توصیه می‌شود که در آینده مطالعاتی در زمینه نحوه امکان کاهش زورگویی در مدرسه، حفظ و مراقبت از دانش‌آموزان در برابر این معضل و روش از بین بردن سایر انواع زورگویی انجام گیرد.

عواقب زورگویی سایبر

تعدادی از دانش‌آموزان به عنوان قربانیان «مدرسه زورگویی» رنج و ناراحتی خود را چنین گزارش کرده‌اند که با احساس غمگینی، عصبانیت، اضطراب و ترس، آسیب به تمرکز و موفقیت تحصیلی خود به سر می‌برند.

اگرچه همیشه «زورگویی سایبر» قابل مشاهده از طرف دیگران نیست اما امکان تاثیر مشابهی بر روی قربانیان از جهت ایجاد سلطه و کنترل با توسل به رفتار تحقیرآمیز را دارد. شاید تئوری سلطه اجتماعی بتواند در برگیرنده «زورگویی سایبر» نیز باشد زیرا که قربانیان با ترس و بی‌پناهی، از مهاجم سایبر فرمانبرداری می‌نمایند.

دلیل این که بسیاری از دانش‌آموزان گروه نمونه این تحقیق اعلام کرده‌اند که آزار و اذیت سایبر بر آنها تاثیری نداشته است، شاید نشانگر این باشد که آنها این رفتار را عادی (نرمال)‌ و یا قبلا قبول پنداشته‌اند و رفتار خصمانه‌ای را از آن استنباط نکرده‌اند.

موضوع «آزار سایبر» نیاز به مطالعه و تحقیق بیشتر و اقدامات مضاعفی جهت جلوگیری از اتفاق آن را دارد. توصیه‌های کلی براساس استراتژی‌های حمایتی می‌تواند تحولی برای پیشگیری از «مدرسه زورگویی» باشد. کادر اداری، آموزشی مدارس و والدین دانش‌آموزان باید تشویق به بررسی‌ رفتارهای آزاردهنده گردند و آگاهی خود را نسبت به شدت این معضل ارتقاء دهند و برای مداخله بموقع در این موضوع برنامه‌ریزی کنند.

اختصاص یک خط تلفن برای راهنمایی، شناسایی و مدیریت رفتارهای «آزار سایبر» ضروری است. اطمینان‌بخشی به دانش‌آموزان و حمایت از آنان در صورت گزارش «آزار سایبر» و آموزش نحوه پیشگیری از دیگر اقدامات هستند. به طور مثال باید به آنان آموخت که از رمز عبور اطلاعات شخصی خود محافظت کنند.

این که به دانش‌آموزان توصیه شود برای توقف این‌گونه آزارها نباید به اینترنت وصل شوند، کافی نیست زیرا که ممکن است آزار به صورت رودررو و مستقیم نیز اتفاق بیفتد؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که جلوگیری از ارتباط الکترونیکی، سایر انواع آزار رفتاری را متوقف نمی‌سازد. پس باید برای جلوگیری از این معضل، ابتکاراتی را در سطح گسترده‌تر و با ایجاد جو مثبت در مدرسه‌ها اجرایی کرد.

والدین و دانش‌آموزان باید برنامه‌هایی را برای افزایش تعهدات افراد طراحی کنند و متخصصان امر نیز خدماتی را برای آگاه‌سازی نوجوانان در رابطه با «آزار سایبر» مورد ارزیابی قرار دهند. استراتژی‌های مذکور نیازمند نظارت و مدیریت موثرتری بر این نوع آزار و اذیت جهت بهره‌برداری مسوولانه‌تری از تکنولوژی است.

پژوهشگران: دکتر تانیا بران و دکتر کینگ لی از اساتید دانشگاه کالگری‌
مترجم: فرزانه عبدالملکی‌
کارشناس اداره امور بین‌المللی زنان وزارت امور خارجه