امید و نگرانی در دریاچه ارومیه

استاندار آذربایجان‌غربی از افزایش حدود ۳۰میلیون مترمکعبی آب حوضچه دریاچه و شکسته‌شدن رکود شش‌ساله تراز آبی آن خبر داده است. بااین‌حال، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست با اشاره به بارش‌های بهاره تأکید کرده: «امسال بخش‌هایی از کشور بارش‌های خوبی دریافت کردند و وضعیت برخی تالاب‌ها بهبود نسبی داشته است، اما هنوز شرایط پایدار نیست.»
در همین حال رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی نیز تأکید می‌کند که با وجود افزایش بارش‌ها، تنها حدود ۳۰درصد از سطح دریاچه ارومیه آب‌گیری شده و هنوز حدود ۷۰درصد بستر آن خشک باقی مانده است.
افزایش بارندگی در ماه‌های اخیر مهم‌ترین عامل بهبود نسبی وضعیت دریاچه ارومیه به‌شمار می‌رود. حوضه آبریز این دریاچه که استان‌های آذربایجان‌غربی، آذربایجان‌شرقی و بخش‌هایی از کردستان را در بر می‌گیرد، امسال بارندگی‌هایی فراتر از میانگین معمول تجربه کرده است. رضا رحمانی، استاندار آذربایجان‌غربی، اعلام کرده که در چند ماه گذشته تقریبا ۳۰میلیون مترمکعب آب به حوضچه دریاچه ارومیه وارد شده است. وی این اتفاق را باعث شکسته‌شدن رکود شش‌ساله تراز آبی این دریاچه دانست.
او که مسئولیت دبیر کارگروه نجات دریاچه ارومیه را هم بر عهده دارد، لایروبی نهرها، تامین حق آب و آب‌گیری تالاب‌های اقماری در کنار وضعیت مناسب بارش‌ها را از دلایل بهبود وضعیت دریاچه ارومیه دانسته است و بر ادامه اصلاح الگوهای آبخیزداری به‌ویژه در بخش کشاورزی تاکید کرده‌است.
در همین رابطه رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، دراین‌باره به جام‌جم‌ می‌گوید: «شرایط دریاچه ارومیه نسبت به سال گذشته بهتر شده که علت اصلی آن افزایش بارندگی‌ها در حوضه آبریز این دریاچه است. میزان بارش در این حوضه حدود ۳۰درصد بیشتر از شرایط نرمال ثبت شده، درحالی‌که سال گذشته بارندگی‌ها حدود ۵۰ تا ۵۵ درصد کمتر از حد طبیعی بود.»
این تغییر قابل توجه در الگوی بارش موجب افزایش جریان رودخانه‌های ورودی به دریاچه شده و بخشی از بستر خشک آن دوباره زیر آب رفته است. بااین‌حال احد وظیفه، تأکید می‌کند که این وضعیت به معنای احیای کامل دریاچه نیست و هنوز بخش بزرگی از آن خشک باقی مانده است.
او می‌گوید: «درحال‌حاضر حداکثر ۲۰ تا ۳۰ درصد از سطح دریاچه آب‌گیری شده و حدود ۷۰درصد یا حتی بیشتر از بستر آن همچنان بدون آب است.»
به گفته این مقام مسئول، شرایط فعلی بیشتر نتیجه بارش‌های مناسب امسال است و نه اصلاح اساسی در مدیریت منابع آب.

​​​​​​​افزایش حجم آب و بهبود تراز
همزمان با افزایش بارش‌ها، برخی شاخص‌های هیدرولوژیک دریاچه ارومیه نیز بهبود یافته‌اند. گزارش‌های محلی نشان می‌دهد در برخی نقاط عمق آب دریاچه به حدود ۲ تا ۲.۵ متر رسیده و حجم آب آن افزایش قابل‌توجهی داشته است.
مدیرکل حفاظت محیط‌زیست آذربایجان‌غربی در توضیح وضعیت کنونی دریاچه، با بیان این‌که درحال‌حاضر حجم آب در این پهنه به حدود ۳.۵میلیارد مترمکعب رسیده که نسبت به سال‌های گذشته ۶ تا ۷ برابر افزایش نشان می‌دهد، می‌گوید: «تراز دریاچه به سطح اکولوژیک نزدیک‌تر شده و در صورت ادامه بارش‌ها و رهاسازی مناسب آب از سدها، شرایط می‌تواند تا حدی تثبیت شود.»
بااین‌حال حجت جباری هشدار می‌دهد که حتی در بهترین شرایط نیز تبخیر تابستانی نقش مهمی در کاهش سطح آب ‌دارد. به گفته او، هر سال بین ۷۰ تا ۸۰ سانتی‌متر از عمق آب دریاچه براثر تبخیر کاهش می‌یابد؛ موضوعی که در اقلیم گرم و خشک منطقه اجتناب‌ناپذیر است.

نقش مصرف آب در بالادست
کارشناسان محیط‌زیست معتقدند بحران دریاچه ارومیه تنها ناشی از خشکسالی یا تغییرات اقلیمی نیست، بلکه بخش بزرگی از آن به نحوه مدیریت منابع آب در حوضه آبریز مربوط‌می‌شود. مرتضی ارجمندی، فعال محیط‌زیست می‌گوید: «خشکسالی‌های طبیعی در طول هزاران سال نتوانسته‌اند چنین بحرانی ایجاد کنند. بخش مهمی از مشکل به مصرف بی‌رویه آب در بخش کشاورزی و صنعتی در بالادست رودخانه‌ها بازمی‌گردد.» به گفته او، بسیاری از رودخانه‌هایی که زمانی به دریاچه ارومیه می‌ریختند، اکنون در مسیر خود برای کشاورزی و توسعه صنایع مورد استفاده قرار می‌گیرند و آب کمتری به دریاچه‌می‌رسد. ارجمندی معتقد است که حتی بارندگی‌های مناسب نیز بدون اصلاح الگوی مصرف آب نمی‌تواند آینده دریاچه را تضمین کند و مدیریت پایدار منابع آب، جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز و برنامه‌ریزی دقیق در بخش کشاورزی از مهم‌ترین اقداماتی است که باید در اولویت قرار گیرد.

امیدی که هنوز شکننده است
با وجود نشانه‌های امیدوارکننده در ماه‌های اخیر، بسیاری از متخصصان معتقدند دریاچه ارومیه همچنان در مرحله‌ای حساس قرار دارد؛ مرحله‌ای که میان احیا و بازگشت به بحران در نوسان است.
شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، با اشاره به شرایط اقلیمی ایران می‌گوید: «برداشت‌های غیرمجاز آب از طریق کانال‌ها و انشعابات غیرقانونی می‌تواند پایداری وضعیت موجود را مختل کند. از سوی دیگر، توقف توسعه صنایع آب‌بر جدید ضروری است تا از افزایش فشار بر منابع محدود آبی جلوگیری شود.»
به گفته کارشناسان، حدود ۹۰درصد منابع آب در این منطقه در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و بدون اصلاح الگوی مصرف و اجرای روش‌های نوین آبیاری، امکان تثبیت شرایط دریاچه وجود ندارد.
از سوی دیگر، کاهش آب دریاچه در سال‌های گذشته باعث ایجاد کانون‌های گردوغبار نمکی در اطراف آن شده است؛ پدیده‌ای که سلامت ساکنان منطقه و اکوسیستم‌های اطراف را تهدید می‌کند.
دریاچه ارومیه اکنون پس از سال‌ها بحران، نشانه‌هایی از بازگشت حیات را نشان می‌دهد؛ اما این بازگشت هنوز به مرحله‌ای پایدار نرسیده است. تجربه سال‌های گذشته نشان داده که اتکا به بارندگی نمی‌تواند راه‌حل بلندمدت باشد و آینده این پهنه آبی بیش از هر چیز به نحوه مدیریت منابع آب در حوضه آبریز آن وابسته است.