فریب باران را نخوریم
بارشهای چشمگیر و سیلآسای ماههای اخیر در ایران، امیدها برای پایان یافتن خشکسالیهای ممتد را زنده کرده اما تحلیل دادههای علمی و اقلیمی نشان میدهد وضعیت بارندگی در کشور بسیار پیچیدهتر از آن است که بتوان با قاطعیت از ورود به یک دوره ترسالی پایدار سخن گفت.
الگوی بارش؛ از تنوع فصلی تا نابرابری تاریخی
«ایران سرزمین تضادهای اقلیمی است». این عبارت نهتنها در جغرافیا و فرهنگ بلکه در اقلیمشناسی نیز کاملا صادق است. تحلیل دادههای اقلیمی ۳۰سال اخیر نشان میدهد توزیع بارش در ایران نهتنها در طول سال بلکه در پهنه کشور نیز فوقالعاده نابرابر است. آمارها حاکی از آن است که میانگین بارش سالانه کشور حدود ۲۴۵میلیمتر است اما این رقم در نقاط مختلف از کمتر از ۵۰میلیمتر در کویرهای مرکزی تا بیش از ۱۵۰۰میلیمتر در سواحل دریای خزر متغیر است.
براساس مطالعات انجام شده روی دادههای ۱۹۹۷ تا ۲۰۲۳، بیشترین میزان بارش در ایران مربوط به فصل زمستان است. در این فصل، نیمه غربی کشور و سواحل دریای خزر شاهد بارشهای نسبی هستند بهطوری که میانگین بارش در غرب به ۳میلیمتر در روز میرسد. در مقابل، نیمه شرقی کشور همواره خشکتر بوده و در تابستان بهدلیل حاکمیت پرفشار جنب حاره، میزان بارش در بیشتر مناطق به نزدیک صفر میرسد.
آخرین بهار و تابستان چگونه گذشت؟
دادههای فصلی نشان میدهد در بهار امسال کانون اصلی بارشها در نیمه غربی و شمال غربی کشور متمرکز بوده، هرچند که شدت این بارشها نسبت به زمستان کاهش یافته است. در مقابل، استانهای مرکزی، جنوب شرق و بخشهایی از شمال شرق همواره با کمبود بارش مواجه بودهاند. تحلیل روندها نشان میدهد در دهههای اخیر، فراوانی روزهای بسیار بارانی در جنوب غرب کشور در فصل زمستان روند کاهشی داشته اما برعکس، در پاییز، روند افزایشی در بخشهایی از جنوب و جنوب غرب مشاهده میشود.
خشکسالی؛ مهمان همیشگی اقلیم ایران؟
واقعیت این است که اقلیم ایران بهگونهای است که خشکسالی جزئی لاینفک از آن محسوب میشود. تحلیل دادههای بلندمدت از سال ۱۹۵۰ تا ۲۰۲۴ نشان میدهد بهرغم افزایش بارش در برخی حوضههای شمالی در بازههای بلندمدت، دهههای اخیر (بهویژه از اوایل دهه ۲۰۰۰ به اینسو) با خشکشدن گسترده در بسیاری از مناطق، بهویژه شرق کشور همراه بوده است.
پیشبینیهای اقلیمی حکایت از ادامه این روند دارد. مطالعات با استفاده از مدلهای پیشرفته اقلیمی نشان میدهد آینده آب و هوایی ایران با دو پدیده مشخص همراه خواهد بود: افزایش دما و تقویت الگوی «غنیتر شدن مناطق مرطوب و خشکتر شدن مناطق خشک». بهعبارت دیگر مناطقی از کشور که در حال حاضر بارندگی بیشتری دارند ممکن است شاهد سیلابهای شدیدتر باشند و در مقابل، مناطق خشک و نیمهخشک مرکزی و شرقی، با کمبود شدیدتری از آب مواجه خواهند شد.
آیا سیلابهای اخیر نشانه «ترسالی» است؟
با مشاهده بارشهای سیلآسا و خیزش دوباره آب در رودخانهها، این پرسش در اذهان عمومی شکل میگیرد که آیا ایران وارد یک دوره ترسالی شده است؟ پاسخ علمی به این سوال، محتاطانه و منفی است. دلایلی این ادعا را تقویت میکند.
پدیدهای به نام «نوسان اقلیمی» نه «تغییر اقلیمی» یکی از آنهاست. بسیاری از بارشهای سنگین ایران تحت تأثیر پدیدههای بزرگ مقیاسی مانند «النینو» رخ میدهند. این پدیدهها دورهای هستند و لزوما بهمعنای تغییر بنیادین اقلیم بهسمت ترسالی پایدار نیستند.
دیگر اینکه گزارشهای علمی نشان میدهد حتی در دورههایی که میانگین بارش کشور افزایش مییابد، الگوی پراکنش آن بسیار نامنظم است. بهعنوان مثال ممکن است طی چند روز، معادل یکسال بارش در نقطهای فرو بریزد (رخداد حدی) که این آب بهدلیل شدت زیاد، نهتنها جذب سفرههای زیرزمینی نمیشود بلکه تبدیل به سیل شده و خسارتبار خواهد بود.
بالاخره اینکه افزایش دما در کشور، تبخیر را تشدید میکند. گرمایش زمین در ایران محسوس است و پیشبینی میشود میانگین دما تا پایان قرن بهطور قابل توجهی افزایش یابد. این گرما، رطوبت خاک را کاهش داده و نیاز آبی گیاهان را افزایش میدهد و عملا بخشی از سود بارشهای فصلی را خنثی میکند.
سرزمین ترسالی بدون پایداری
ایران در زمره کشورهایی است که بیش از دیگران در برابر تغییرات اقلیمی آسیبپذیر است. دادههای علمی نشان میدهد نهتنها وارد دوره ترسالی پایدار نشدهایم بلکه شدت خشکسالیها و سیلابها هردو در حال افزایش است. این دوگانگی، چالش اصلی مدیریت منابع آب در ایران است: از یکسو با کسری شدید آب زیرزمینی و خشک شدن تالابها مواجهیم و از سوی دیگر با سیلابهای ویرانگری که فرصت جذب آب را بهدلیل شدت پایین بودن نفوذپذیری خاک از دست میدهند.
«ایران سرزمین تضادهای اقلیمی است». این عبارت نهتنها در جغرافیا و فرهنگ بلکه در اقلیمشناسی نیز کاملا صادق است. تحلیل دادههای اقلیمی ۳۰سال اخیر نشان میدهد توزیع بارش در ایران نهتنها در طول سال بلکه در پهنه کشور نیز فوقالعاده نابرابر است. آمارها حاکی از آن است که میانگین بارش سالانه کشور حدود ۲۴۵میلیمتر است اما این رقم در نقاط مختلف از کمتر از ۵۰میلیمتر در کویرهای مرکزی تا بیش از ۱۵۰۰میلیمتر در سواحل دریای خزر متغیر است.
براساس مطالعات انجام شده روی دادههای ۱۹۹۷ تا ۲۰۲۳، بیشترین میزان بارش در ایران مربوط به فصل زمستان است. در این فصل، نیمه غربی کشور و سواحل دریای خزر شاهد بارشهای نسبی هستند بهطوری که میانگین بارش در غرب به ۳میلیمتر در روز میرسد. در مقابل، نیمه شرقی کشور همواره خشکتر بوده و در تابستان بهدلیل حاکمیت پرفشار جنب حاره، میزان بارش در بیشتر مناطق به نزدیک صفر میرسد.
آخرین بهار و تابستان چگونه گذشت؟
دادههای فصلی نشان میدهد در بهار امسال کانون اصلی بارشها در نیمه غربی و شمال غربی کشور متمرکز بوده، هرچند که شدت این بارشها نسبت به زمستان کاهش یافته است. در مقابل، استانهای مرکزی، جنوب شرق و بخشهایی از شمال شرق همواره با کمبود بارش مواجه بودهاند. تحلیل روندها نشان میدهد در دهههای اخیر، فراوانی روزهای بسیار بارانی در جنوب غرب کشور در فصل زمستان روند کاهشی داشته اما برعکس، در پاییز، روند افزایشی در بخشهایی از جنوب و جنوب غرب مشاهده میشود.
خشکسالی؛ مهمان همیشگی اقلیم ایران؟
واقعیت این است که اقلیم ایران بهگونهای است که خشکسالی جزئی لاینفک از آن محسوب میشود. تحلیل دادههای بلندمدت از سال ۱۹۵۰ تا ۲۰۲۴ نشان میدهد بهرغم افزایش بارش در برخی حوضههای شمالی در بازههای بلندمدت، دهههای اخیر (بهویژه از اوایل دهه ۲۰۰۰ به اینسو) با خشکشدن گسترده در بسیاری از مناطق، بهویژه شرق کشور همراه بوده است.
پیشبینیهای اقلیمی حکایت از ادامه این روند دارد. مطالعات با استفاده از مدلهای پیشرفته اقلیمی نشان میدهد آینده آب و هوایی ایران با دو پدیده مشخص همراه خواهد بود: افزایش دما و تقویت الگوی «غنیتر شدن مناطق مرطوب و خشکتر شدن مناطق خشک». بهعبارت دیگر مناطقی از کشور که در حال حاضر بارندگی بیشتری دارند ممکن است شاهد سیلابهای شدیدتر باشند و در مقابل، مناطق خشک و نیمهخشک مرکزی و شرقی، با کمبود شدیدتری از آب مواجه خواهند شد.
آیا سیلابهای اخیر نشانه «ترسالی» است؟
با مشاهده بارشهای سیلآسا و خیزش دوباره آب در رودخانهها، این پرسش در اذهان عمومی شکل میگیرد که آیا ایران وارد یک دوره ترسالی شده است؟ پاسخ علمی به این سوال، محتاطانه و منفی است. دلایلی این ادعا را تقویت میکند.
پدیدهای به نام «نوسان اقلیمی» نه «تغییر اقلیمی» یکی از آنهاست. بسیاری از بارشهای سنگین ایران تحت تأثیر پدیدههای بزرگ مقیاسی مانند «النینو» رخ میدهند. این پدیدهها دورهای هستند و لزوما بهمعنای تغییر بنیادین اقلیم بهسمت ترسالی پایدار نیستند.
دیگر اینکه گزارشهای علمی نشان میدهد حتی در دورههایی که میانگین بارش کشور افزایش مییابد، الگوی پراکنش آن بسیار نامنظم است. بهعنوان مثال ممکن است طی چند روز، معادل یکسال بارش در نقطهای فرو بریزد (رخداد حدی) که این آب بهدلیل شدت زیاد، نهتنها جذب سفرههای زیرزمینی نمیشود بلکه تبدیل به سیل شده و خسارتبار خواهد بود.
بالاخره اینکه افزایش دما در کشور، تبخیر را تشدید میکند. گرمایش زمین در ایران محسوس است و پیشبینی میشود میانگین دما تا پایان قرن بهطور قابل توجهی افزایش یابد. این گرما، رطوبت خاک را کاهش داده و نیاز آبی گیاهان را افزایش میدهد و عملا بخشی از سود بارشهای فصلی را خنثی میکند.
سرزمین ترسالی بدون پایداری
ایران در زمره کشورهایی است که بیش از دیگران در برابر تغییرات اقلیمی آسیبپذیر است. دادههای علمی نشان میدهد نهتنها وارد دوره ترسالی پایدار نشدهایم بلکه شدت خشکسالیها و سیلابها هردو در حال افزایش است. این دوگانگی، چالش اصلی مدیریت منابع آب در ایران است: از یکسو با کسری شدید آب زیرزمینی و خشک شدن تالابها مواجهیم و از سوی دیگر با سیلابهای ویرانگری که فرصت جذب آب را بهدلیل شدت پایین بودن نفوذپذیری خاک از دست میدهند.
گفت و گو
ابراهیم قاسمپور در گفتوگو با جام جم آنلاین مطرح کرد ؛
جام جهانی نیروی جوانی بیشتری میخواهد / این همه چرخیدن خجالت دارد
