کینه‌توزی دشمن نسبت به میراث فرهنگی ایران

حفظ این آثار تنها به معنای محافظت از سنگ و کاشی نیست بلکه پاسداشت حافظه جمعی بشر است. از کاخهای باشکوه و بازارهای کهن گرفته تا مساجد تاریخی و پلهای باستانی، هر یک بخشی از داستان ماندگار تمدن ایرانی را بازگو میکنند. جامعه جهانی نیز اهمیت این میراث را درک کرده است؛ کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه، پروتکلهای الحاقی ژنو و منشور یونسکو بر لزوم مصونیت کامل آثار تاریخی در زمان جنگ تأکید کرده اند.

مطابق این اسناد، حمله به بناهای فرهنگی در هر شرایطی ممنوع و جنایت جنگی محسوب میشود. ایران به عنوان یکی از غنیترین کشورهای جهان از نظر آثار تاریخی-با هزاران اثر ثبت ملی و بیش از 20 اثر جهانی-مسئولیتی سنگین در برابر تاریخ دارد. هر تهدید یا آسیب به این گنجینهها نهتنها زیان ملی بلکه لطمهای برای میراث بشری است. امروز بیش از همیشه، ضرورت دارد از این آثار-که روایتگر اصالت و خرد ایرانیاند- پاسداری شود تا آیندگان نیز بتوانند تاریخ را از لابهلای دیوارهای کاخها و گنبدها بخوانند.

میراث تاریخی و فرهنگی هر کشور را نباید فقط مجموعهای از ساختمانهای قدیمی یا آثار باستانی در نظر داشت بلکه این بناها حافظه جمعی ملتها، روایتگر هویت تاریخی و بخشی از سرمایه مشترک بشریت محسوب میشوند. به همین دلیل در دهههای گذشته جامعه جهانی تلاش کرده است تا با تصویب مجموعهای از قوانین و کنوانسیونهای بینالمللی، حفاظت از آثار فرهنگی و تاریخی را حتی در سختترین شرایط یعنی زمان جنگ تضمین کند.کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان جنگها و مخاصمات مسلحانه، پروتکلهای الحاقی کنوانسیونهای ژنو و همچنین اساسنامه رم دیوان کیفری بینالمللی از مهمترین اسناد حقوقی هستند که حمله به آثار تاریخی و فرهنگی را ممنوع اعلام کردهاند.براساس این قوانین، دولتها و نیروهای نظامی موظفاند از هدف قرار دادن بناهای تاریخی، موزهها، مراکز فرهنگی و آثار باستانی خودداری کنند و حتی در عملیات نظامی نیز اقدامات لازم را برای جلوگیری از آسیب به این میراثانجام دهند.با این حال تجربه جنگهای مختلف در دهههای اخیر نشان داده است که آثار تاریخی همچنان در معرض تهدید قرار دارند. طی یک هفته اخیر و در جریان حمله آمریکایی صهیونیستی به شهرهای مختلف ایران، گزارشهایی در رسانهها منتشر شده که نشان میدهد در نتیجه بمباران مناطق نزدیک به برخی مجموعههای تاریخی، از جمله کاخ گلستان و کاخ سعدآباد، بخشهایی از این بناها دچار آسیب شدهاند؛ هرچند این آسیبها ناشی از حمله مستقیم به این آثار نبوده است اما چنین رویدادهایی بار دیگر ضرورت پایبندی به قوانین بینالمللی و مسئولیت نهادهای جهانی در حفاظت از میراث فرهنگی را برجسته میکند.   مکاتبه رسمی با یونسکودر کنار آثار تاریخی موجود در پایتخت، ایران مملو از شهرهای تاریخی چون اصفهان، یزد، شیراز و تبریز است که هرکدام صدها سال تاریخ را در دل خود جای دادهاند. پل خواجو، مسجد جامع یزد، تخت جمشید و بازارهای قزوین و تبریز از جمله آثاری هستند که در صورت گسترش درگیریها در هر نقطه کشور، ممکن است صدمه ببینند. کارشناسان تأکید دارند که هر سانتیمتر از این آثار، بخشی از تاریخ جهانی است و باید از هرگونه تهدید نظامی مصون بمانند.طی دفاعمقدس سوم و درپی انتشار گزارشهایی از آسیب غیرمستقیم به بناهای تاریخی، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی در مکاتبهای رسمی با دفتر منطقهای یونسکو در تهران، خواستار همکاری و نظارت فنی شد. این درخواست با هدف بررسی دقیق خسارتها و مشاوره در زمینه ترمیم سازههای تاریخی مطرح شده است. همچنین نمایندگی ایران در یونسکو نیز موضوع حفاظت از میراث فرهنگی ایران در شرایط بحرانی را طی یادداشت شفاهی به دبیرخانه سازمان ملل اطلاع داده است. کارشناسان حقوق بینالملل این اقدام را مطابق با بندهای ۲۶ و ۲۷ کنوانسیون ۱۹۵۴ میدانند که به کشورها اجازه میدهد در صورت تهدید آثار فرهنگی، درخواست حمایت و مساعدت بینالمللی کنند.دکتر یاسین صلابت، کارشناس میراث فرهنگی با بیان اینکه مهمترین سند بینالمللی در زمینه حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ، کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ است، به «جام جم» میگوید: «این کنوانسیون که پس از ویرانیهای گسترده جنگ جهانی دوم تصویب شد، دولتها را متعهد به حفاظت از بناهای تاریخی، موزهها و آثار باستانی در زمان مخاصمه کرده است.»او توضیح میدهد: «مطابق ماده چهارم این کنوانسیون، دولتهای عضو موظفاند از استفاده نظامی از اماکن فرهنگی خودداری کنند و از اقداماتی که ممکن است به تخریب این آثار بینجامد، بپرهیزند. در ادامه، پروتکلهای الحاقی ژنو ۱۹۷۷ صراحتا هرگونه اقدام خصمانه علیه بناهای تاریخی و مذهبی را ممنوع میدانند.»صلابت تصریح میکند: «همچنین اساسنامه رم دیوان کیفری بینالمللی (ICC) حمله عمدی به آثار فرهنگی را در زمره جنایات جنگی قرار داده است. در صورت اثبات تخلف، مسئولان نظامی یا سیاسی میتوانند در محاکم بینالمللی محاکمه شوند.»   نقش یونسکو و جامعه جهانی سازمان یونسکو به عنوان نهاد اصلی سازمان ملل در حوزه فرهنگ، نقشی کلیدی در حفاظت از میراث جهانی دارد. این سازمان در شرایط بحران با ارسال هیأتهای کارشناسی و صدور بیانیههای رسمی، دولتها را به حفظ آثار فرهنگی فرامیخواند. مدیرکل یونسکو در یکی از بیانیههای خود گفته است: «میراث فرهنگی متعلق به یک ملت نیست؛ میراث مشترک بشریت است و نابودی آن، حذف بخشی از حافظه انسانی است.»خالد العنانی ادامه داد: «یونسکو نهتنها فهرست میراث جهانی را ثبت و نظارت میکند، بلکه در شرایط اضطراری نیز برای ارزیابی خسارت و کمک به بازسازی آثار آسیبدیده با کشورها همکاری فنی انجام میدهد.»   ارزش تاریخی گلستان کاخ گلستان، قلب تاریخی تهران و یادگار دوره قاجار، یکی از آثار ثبتشده ایران در فهرست جهانی یونسکو است. بنایی که در ترکیب معماری ایرانی و اروپاییاش روحی از دوران گذار ایران به عصر مدرن موج میزند. این مجموعه شامل تالار آینه، عمارت شمسالعماره، تالار سلام و باغهای سلطنتی است و قرنها شاهد رویدادهای بزرگ سیاسی و فرهنگی کشور بوده است. گزارشها حاکی از آن است که در جریان بمباران برخی مناطق نزدیک به مرکز شهر تهران، مخصوصا اطراف خیابان 15 خرداد و میدان ارگ، لرزشهای ناشی از انفجارها به بخشی از کاخ آسیب وارد کرده است. هرچند این آسیب مستقیم نبوده اما موجب ترکهای سطحی در چند دیوار تاریخی و بخشی از تزئینات شده است. کارشناسان میگویند حتی چنین صدماتی میتواند خطری جدی برای ثبات سازههای قدیمی باشد، زیرا ملات و گچهای سنتی در برابر ارتعاشات مقاومت کمتری دارند. یاسمین نوری، یکی از کارشناسان میراث فرهنگی تهران معتقد است که هر انفجار نزدیک محدوده تاریخی میتواند سازههای قدیمی را دچار فرسودگی زودرس کند. این در حالی است که حفاظت از این حریم، مسئولیت مشترک همه نهادهاست.   مجموعه فرهنگی در دل طبیعت در شمال پایتخت، مجموعه تاریخی سعدآباد با مساحتی گسترده در دامنههای البرز و میان درختان کهنسال، میراثی گرانسنگ از دورههای قاجار و پهلوی را در خود جای داده است. کاخ سفید، کاخ ملت، موزه هنرهای زیبا و کاخ سبز از جمله معروفترین ساختمانهای این مجموعه هستند. گزارشها نشان میدهد در جریان حملات هوایی و انفجارهای نزدیک نواحی شمالی شهر، برخی ساختمانهای اطراف سعدآباد دچار آسیب شدند و موج انفجار باعث شکستن شیشهها و ترک در بخشی از دیوارهای داخلی این مجموعه شده است. اگرچه هیچ حمله مستقیمی به کاخ صورت نگرفته اما لرزشهای ناشی از انفجار، دوباره اهمیت تعیین «حریم حفاظتی» برای آثار تاریخی را یادآوری کرده است. 

یکی از مسئولان پیشین پژوهشگاه میراث فرهنگی ایران در گفتوگو با «جامجم» میگوید: «کاخ سعدآباد تنها یک مجموعه سلطنتی نیست؛ موزهای زنده از یک قرن معماری، هنر و تاریخ سیاسی ایران بهشمار میآید. حتی اگر حملات نظامی در اطراف آن رخ دهد، جامعه جهانی موظف است از آسیب به چنین مراکزی جلوگیری کند.»   اقدامات حفاظتی از میراث فرهنگی در ایران، دولت و وزارت میراث فرهنگی و گردشگری در قالب طرحهای اضطراری حفاظت از آثار تاریخی، اقدامات متعددی انجام داده اند؛ از جمله مستندسازی دیجیتال مجموعه های بزرگ مانند گلستان، سعدآباد، کاخ نیاوران و تخت جمشید، آموزش نیروهای حفاظت، ایجاد بانک اطلاعاتی آثار، و برنامه های استحکام بخشی اضطراری. همچنین سامانه ای برای پایش لرزش و آسیبدیدگی آثار حساس راه اندازی شده تا در صورت وقوع انفجار یا زلزله، تغییرات سازه ای فورا گزارش شود. مستندسازی سه بعدی آثار، استفاده از اسکن لیزری و تهیه نقشه های دقیق نیز از دیگر اقدامات حفاظتی است.