غیبت‌ نویسنده در متن‌

تاکنون خاطره‌نگاری، یادداشت‌نویسی و تاریخ شفاهی به عنوان گونه‌های ادبی تنها فصل‌های کوچکی از کتاب‌های فن نگارش و نویسندگی را به خود اختصاص می‌دادند. در این گونه کتاب‌ها، نوشتن متون ادبی بخصوص داستان‌نویسی اعم از داستان بلند و کوتاه مورد توجه اصلی بود و هرچه جز داستان، تنها حاشیه‌ای لاغر در کتابی قطور را به خود اختصاص می‌داد.

این بار یک داستان‌نویس که اتفاقا سابقه‌ای روشن در خاطره نگاری نیز دارد به نگارش کتابی پرداخته است که در آن این گونه‌های غریب مانده ادبی مورد توجه دقیق و موشکافانه قرار گرفته‌اند.

احمد دهقان که خاطرات دوران جنگش را در 2 کتاب با نام‌های ستاره‌های شلمچه و روزهای آخر نوشته و پیشتر از پایان‌نامه دانشگاهی خو د با موضوع بررسی مردم‌شناختی خاطره‌نویسی جنگ در مقطع کارشناسی‌ارشد دفاع کرده است، در این کتاب عمده‌ترین توجه خود را بر موضوع خاطره‌نویسی، یادداشت‌نویسی و تاریخ شفاهی جنگ قرار داده است.

شاید مهمترین استدلال نویسنده برا ی زوم کردن بر خاطره‌نویسی جنگ این باشد که به قول او پس از پایان دفاع مقدس ما شاهد نهضت خاطره‌نویسی در کشورمان بودیم و میزان خاطراتی که از جنگ تحمیلی در این دوران به قلم فرماندهان، رزمندگان، اسرا، نیروهای پشتیبانی و درمانی و... نگاشته شده است، قابل مقایسه با دوره‌های پیشین نیست، اما به نظر می‌رسد در این میان به خاطره‌نویسی انقلاب کم‌اعتنایی شده باشد.

در طول سال‌های اخیر، تعداد زیادی از خاطرات و روزنوشته‌های چهره‌های تاثیرگذار در حوادث منجر به انقلاب اسلامی ایرا ن و پس از آن از میان چهره‌های انقلابی و نیز وابستگان به دربار پهلوی منتشر شده است که برخی از آنان مانند خاطرات آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، آیت‌الله خلخالی و آیت‌الله ری‌شهری از میان انقلابیون و خاطرات اسدالله علم و شعبان جعفری از میان درباری‌ها و وابستگان رژیم پهلوی منشاء بحثها و تحلیل‌های متعدد و فراوانی شد‌ه‌اند، اما در این کتاب اثری از خاطره‌نویسی انقلاب اسلامی و نقش برجسته‌ای که این کتاب‌ها در روشن شدن ابعاد تاریخی انقلاب و حوادث سیاسی و اجتماعی پیش و پس از آن داشته است، نمی‌بینیم.

جای آن داشت که احمد دهقان به موضوع اهمیت و تاثیر تاریخی خاطره‌نویسی بیش از این می‌پرداخت، چرا که این مساله خود انگیزشی بزرگ در کسانی را به دنبال خواهد داشت که خاطرات مهم یا خواندنی از حوادث سیاسی و اجتماعی دهه‌های اخیر کشور دارند، اما به هر دلیل آنها را تاکنون بازگو نکرده‌اند.

بهتر بود در بخشی جداگانه و با بازتاب دادن دیدگاه‌های تاریخ‌دانان و کسانی که بر متون خاطرات چهره‌های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی ایران معاصر، پژوهش تاریخ‌نگارانه انجام داده‌اند به بررسی تاثیرات تاریخی این خاطره نگاری‌ها پرداخته شود.

نکته مهم دیگری که در خاک و خاطره به چشم می‌خورد و باید برای تعدیل آن در چاپ‌های بعدی فکری کرد تداخل آزاردهنده متن کتاب و شاهد مثال‌هایی است که نویسنده برای مباحث خود آورده است.

برای مثال در بخش شناخت خاطره که باید بخشی باشد که در آن نویسنده قصد بیان دیدگاه‌های علمی و تحقیقی درباره خاطره‌نویسی دارد، اما نویسنده پس از توضیحاتی، ترجمه مقاله‌ای را از برایان لوک سی واد درخصوص خاطره‌نویسی نوشته است و پس از 2 صفحه ارائه دیدگاه‌های خود 2 صفحه از کتاب یاران آسمانی آورده و بعد همان متن را در 2 صفحه تحلیل کرده است بلافاصله 4 صفحه از کتاب یادداشت‌های ناتمام به همراه 3 سطر توضیح آورده شده است و بلافاصله 5 صفحه از کتاب چزابه و یک صفحه توضیح نویسنده، 2 صفحه از متن کتاب بچه‌های دانشکده آورده شده و باز پس از یک پاراگراف توضیح، حدود 2 صفحه از متن خاطرات یک خلبان و 6 صفحه از متن کتاب حماسه یاسین ذکر شده است.

این حجم از شاهد مثالها باعث شده است تحلیل‌های خود نویسنده درمیان این‌همه خاطره‌خوانی گم شود و جای آن داشت که نویسنده با انتخابی گزیده‌تر یا قرار دادن شاهد مثالها در پایان هر فصل یا کتاب وحدت فکری خواننده را برهم نمی‌زد.

یکی از مهمترین مشکلات کتاب این است که اصولا  به 2 پاره تقسیم شده است و بخش خاطرات شفاهی و تاریخ شفاهی آن بر بخش خاطره و یادداشت‌نویسی می‌چربد.

در بخش خاطرات و تاریخ شفاهی، نویسنده حوصله بیشتری به خرج داده  و برای همه علاقه‌مندان بخصوص مجموعه‌های تاریخ شفاهی مصاحبه‌هایی جزیی، راهنمایی‌های دقیق و کاربردی خوبی ارائه کرده است.

در مقابل در بخش خاطره‌نویسی نویسنده نتوانسته است دغدغه خود را برای نوشتن اثری آکادمیک و کاربردی به منصه ظهور برساند. به عبارت روشن‌تر خاک و خاطره قدرت ایجاد انگیزش برای کسانی که هنوز خاطرات خود را مکتوب نکرده‌اند، ندارد و تازه اگر هم این انگیزش در کسی ایجاد شود راهنمایی جدید و قابل ارائه‌ای برای او ندارد.

انتظار از احمد دهقان به عنوان نویسنده‌ای حرفه‌ای که آثار قابل‌توجهی در خاطره‌نویسی از خود به جای گذاشته و در سال‌های اخیر در جریان نهضت خاطره‌نویسی جنگ تحمیلی بوده و مشکلات و کاستی‌های این حوزه را به شکلی روشن و دقیق می‌شناسد، این بود که در کتاب خود دست مخاطبانش را بیشتر از این بگیرد و از تجربیات و فوت و فن نگارش در این حیطه بخصوص دشواری‌های خاطره‌نگاری ایرانی و آسیب‌هایش بیشتر بنویسد.

با وجود نگارش خاک و خاطره به نظر می‌رسد همچنان جای کتابی خلاصه‌تر و کاربردی‌تر در زمینه آموختن فوت و فن خاطره‌نگاری به علاقه‌مندان خالی است و دهقان نباید کار خود را پایان‌یافته تلقی کند.

اگرچه او در کتابش به درستی فهرستی از کتاب‌های خوب و خواندنی درزمینه خاطره‌نگاری، یادداشت‌نویسی و تاریخ شفاهی برای مخاطبان فراهم آورده است، اما به نظر می‌رسد جای تجربیات و دیدگاه‌های فعالان خاطره‌نویسی و مشکلاتی که آنان در این عرصه با آنها درگیر بوده‌اند نیز در خاک و خاطره با همه محسناتش خالی است.

آرش شفاعی‌