گسترش سریال‌سازی از لبنان تا روسیه و چین

این ماموریت‌های استراتژیک در مقابله با رسانه‌های بزرگ دنیا برای انعکاس صدای ایران، نیازمند عزمی راسخ در عمل به محورهای سند تحول است. جام‌جم در گفت‌‌وگو با احسان کاوه، قائم‌مقام معاون برون‌مرزی سازمان صداوسیما از چند‌و‌چون اجرا و دستاوردهای عینی این معاونت در عمل به سند تحول پرسیده که در ادامه مشروح آن آمده است. 

چند سالی از تدوین و ابلاغ سند تحول رسانه‌ملی گذشته است؛ اجرای این سند را در معاونت برون‌مرزی به‌عنوان یکی از راهبردی‌ترین معاونت‌های سازمان صداوسیما که صدای جمهوری اسلامی ایران را در جهان طنین‌انداز می‌کند، چگونه ارزیابی می‌کنید؟ 
این ارزیابی باید بیرون از معاونت انجام شود اما با بررسی اقداماتی که مبتنی بر این سند انجام دادیم، باور دارم نسبت به محدودیت منابع و شرایط خاص معاونت برون‌مرزی، این معاونت در تحقق اجرای این سند توفیقات قابل‌تاملی کسب کرده و در مواردی پیشرو بوده است. یکی از شواهد این مدعا، انسجام‌بخشی به رسانه‌های وب‌محور و صداپایه معاونت در قالب «شبکه سحاب» است که نوعی بازآرایی و به‌روزرسانی فرم و محتوا در حوزه شبکه‌های فرکانسی و وب‌محور معاونت برون‌مرزی است. این مجموعه نقشی جدی در انتشار محتوای مد‌نظر به ۲۷ زبان بازی می‌کند. مثال دیگر «مرکز رسانه‌ای صبح» است که در حوزه جشنواره‌ای، تاکنون سه دوره از آن برگزار شده و همچنین نشست‌های تخصصی با حضور اندیشمندان بین‌المللی، بازدیدها و تورهای رسانه‌ای که در این مرکز شکل گرفته همه در راستای اجرای دقیق سند تحول بوده است. تحول و بازآرایی ساختار، محتوا و بستر توزیع برنامه‌های حوزه کودک، بخشی دیگر از فعالیت‌هایی است که این معاونت در راستای سند تحول مامور به انجام آن بوده است. شبکه‌های الکوثر، سحر و آی‌فیلم اقداماتی را در‌این‌خصوص انجام داده‌اند یا در شرف اقدام هستند که یکی از آنها آغاز‌به‌پخش آزمایشی تلویزیون اینترنتی ویژه کودک‌ونوجوان توسط شبکه الکوثر است که کاری کاملا جدید است و امیدواریم در آینده در حوزه گفت‌وگوی ما با کودکان جهان عرب، نقشی مهم به‌عهده بگیرد. ضمنا می‌شود به ماموریتی که برای اداره کل تولیدات نمایشی در این معاونت در‌نظر گرفتیم، اشاره کرد؛ در پی این ماموریت، سریال‌هایی برای مخاطبان غیرایرانی تولید شد و تعداد زیادی پروژه به‌صورت همزمان شروع به کار تحقیقاتی کرده‌اند که ان‌شاءالله به‌زودی شاهد مراحل تولید و پس‌تولید هریک از آنها خواهیم بود. 

اشاره‌ای به تولید برنامه‌های کودک در این معاونت داشتید؛ اساسا سرمایه‌گذاری در حوزه‌های مخاطبان جدید، به‌ویژه کودک، در معاونت برون‌مرزی چگونه تعریف شده و بیشتر به چه زبان‌ها و مناطقی معطوف است؟
سعی شده در حوزه مخاطب کودک، در هر پنج کانال شبکه سحر برنامه‌هایی تولید شود. برخی از این برنامه‌ها در مراحل جلوتر و بعضی در‌حال شکل‌گیری هستند. به‌عنوان نمونه برنامه «جیرتدان» را در کانال آذری سحر داشتیم که مخاطبان خوبی داشت. در بقیه کانال‌ها هم برنامه‌هایی در دستور کار قرار گرفت و تولید شد. در شبکه الکوثر هم تک‌برنامه و هم ویژه‌برنامه تولید شد و همان‌طور که گفتم، این شبکه ایجاد یک پلتفرم اختصاصی کودک‌ونوجوان را هدفگذاری کرده که بر حوزه معارف و آموزه‌های دینی، ترویج سبک زندگی اسلامی، مهارت‌های ارتباطی و... متمرکز خواهد بود. اساسا تنها گروه تخصصی کودک‌ونوجوان معاونت هم در این شبکه وجود دارد که به‌صورت اختصاصی به‌زبان عربی به این گروه سنی از مخاطبان توجه می‌کند. در آی‌فیلم۲ هم که به گویش دری است، برنامه کودکی در مراحل پایانی تولید است که به‌زودی شاهد پخش آن خواهیم بود. 

امروزه رسانه‌های زیادی با ترفندهای متفاوت در حال جذب مخاطبان کودک و برنامه‌سازی برای آنان هستند؛ برای جذب مخاطب کودک در خارج از کشور، چه تفاوتی میان رویکرد رسانه‌ملی و رسانه‌های رقیب ترتیب داده‌اید؟
نگاهی متفاوت مبتنی‌بر ارزش‌های خانواده و ارزش‌های دینی در کشور ما وجود دارد که بازتاب آن در تفکر فرهنگی ما در سازمان صداوسیما و معاونت برون‌مرزی دیده می‌شود. همین موضوع، تفاوت اصلی و نقطه جذاب رویکرد ما در حوزه برنامه‌سازی برای کودک، در مقابل رسانه‌های رقیب است. اگر بتوانیم بر مشکلات متعدد زیرساختی فائق بیاییم و کاری را که شروع کردیم، به نتیجه برسانیم، مخاطب جدی در این حوزه خواهیم داشت‌؛ چراکه ارزش‌های اخلاقی و خانوادگی برای همه مردم جهان، فارغ از هر دین و مذهبی مهم است و به آن بها می‌دهند.  

بخشی از سند تحول متمرکز بر مفاخر ایران و برجسته‌سازی آنان در داخل و فراتر از مرزهاست. این ماموریت را به چه شکل پی گرفتید؟ 
در معاونت برون‌مرزی متناسب با مناسبت‌های تقویم و همچنین رخدادهای روز، درباره مفاخر، بزرگان و اندیشمندان ایرانی ویژه‌برنامه، مستند و میان‌برنامه تولید می‌شود. همچنین در سایر برنامه‌ها به آنان اشاره می‌کنیم. همه اینها در مسیر همیشگی معاونت قرار گرفته است و برای نمونه، مستند «از بعلبک تا اصفهان» به‌کارگردانی خانم ماریا ماوتی در پرس تی‌وی تهیه شد که به معرفی شخصیت علمی یگانه و درخشان شیخ‌بهایی به‌عنوان شخصیت ذوالفنون ایرانی که آوازه جهانی دارد، اختصاص داشت و مورد توجه مخاطبان ما قرار گرفت. این رویه در همه بخش‌های معاونت جاری و ساری است. 

لازم است که در روایت‌ زندگی و دستاوردهای این مفاخر، به زبان و ذائقه مخاطبان غیرایرانی توجه‌شود. با چه رویکردی این موضوع را مد‌نظر‌قرار‌داده‌اید؟ 
طبیعتا هر برنامه‌ای که در معاونت ‌برون‌مرزی تولید می‌شود به مخاطب خاص خودش در آن کانال یا سرویس توجه دارد. اولین مورد، زبان و دومین آن ذائقه‌های فرهنگی و ذائقه‌ مصرف رسانه‌ای‌ مخاطبان است. اساسا اگر به اینها توجه نشود نه‌تنها برنامه‌هایی درخصوص مفاخر، بلکه هیچ برنامه‌ای اثرگذاری نخواهد داشت. یک نمونه دیگر از این آثار، مجموعه «مهر خوبان» است که بر شخصیت علامه طباطبایی تمرکز دارد و در شبکه الکوثر ساخته شد. برای مخاطب این شبکه جذابیت دارد که با ابعادی کمترگفته‌شده از زندگی شخصی و اجتماعی و حیات علمی یکی از بزرگ‌ترین فلاسفه و مفسران تاریخ معاصر ــ و بلکه تاریخ اسلام ــ آشنا شود و با توجه ‌به جنس اطلاعاتی که قرار بود بدهد، مستند بهترین قالب برای تولید آن به شمار می‌رفت.

از دیگر محورهای مهم سند تحول مرتبط با معاونت برون‌مرزی، ساخت آثار نمایشی با همکاری کشورهای همسایه است. فعال‌ساختن ظرفیت سریال‌سازی با اولویت همکاری با کشورهای همسایه به چه پروژه‌هایی منجر شده است؟ 
تولیدمحتوای رسانه‌ای ازجمله سریال‌سازی، مستند یا فیلم سینمایی با همکاری کشورهای همسایه و البته همسو، در دستورکار معاونت برون‌مرزی به‌خصوص اداره کل هنرهای نمایشی قرار گرفته است. مواردی مثل «ماهی در قلاب» داشتیم که به‌عنوان تولید مشترک ایران و تاجیکستان به نتیجه رسید. چندین اثر در مراحل مختلف تولید به سر می‌برند که فرآیند ساخت یکی از آنها در لبنان در جریان است. مواردی در مراحل تحقیق و نگارش هستند؛ مثل تولیداتی که در پاکستان، تاجیکستان و روسیه در حال انجام است. تعدادی اثر هم در مراحل پیش‌تولید قرار دارند؛ مثل کاری که در تولید آن با کشور چین همکاری داریم. البته نکته مهم این است که برای تولید بین‌المللی ،بخش‌های مختلف باید به کمک ما بیایند که شامل موارد حقوقی، مالی، ارزی و مهندسی پیام در این تولیدات می‌شود. چون در تولیدات مشترک با کشورهای همسایه و همسو مهم است که مفاهیم مد نظر دو کشور لحاظ شود تا اثر برای هر دو جامعه قابل درک و قابل احترام باشد. 

در این میان، کدام‌یک از مؤلفه‌های فرهنگی کشورهای همسایه در سریال‌سازی بیشتر مورد توجه است؟
مؤلفه‌های فرهنگی مورد توجه دو کشور، اهمیت دارد. همان‌طور که در پاسخ به پرسش پیشین هم بیان شد، در تولید مشترک- نه تولیدی که در کشور دیگری انجام شود، چون تولیدی که در کشور دیگر انجام می‌شود الزاما تولید مشترک نیست-اثر باید از نظر محتوایی، توازن مؤلفه‌های فرهنگی را رعایت کند و به‌صورت متعادل به آنها بپردازد؛ در غیر این صورت، احتمال دارد مردم کشورهای دیگر این مساله را درک نکنند و آن را پس بزنند. لذا در تک‌تک کشورهایی که داریم روی آنها مطالعه می‌کنیم یا کاری را با همکاری هم انجام می‌دهیم، به مؤلفه‌های مشترک فرهنگی توجه داریم تا برای مخاطبان‌مان در دو سوی این اشتراک، درکی نزدیک از موضوع به ارمغان بیاورد. 

معاونت برون‌مرزی با تکیه بر سند تحول در شیوه مدیریت رسانه‌‌ای چه تغییراتی را نسبت به ساختارهای پیشین ایجاد کرده است؟
پس از شروع دوره جدید مدیریتی در معاونت ‌برون‌مرزی و با توجه ‌به سیاست‌گذاری‌های مد نظر آقای دکتر نوروزی مبتنی بر راهبردهای سند تحول، رسانه‌های برون‌مرزی چندین مسیر را در رساندن پیام‌شان به مخاطب در پیش گرفتند. روشن است که تحول زیادی در حوزه مصرف رسانه‌ای در جهان رخ داده و این مصرف از حالت کلاسیک و سنتی خود فاصله گرفته است. پس امروز باید پیام به‌اصطلاح با زاویه ۳۶۰درجه‌ای به سمت مخاطبان ارسال شود. لذا همه شبکه‌های این معاونت، ضمن این‌که مسیر ماموریتی سابق خود را روی ارسال به‌صورت ماهواره‌ای و تلویزیونی ادامه دادند، ملزم به بازطراحی وبسایت‌ها، شبکه‌های اجتماعی و پخش استریم و برخط محتوای خود شدند و آن را تقویت کردند که تلاش داریم همچنان این بخش را بیشتر ارتقا دهیم. نحوه بازآرایی کنداکتورها باتوجه به مصرف رسانه‌ای مخاطب مدنظر قرار گرفته است. ریتم آنتن‌ شبکه‌ها به‌لحاظ ساختار و ترکیب جدول پخش بالا رفته و در کنار آن، سعی شده در هر کدام از شبکه‌ها برنامه‌ها ولو محدودتر ولی باکیفیت‌تر تولید شو‌د. این مساله در بسیاری از شبکه‌ها محسوس و قابل بررسی است. از طرف دیگر تلاش شده مبتنی‌بر ترویج در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی، تولیدات اختصاصی برای آنها صورت گیرد. همان‌طور که اشاره کردم گامی بزرگ در این‌خصوص برداشته شد و آن تبدیل رسانه‌های صوتی معاونت برون‌مرزی به رسانه‌هایی است که مبتنی بر پادکست و ویدئوکست تولید و توزیع محتوا می‌کنند. همچنین گام بسیار بزرگی در مجموعه شبکه‌های سحاب برداشته شد که با سایت اصلی، سایت‌های اقماری خود و شبکه‌های اجتماعی مرتبط با این برندهای ایجادشده، توانسته در جذب مخاطب موفق عمل کند. از طرف دیگر با شروع دوره جدید معاونت و قبل از طوفان‌الاقصی، یکی از ماموریت‌های جدی که برای تمام شبکه‌ها در‌نظر گرفته شد، پیش‌بینی حداقل یک برنامه ویژه هفتگی با موضوع فلسطین بود. در همین راستا بعد از طوفان‌الاقصی برنامه‌های خوبی در همه شبکه‌ها و به‌ویژه در شبکه‌های العالم، هیسپان تی‌وی و پرس تی‌وی- عمدتا با حضور چهره‌های اثرگذار و برخوردار از جایگاه ویژه در جریانات ضدصهیونیست جوامع خودشان- پخش شد و توانست علی‌رغم محدودیت‌های جدی، به پوشش وقایع این کشور و تبیین تاریخ فلسطین بپرداز‌د که می‌توان گفت در همه شبکه‌های معاونت به‌نوعی با بازخورهای منفی جریانات حامی اسرائیل روبه‌رو شد که نشان از ضریب نفوذ بالای این برنامه‌ها دارد. همه اینها به‌واسطه دوراندیشی‌ای بود که از ابتدا برای این موضوع انجام شد. 

اگر اجرای سند تحول را در معاونت برون‌مرزی موفق بدانیم، مخاطب خارجی تغییرات ایجاد‌شده را بیشتر در چه بخشی احساس خواهد کرد؟
مخاطب معاونت برون‌مرزی می‌تواند رویکرد جدید ما را در استفاده از ظرفیت‌های شبکه‌های اجتماعی به صورت محسوس ببیند. رویکرد جدید در ایجاد یا تقویت باکس کودک در جدول پخش همه شبکه‌ها، همچنین رویکرد قرارگاهی و میدانداری ما با ایجاد «جشنواره صبح» در دو سطح از مخاطب محسوس است. این دو سطح از مخاطب، یکی مخاطب اختصاصی معاونت است که شامل تمام بازیگران عرصه تولید و توزیع محتوای رسانه‌‌ای می‌شود و مخاطب عمومی که او هم با شبکه جدیدتری از افراد می‌تواند آشنا شود که در حوزه رسانه‌ای به‌عنوان آلترناتیو شناخته می‌شو‌د و هرکدام نقشی مهم در رساندن پیام ما به اجتماعات محل نفوذ و اثرگذاری خودشان‌ ایفا می‌کنند؛ مضاف بر این، سبک‌های جدید برنامه‌سازی، کیفیت بالای برنامه‌سازی، تسریع در انتقال خبر و تبیین منطقی‌تر خبر همه جزو موارد محسوس است که مخاطبان می‌توانند تغییرات آن را در معاونت برون‌مرزی شاهد باشند.

چالش‌های اجرای سند تحول

در اجرای کدام‌یک از محورهای سند تحول و ماموریت‎‌هایی که برای معاونت برون‌مرزی تعیین شده، با بیشترین مقاومت یا سختی در اجرا روبه‌رو شدید؟
درحوزه محتوا با توجه به راهبردهایی که با تبیین روشنگرانه در جلسات متعدد معاون، مدیران شبکه‌ها و زیرمجموعه‌ها تعیین شد، با مقاومت و سختی خاصی روبه‌رو نبودیم. زیرساخت مناسبی در معاونت از دیرباز ایجاد شده که این بخش قابل انجام بود. اما نگاه کلی در کشور و به‌تبع آن در سازمان صداوسیما نسبت به این معاونت وجود دارد که ذاتا محصولات معاونت برون‌مرزی کمتر در معرض دید مخاطبان داخلی، مدیران داخل کشور و حتی مدیران رسانه‌ای داخل است. از این‌رو دستاوردهای این بخش، مقداری مغفول می‌ماند. اگر سختی‌ای داریم در حمایت‌، پشتیبانی‌ و مواردی از این دست است که هم در لایه کلان کشور و هم در لایه سازمان با آن مواجه هستیم. البته با شناخت خوبی که رئیس سازمان از این معاونت دارند و پیگیری‌های ایشان، اوضاع خیلی بهتر و اصلاح شده است. اما به‌هر‌حال چون آثار معاونت برون‌مرزی مقابل چشمان خیلی‌ها نیست، گاهی‌وقت‌ها در قامتی که باید‌وشاید، دیده نمی‌شود. 
 
چه زمانی می‌توان گفت عملکرد معاونت برون‌مرزی از مرحله «سند» عبور کرده و وارد مرحله «نتیجه» شده است؟
من به‌صورت جدی معتقد هستم وارد مرحله اخذ نتیجه شده‌ایم. ما در حوزه تحولات مدیریتی، قرارگاهی، میدانداری، شبکه‌سازی و همه این‌ها به‌واسطه مصادیقی که در پاسخ به پرسش‌های قبل اشاره کردم، درحال دیدن نتیجه هستیم و درصددیم با بازخوردگیری از نتایج حاصل‌شده و بررسی آنها، در صورت نیاز، مواردی را اصلاح، پالایش یا تقویت کنیم.