سینما و سیاست در عصر پهلوی دوم (2)

فیلم «میهن‌پرست» ساخته غلامحسین نقشینه که در سال 1332 یک سال پیش از ساخت فیلم قیام پیشه‌وری  ساخته شد نیز مضمونی نزدیک به آن فیلم دارد. میهن‌پرست راوی داستان مردی است که برای عمل به وصیت پدرش برای دفاع از مرزهای ایران در آغاز جنگ جهانی دوم به عضویت ارتش درمی‌آید و پس از آن نیز بازنشسته می‌شود. سال‌ها بعد، زمانی که دختر و پسرش در سنین جوانی قرار دارند جنگ سوم جهانی آغاز می‌شود ولی داماد او به جنگ نمی‌رود. پیرمرد که پسرش نیز در جنگ کشته شده است به همراه دخترش به جنگ می‌رود و یک پای خود را نیز از دست می‌دهد. فیلم در واقع قصد دارد دو شخصیت متضاد را در برابر هم قرار دهد: مرد میهن‌پرست و دامادش که بر خلاف او بویی از میهن‌پرستی نبرده است. همان‌طور که حمیدرضا صدر در کتابش  تاریخ سیاسی سینمای ایران ‌  ذکر کرده است: در این فیلم «دیدگاه آشنای شاه موج می‌زد که ایران را همیشه مورد هجوم بالقوه همسایه‌هایش می‌دانست و بهانه رقابت تسلیحاتی را مهیا می‌ساخت.»

در همین سال‌ها و به دلیل این‌که ساخت فیلم‌هایی از این دست بدون کمک ارتش امکان‌پذیر نبود، ارتش اقدام به تاسیس استودیویی تحت عنوان «ارتش‌فیلم» کرد. از آثار این استودیو می‌توان به فیلم «نقلعلی» اشاره کرد که خطیبی نوری آن را بر اساس فیلمنامه‌ای از سروان گلسرخی  یکی از بانیان ارتش‌فیلم ‌ ساخت. نقلعلی، روایت پیوستن جوان روستایی چاق و بی‌دست و پایی بود که در انتهای فیلم به یک نظامی لایق و میهن‌پرست تبدیل می‌شد.

«خون و شرف»، فیلم دیگری بود که در زمینه‌ای نظامی به روایت داستانش می‌پرداخت و یکی از معروف‌ترین فیلم‌های سال‌های پس از کودتای 28 مرداد به حساب می‌آمد. این فیلم نیز که مانند دیگر فیلم‌هایی که از آنان بحث شد میهن‌پرستی و شجاعت و ایثار در راه وطن را دستمایه خود قرار داده بود و به کارگردانی ساموئل خاچیکیان و تهیه‌کنندگی ساناسار خاچاطوریان ساخته شد، داستان ژاندارم‌هایی را بیان می‌کرد که تحت فرماندهی یک افسر شجاع به جنگ گروهی سارق خونخوار می‌رفتند. شاهرخ رفیع مدیر استودیو دیانا در نامه‌ای به محمدرضا پهلوی برای تقاضای معافیت فیلم از عوارض شهرداری اینگونه می‌نویسد: «...نمایش این فیلم در داخل کشور به نحو موثری توجه عموم را به نقش عمده‌ای که ارتش و ژاندارمری در حفظ امنیت مردم به عهده دارد جلب کرده... و معرف روح فداکاری ارتش  و ملت ایران است». حتی قرار بود محمدرضا پهلوی در مراسم افتتاحیه این فیلم حضور بیابد که البته این امر محقق نشد.

سنت پایه‌گذاری شده توسط اسماعیل کوشان در استودیو پارس‌فیلم که به ساخت آثار شبه‌تاریخی        می‌پرداخت در این سال‌ها نیز ادامه یافت و فیلم‌هایی نظیر «آغامحمدخان قاجار» و «عروس دجله» ساخته نصرت‌الله محتشم، «شاهین طوس» کریم فکور، «امیر ارسلان نامدار» شاپور یاسمی، «یوسف و زلیخا» سیامک یاسمی و... ساخته شد و ساخت چنین آثاری تا دهه 1340 نیز ادامه یافت.

مهدی رعنایی‌