نگاهی به یک آفت رایج در تولید محصول گندم

در جنگ جهانی اول ، شعار بزرگی با این مضمون وجود داشت : «هر کشوری که گندم داشته باشد، در جنگ پیروز خواهد شد» و در جنگ جهانی دوم نیز از

کد خبر: ۱۵۹۸۳

2کلمه به کرات سخن به میان می آمد: اسلحه و نان . گندم امروزه اهمیتی فراتر از چارچوب های محدود گذشته یافته است ، به طوری که کشورهای صادرکننده عمده گندم ، به عنوان «قدرت سبز» معرفی می شوند و وجود چنین تسلطی بر بازارهای جهانی مساله تولید غلات و بویژه گندم را در کشورهای در حال توسعه در اولویت قرار می دهد. مهمترین کشورهای صادرکننده گندم به ترتیب امریکا، فرانسه و کانادا هستند. در حالی که ایران از عمده ترین واردکنندگان گندم است . متوسط نسبت تولید به سطح زیرکشت در دنیا 6/2 است . در اروپا این نسبت 8/4 و در ایران سال 69معادل 3/1 بوده است که 50درصد کمتر از متوسط جهانی و 73درصد کمتر از متوسط قاره اروپاست . این در حالی است که مصرف سرانه گندم در جهان 1/71 کیلوگرم در سال است ؛ اما در ایران این رقم به 157کیلوگرم در سال می رسد. با توجه به اهمیت گندم در مسائل اقتصادی ، سیاسی و امنیت غذایی در سطح دنیا و بویژه در کشور ما، توجه به کاهش ضایعات وارده از طریق آفات ، علف های هرز و بیماری ها و بخصوص مهمترین آنها یعنی سن گندم ضروری به نظر می رسد. سن معمولی گندم ، از قدیمی ترین و مهمترین آفات گندم و جو در ایران و بسیاری از کشورهای منطقه پالئارکتیک است . با احتساب جمهوری های شوروی سابق ، سالانه حدود 15میلیون هکتار از اراضی جهان در معرض حمله این آفت قرار می گیرد. سطح آلودگی و سطح مبارزه شیمیایی با سن گندم در ایران به مراتب بیشتر از سایر کشورهای خاورمیانه است ، به طوری که سطح مناطق آلوده به سن گندم در خاورمیانه حدود 4/5 میلیون هکتار است که 3میلیون هکتار آن به ایران مربوط می شود. با وجود اطلاعات بسیار زیاد و ذی قیمت درخصوص بیولوژی ، اکولوژی و دشمنان طبیعی سن گندم ، هنوز توجه لازم به اصول مسلم و بدیهی تدوین شده در تعریف FAO درخصوص مدیریت تلفیقی انبوهی آفت (IPM)نشده است و همین باعث شده این آفت کماکان از مهمترین آفات کشاورزی کشور باقی بماند. IPM یک سیستم مدیریت انبوهی آفت است که در بطن خود به محیط زیست وابسته است و تا حد امکان از تمام تکنیک ها و روشهای مناسب در یک سیستم سازگار استفاده می کند تا سطح جمعیت آفت را در زیر سطح زیان اقتصادی نگه دارد. عواملی نظیر تغییر اکوسیستم یا به تعبیر دیگر، تخریب شدید جنگلها و مراتع ، افزایش بی رویه سطح زیر کشت گندم بخصوص در دیمزارهای غرب و مرکز کشور، کشت گندم و جو در زمین های کم بازده با شیب بالاتر از 8درصد، نبود نظام کشت صحیح در مزارع گندم و استفاده نشدن از ارقام مقاوم در مناطق سن خیز در افزایش پراکنش جمعیت سن غلات طی 10سال اخیر موثر بوده اند. خسارت سن گندم به گیاه ، کمی و کیفی است . سن گندم با تزریق آنزیم شبه تریپسین در دانه ، باعث تخریب گلوتن می شود که این خود از کیفیت نانوایی گندم می کاهد. خسارت کیفی از اهمیت بیشتری برخوردار است . دانه های سن زده لاغر و چروکیده هستند و وجود آنزیم های پروتئویستیکی و فعالیت بیش از حد این آنزیم ، باعث کاهش خاصیت نانوایی در آرد دانه های سن زده می شود، به طوری که آرد دانه هایی که سن زدگی آنها بیش از 2تا 3درصد باشد، فاقد خاصیت نانوایی هستند. طبق بررسی های به عمل آمده ، وجود یک سن زمستان گذران در مترمربع ، عملکرد گندم را 40تا 340کیلوگرم در هکتار (معادل 3تا 6/12 درصد محصول ) کاهش می دهد که این رقم بسته به مرحله رویشی گندم ، متفاوت است . با توجه به اعداد و ارقام ذکر شده ، اهمیت مبارزه همه جانبه و اصولی با این آفت ضروری به نظر می رسد. به منظور تحقق این هدف ، در سال 1373، بخش تحقیقات سن گندم در موسسه تحقیقات آفات و بیماری های گیاهی تشکیل و فعالیت های آن در قالب طرح جامع کنترل سن گندم از سال 74آغاز شد. این بخش در قالب یک طرح تحقیقی - اجرایی گسترده به نام مدیریت کنترل سن گندم در مزارع نمونه مناطق مختلف کشور و طرحهای تحقیقاتی دیگر، مسائل و مشکلات تحقیقی و اجرایی کنترل سن گندم را برای تدوین و طراحی مدلی برای مدیریت تلفیقی کنترل سن گندم دنبال می کند. برای بهینه شدن کنترل آفت سن غلات و کیفی تر شدن فعالیت شبکه مراقبت و نهایتا بالا رفتن کیفیت اجرایی عملیات مبارزه با سن مطالعه و بررسی موارد ذیل و اعلام نتایج آن به سازمان حفظ نباتات ضروری است :
1-آستانه زیان اقتصادی و سطح زیان اقتصادی سن گندم.
2-تعیین و اعلام بهترین روش برآورد جمعیت آفت .
3-اعلام نتایج حاصل از مطالعات مربوط به تعیین سموم انتخابی برای مبارزه با سن غلات علاوه بر کنترل شیمیایی ، استفاده از روشهای زراعی شامل کشت زودهنگام در پاییز و برداشت سریع در آخر بهار، قرق منطقی کوهستان ها از چرای بی رویه دام به منظور حفظ منابع گیاهی و مبارزه بیولوژیک با استفاده از زنبورهای پارازیتوئید، از فاکتورهایی هستند که در مدیریت IPM، برای کنترل سن غلات مورد توجه قرار می گیرد.
آرش فروتن