جشنواره فیلم کودک و نوجوان به یاد شهدای میناب

فراخوان امسال در مقایسه با دوره‌های پیشین، صرفا مجموعه‌ای از ضوابط اجرایی و مقررات ثبت‌نام نیست، بلکه نشانه‌هایی روشن از تغییر رویکرد سیاستگذاران جشنواره نسبت به مفهوم سینمای کودک‌و‌نوجوان را در خود جای داده است. نگاهی دقیق به بخش‌های تازه، جوایز جدید و جهت‌گیری‌های محتوایی این دوره نشان می‌دهد که جشنواره در حال عبور از الگوی سنتی رقابت آثار کودک‌و‌نوجوان و حرکت به‌سمت ایفای نقش فعال‌تر در هدایت تولیدات این حوزه است. 

ورود هوش مصنوعی به دنیای کودک‌و‌نوجوان

نخستین و شاید مهم‌ترین تحول فراخوان سی‌وهشتم را باید در ورود رسمی تولیدات مبتنی بر هوش مصنوعی به ساختار رقابتی جشنواره جست‌وجو کرد. اگرچه در سال‌های اخیر فناوری‌های نوین به‌تدریج وارد فرآیند تولید آثار تصویری شده‌اند اما کمتر جشنواره‌ای در ایران به‌صورت رسمی و مستقل برای این حوزه جایزه تعریف کرده بود. در فراخوان جدید، تولیدات مبتنی بر هوش مصنوعی نه‌تنها به‌رسمیت شناخته شده‌اند، بلکه در‌کنار فیلم داستانی، مستند و پویانمایی، دارای بخش رقابتی مستقل هم هستند. 

نکته مهم‌تر آن است که جشنواره تلاش کرده میان اثر سینمایی و محتوای شبکه‌های اجتماعی مرزبندی روشنی ایجاد کند. الزام به داشتن روایت مشخص، ساختار داستانی و قالب افقی نشان می‌دهد برگزارکنندگان قصد ندارند هر محصول تولیدشده با ابزارهای هوش مصنوعی را در قالب اثر سینمایی بپذیرند. این رویکرد را می‌توان تلاشی برای هدایت فناوری‌های نوظهور به‌سمت استانداردهای حرفه‌ای سینما دانست. 

نگاه ویژه به شهدای میناب

در کنار این تحول فناورانه، فراخوان سی‌وهشتم حامل یک پیام فرهنگی و اجتماعی مهم نیز هست. شکل‌گیری بخش ویژه میناب با موضوع کودکان و آسیب‌های ناشی از جنگ، مهم‌ترین تغییر محتوایی جشنواره در سال‌های اخیر به‌شمار می‌رود. نام‌گذاری این بخش به‌یاد کودکان شهید مدرسه شجره طیبه میناب، نشان می‌دهد جشنواره در پی واکنش مستقیم به تحولات اجتماعی و سیاسی پیرامون خود است. 

البته توجه به مساله جنگ و کودکان در جشنواره فیلم کودک، مسبوق‌به‌سابقه است. در دوره‌های گذشته نیز بخش‌هایی با محوریت کودکان غزه یا موضوعات انسانی مرتبط با جنگ دیده می‌شد اما تفاوت اساسی فراخوان امسال در آن است که این موضوع از یک محور فرعی و محدود خارج شده و به یک بخش مستقل با جایزه ویژه تبدیل شده است. افزون بر این، بخش غیررقابتی مرور آثار مرتبط با جنگ و کودکان در سینمای ایران و جهان نیز نشان می‌دهد سیاستگذاران جشنواره قصد دارند این موضوع را به یک جریان مطالعاتی و فرهنگی تبدیل کنند. 

این تغییر را می‌توان نشانه‌ای از حرکت جشنواره به‌سمت ایفای نقش فعال‌تر در بازنمایی مسائل اجتماعی دانست. در واقع جشنواره دیگر صرفا محلی برای نمایش آثار کودک‌و‌نوجوان نیست، بلکه می‌کوشد از طریق سیاستگذاری موضوعی، تولیدکنندگان را به پرداختن به برخی دغدغه‌های فرهنگی و اجتماعی ترغیب کند. 

نگاه عمیق‌تر به سینمای کودک

یکی دیگر از نکات قابل توجه فراخوان جدید، راه‌اندازی بخش آینه سینمای کودک و نوجوان است‌؛ بخشی که شاید در نگاه نخست یک برنامه جانبی به‌نظر برسد اما در عمل حامل نگرشی تازه به مفهوم موفقیت در سینمای کودک است. در این بخش آثاری که طی یک سال گذشته در سینما، تلویزیون و سکوهای نمایش خانگی عرضه شده‌اند، مورد ارزیابی قرار می‌گیرند و جوایزی در حوزه استقبال مخاطب، امتداد محصول و جریان‌سازی رسانه‌ای دریافت می‌کنند. 

این رویکرد از آن جهت اهمیت دارد که جشنواره برای نخستین‌بار به‌صورت رسمی از چارچوب ارزیابی صرفا هنری فاصله می‌گیرد و شاخص‌هایی همچون میزان ارتباط با مخاطب، قدرت برندینگ و توانایی خلق محصولات جانبی را نیز مورد توجه قرار می‌دهد. به‌بیان دیگر، جشنواره می‌پذیرد که موفقیت یک اثر کودک تنها در کیفیت فنی یا هنری آن خلاصه نمی‌شود و باید تاثیرگذاری فرهنگی و اقتصادی آن نیز سنجیده شود. 

این موضوع به‌ویژه در شرایطی اهمیت پیدا می‌کند که سینمای کودک ایران طی سال‌های اخیر با بحران مخاطب روبه‌رو بوده است. توجه به امتداد محصول و تجاری‌سازی می‌تواند نشانه‌ای از تلاش برای نزدیک‌شدن به الگوهای موفق جهانی باشد‌؛ الگوهایی که در آنها شخصیت‌ها و آثار کودکانه تنها در قالب فیلم باقی نمی‌مانند و به بخشی از یک زیست‌بوم فرهنگی و اقتصادی گسترده تبدیل می‌شوند. 

نگاه ویژه به کشورهای آسیایی

در بخش مقررات نیز فراخوان سی‌وهشتم نسبت به برخی دوره‌های گذشته شفاف‌تر و سختگیرانه‌تر به‌نظر می‌رسد. الزام ارائه زیرنویس انگلیسی برای آثار راه‌یافته، تعیین دقیق بازه تولید آثار، ممنوعیت حضور فیلم‌هایی که پیش‌تر در سینما یا شبکه نمایش خانگی اکران شده‌اند و همچنین تاکید بر عدم امکان انصراف پس از انتخاب نهایی، همگی نشان‌دهنده تلاش برای حرفه‌ای‌تر‌شدن فرآیند اجرایی جشنواره است. 

در حوزه بین‌الملل نیز هرچند ساختار فراخوان نسبت به برخی دوره‌های گذشته ساده‌تر شده اما تبصره مربوط به امکان اهدای جایزه بهترین فیلم آسیایی حامل پیامی مهم است. این بند نشان می‌دهد سیاستگذاران جشنواره همچنان بر توسعه تعاملات فرهنگی با کشورهای آسیایی و همسو تاکید دارند و می‌کوشند هویت منطقه‌ای جشنواره را حفظ کنند. 

مجموع این تحولات تصویری متفاوت از جشنواره سی‌وهشتم ارائه می‌دهد. اگر در بسیاری از دوره‌های گذشته تمرکز اصلی بر انتخاب بهترین آثار کودک‌و‌نوجوان بود، اکنون جشنواره در پی تعریف نقش‌های تازه برای خود است‌؛ از هدایت فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی گرفته تا بازنمایی مسائل اجتماعی، ارزیابی میزان اثرگذاری رسانه‌ای آثار و تقویت پیوند میان سینما و صنایع فرهنگی. 

به‌همین‌دلیل می‌توان گفت فراخوان سی‌وهشتم بیش از آن‌که یک تغییر شکلی در آیین‌نامه جشنواره باشد، نشانه نوعی تغییر پارادایم در نگاه مدیران آن است.

جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان اکنون می‌خواهد فراتر از یک رویداد رقابتی سالانه عمل کند و به نهادی تاثیرگذار در سیاستگذاری، جهت‌دهی و ارزیابی زیست‌بوم سینمای کودک ایران تبدیل شود‌؛ هدفی که تحقق آن، کیفیت و آثار دوره‌های آینده را بیش از هر زمان دیگری در معرض قضاوت قرار خواهد داد.