ظرفیت‌های آبی؛ از سدها تا قنوات

در کنار بارش‌ها، سیاست‌های مدیریت هوشمندانه منابع آب، احیای قنوات، اجرای طرح‌های آبخوان‌داری و آبخیزداری و همچنین بازسازی مسیرهای سنتی انتقال و ذخیره آب، بار دیگر اهمیت دانش بومی ایرانیان را یادآوری کرده است؛ دانشی که امروز، با تلفیق فناوری‌های نوین، نقش کلیدی در حفظ پایداری کشاورزی ایفا می‌کند. 
از اسفند ۱۴۰۴ تا فروردین ۱۴۰۵ برای آذربایجان‌شرقی دوره‌ای متفاوت از سال‌های اخیر بود. درحالی‌که بخش‌های گسترده‌ای از شمال‌غرب کشور طی سال‌های گذشته با کاهش بارش، تداوم خشکسالی و افت محسوس آب‌های زیرزمینی مواجه بودند، سامانه‌های بارشی زمستانه و سپس بارش‌های گسترده اوایل بهار، شرایط استان را به‌طور ملموسی بهبود دادند. براساس داده‌های اولیه، میانگین بارش‌های بهار ۱۴۰۵ در آذربایجان‌شرقی نسبت به مدت مشابه سال قبل رشدی بین ۱۵ تا ۳۰درصد داشته و در برخی نقاط کوهستانی استان، مقادیر بالاتری نیز ثبت شده است. این افزایش بارش‌ها مستقیما بر ورودی سدها اثر گذاشته و بخشی از مخازن اصلی استان را از وضعیت«بحرانی»به «متوسط» یا «مطلوب» رسانده است.
   
سدها؛ آینه تمام‌نمای نوسان بارش‌ها
درحال‌حاضر، میانگین پرشدگی سدهای آذربایجان‌شرقی به حدود ۵۰درصد رسیده است؛ عددی که در نگاه نخست مطلوب به نظر می‌رسد، اما پشت آن واقعیت افزایش ناهمگون بارش‌ها و تفاوت عمیق میان شرق و غرب استان نهفته است.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان‌شرقی در گفت‌وگو با جام‌جم با اشاره به بازدیدی که از سدهای منطقه داشته، به‌صورت دقیق روی این عدم توازن تاکید کرده و با ارائه جزئیات وضعیت مخازن می‌گوید: «وقتی به ترکیب سدهای استان نگاه می‌کنیم، با تصویری نابرابر مواجه می‌شویم. سدهای قلعه‌چای با ۹۷درصد و کلقان با ۸۹درصد پرشدگی تقریبا به نقطه ایده‌آل رسیده‌اند و این موضوع نشان می‌دهد که بارش‌ها در برخی حوضه‌ها کاملا مؤثر بوده است. حتی سد ارسباران هم با ۷۱درصد پرشدگی در شرایط مطلوب قرار دارد. اما در نقطه مقابل، سد ستارخان اهر تنها ۳۲درصد و سدهای آیدوغموش و کردکندی حدود ۲۲درصد ذخیره دارند. این اختلاف، صرفا یک عدد نیست؛ بلکه بیانگر این واقعیت است که بارش‌ها به‌صورت متوازن در سرتاسر استان توزیع نشده‌اند و مدیریت منابع آب باید براساس همین واقعیت طراحی شود.»
یوسف غفارزاده با اشاره به شرایط سد نهند می‌افزاید: «سد نهند که شریک اصلی تأمین آب شرب تبریز است، اکنون با ۵۶درصد پرشدگی در وضعیت متوسط قرار دارد. این سد اگرچه در ماه‌های اخیر وضعیت بهتری پیدا کرده، اما به‌دلیل نقش حساسی که در تأمین آب شرب دارد، نیازمند مدیریت مصرف بسیار دقیق و جلوگیری از برداشت‌های غیرضروری است. حتی اگر بارش‌ها افزایش پیدا کند، ما نمی‌توانیم اصل مدیریت مصرف را کنار بگذاریم.»
او درباره سدهای مرزی هم توضیح می‌دهد: «سد ارس با ۹۶درصد پرشدگی وضعیت بسیار مناسبی دارد، اما ورودی آن نسبت به سال قبل ۱۴درصد کاهش یافته است و این کاهش باید در مدل‌های مدیریتی آینده لحاظ شود. همین‌طور سد خداآفرین با وجود ۴۲درصد پرشدگی، کاهش ۲۳درصدی ورودی را تجربه کرده و نشان می‌دهد که حتی سدهای بزرگ هم از نوسانات اقلیم مصون نیستند.»
سخنان مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان‌شرقی ثابت می‌کند که بارش‌ها هرچقدر هم خوب باشند، بدون مدیریت هوشمندانه منابع آب، پایداری ایجاد نخواهد شد.
   
بازگشت یک فناوری کهن به متن توسعه
در سال‌های اخیر، احیای قنوات در استان‌های مختلف کشور به‌عنوان یک راهبرد جدی برای مدیریت پایدار منابع آبی مطرح شده است. اگرچه آذربایجان‌شرقی مانند استان‌های مرکزی ایران تعداد بی‌شماری قنات ندارد، اما قنوات موجود در مناطق مختلف این استان همچنان از نقش مهمی در تأمین آب کشاورزی و جلوگیری از فرسایش تاریخی منابع برخوردارند.
در این زمینه، گزارش‌های مربوط به آذربایجان‌غربی که به لحاظ اکولوژیک و تاریخی با شرق آذربایجان اشتراکات زیادی دارد، می‌تواند نقش الگویی برای استان ایفا کند.
در همین راستا رئیس سازمان جهادکشاورزی آذربایجان‌غربی درباره برنامه‌های انجام‌شده احیای قنوات به جام‌جم می‌گوید: «قنوات در هیچ دوره‌ای بخشی از گذشته نبوده‌اند؛ آنها همیشه بخشی از آینده ما هستند. بازسازی ۱.۳کیلومتر از قنوات را نمی‌توانیم یک اقدام نمادین قلمداد کنیم بلکه تلاشی است برای حفظ میراث آبی نیاکان که در بدترین شرایط خشکسالی نیز جریان حیات را به مزارع می‌رساند. در سال‌جاری نیز با تخصیص اعتباری بالغ بر۶۶۰میلیارد ریال، طرح‌های جدید احیای قنوات آغاز شده و هدف ما این است که دوباره از این شبکه بومی کم‌هزینه و پایدار برای تقویت کشاورزی استفاده کنیم.»
محمدرضا اصغری، اهمیت مطالعات خاک را نیز مرتبط با مدیریت آب می‌داند و تصریح می‌کند: «وقتی درباره پایداری کشاورزی صحبت می‌کنیم، باید ترکیب آب، خاک و مدیریت مزرعه را کنارهم ببینیم. مطالعات جامع خاک در ۲۲۰۰هکتار از اراضی کشاورزی استان درواقع نقشه‌راهی برای تصمیم‌گیری علمی در سال‌های آینده است. شناخت خصوصیات خاک، یعنی این‌که بدانیم چه محصولی را در کجا، چه زمانی و با چه حجم از آب باید کشت کنیم. این دانش، بهره‌وری آب را چندبرابر کرده و به جلوگیری از هدررفت منابع کمک می‌کند.»
   
ذخیره‌سازی بارش‌ها در دل زمین
آذربایجان‌شرقی در سال آبی ۱۴۰۵ ــ ۱۴۰۴ وضعیت نسبتا مطلوب‌تری نسبت به سال‌های پیش تجربه می‌کند. سدها تا حدودی جان گرفته‌اند، قنوات دوباره در حال احیا هستند، آبخوان‌ها تغذیه‌ می‌شوند و کشاورزان از آموزش‌های علمی بهره‌مند شده‌اند. با تمام این اوصاف باید در نظر داشت که پایداری منابع آب و توسعه کشاورزی تنها زمانی ممکن است که بارش‌ها با مدیریت هوشمندانه، احیای سازه‌های سنتی، آموزش کشاورزان و مصرف علمی و هدفمند همراه شود، در غیر این صورت، بارش‌های امروز، تشنگی فردا را درمان نخواهند‌کرد.

آموزش کشاورزان؛ حلقه مفقوده مدیریت آب
اگر مدیریت منابع آب، شامل سدها، قنوات، آبخیزداری و بارش‌ها باشد، حلقه اجرایی این زنجیره کشاورزان هستند؛ کسانی که تصمیم‌های روزمره‌شان تعیین می‌کند آب چگونه مصرف شود.
مدیر هماهنگی ترویج کشاورزی آذربایجان‌غربی با تاکید بر اهمیت آموزش در بخش کشاورزی می‌گوید: «در طرح پایداری تولید در دیمزارها، چیزی حدود ۸۳۰ کلاس آموزشی برگزار کرده‌ایم و ۱۲۵۰۰ کشاورز در این دوره‌ها شرکت کرده‌اند. این آمار نشان می‌دهد که کشاورزی امروز بدون آموزش علمی ممکن نیست. ما موضوعاتی مثل مدیریت مصرف آب، استفاده بهینه از بارش‌ها، کشت حفاظتی، صیانت از خاک و مبارزه اصولی با آفات را به‌صورت کاربردی آموزش می‌دهیم تا کشاورزان تنها مصرف‌کننده آب نباشند بلکه به مدیریت‌کنندگان آن تبدیل شوند.»
بیتا احمدیان با اشاره به ضرورت ادامه این برنامه‌ها می‌افزاید: «اگر آموزش‌ها متوقف شود، تمام تلاش‌های ما در حوزه مدیریت آب ناقص می‌ماند. امروز لازم است که هر کشاورز به دانش روز مجهز باشد تا بتوانیم از تغییرات اقلیمی آسیب کمتری ببینیم.»
این سخنان نشان می‌دهد که بارش‌ها، سدها و قنوات زمانی کارایی دارند که کشاورز، مصرف‌کننده نهایی آب، رفتار مصرفی خود را بر مبنای اصول علمی تنظیم کند.