حمل‌ونقل در تهران جان تازه گرفت

تهران با جمعیتی بیش از ۱۲میلیون نفر در محدوده شهری و جمعیت شناور روزانه که به حدود ۱۵میلیون نفر می‌رسد، به ناوگان حمل‌ونقل گسترده و پایدار نیاز دارد. به گفته مسعود نصرتی، رئیس سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور از مجموع ۳.۵میلیون سفر روزانه، ۷۴درصد با خودروی شخصی، ۱۳درصد با اتوبوس، ۷درصد با تاکسی و تنها ۶درصد با مترو انجام می‌گیرد. همچنین علی‌رغم این‌که گفته می‌شد تا سال ۱۴۰۰ اتوبوس‌های کشور به ۳۰هزار دستگاه برسد، در سال‌های اخیر نه‌تنها این هدف محقق نشد، بلکه بسیاری از وسایل حمل‌ونقل عمومی نیز از چرخه خدمت خارج شدند. به گفته نصرتی، در آن زمان ۲۳هزار و ۷۰۰ دستگاه اتوبوس فعال بود اما امروز این تعداد به حدود ۱۲هزار و ۸۰۰ دستگاه به‌دلیل فرسودگی و خروج ناوگان کاهش یافته است. ‌
     
شکاف میان نیاز شهر و ناوگان موجود
هرچند مسئولان شهری از نوسازی و ورود حدود ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ دستگاه اتوبوس طی سه سال گذشته خبر داده‌اند، اما حتی با احتساب این افزایش نیز تعداد اتوبوس‌های فعال با نیاز برآوردشده فاصله دارد. برآوردهای مدیریت شهری نشان می‌دهد تهران برای رسیدن به شرایط مطلوب، دست‌کم به حدود ۹۰۰۰ دستگاه اتوبوس نیاز دارد. این بدان معناست که حتی با روند فعلی نیز همچنان چندهزار دستگاه کمبود در ناوگان وجود دارد؛ کمبودی که خود را در ازدحام خطوط، افزایش زمان انتظار و کاهش کیفیت خدمات نشان می‌دهد. البته حمل‌ونقل عمومی سال‌هاست با چالش ظرفیت و کیفیت خدمات مواجه است؛ موضوعی که علیرضا اسماعیلی، رئیس اسبق پلیس‌راه کشوردرگفت‌وگو باجام‌جم دلیل اصلی آن راگرایش گسترده شهروندان به استفاده از خودروی شخصی می‌داند. به گفته او،‌ اکنون بیش از ۵۰درصد مردم در تهران از خودروی شخصی استفاده می‌کنند؛ عددی بسیار نگران‌کننده که نشان می‌دهد ظرفیت حمل‌ونقل عمومی ما پایین‌تر از سطح تقاضاست. در دهه ۱۳۸۰ سهم حمل‌ونقل عمومی از سفرهای شهری تهران در مقاطعی به حدود ۶۵درصد نیز نزدیک شده بود، اما در سال‌های اخیر این سهم کاهش یافته است. به گفته اسماعیلی، کاهش جذابیت حمل‌ونقل عمومی به‌دلیل ازدحام، زمان انتظار طولانی و کیفیت خدمات، در کنارافزایش استفاده ازخودروی شخصی،یکی ازدلایل این روند عنوان می‌شود.کارشناسان شهری معتقدند صرف افزایش تعداد اتوبوس یاواگن کافی نیست و باید مجموعه‌ای از سیاست‌های مکمل ازجمله مدیریت تقاضای سفر، محدودسازی استفاده از خودروی شخصی، توسعه خطوط ریلی و تأمین منابع مالی پایدار برای سرمایه‌گذاری مستمر اجرا شود.

بودجه ۳۲۲ همتی ‌
در همین چارچوب، روزگذشته مسئولان شهری ازجزئیات بودجه و برنامه‌های حمایتی برای توسعه ناوگان و زیرساخت‌های ریلی و اتوبوسرانی خبر داده‌اند؛ ارقامی که نشان می‌دهد بخش حمل‌ونقل در اولویت اصلی تخصیص منابع قرار گرفته است. مهدی چمران، رئیس شورای اسلامی شهر تهران با اشاره به تصویب بودجه ۳۲۲هزارمیلیارد تومانی شهرداری تهران برای سال آینده اعلام کرد که ۴۸درصد از کل این بودجه به حوزه حمل‌ونقل عمومی اختصاص یافته است. به گفته او، این بودجه در سه مأموریت اصلی تعریف شده و همچون سال‌های گذشته، بخش عمده آن به توسعه حمل‌ونقل و موضوعاتی نظیر کاهش آلودگی هوا و مسائل محیط‌زیستی تعلق دارد. چمران همچنین گفت که از ابتدای دوره ششم مدیریت شهری تاکنون تعداد اتوبوس‌های تهران به ۲۶۰۰ دستگاه رسیده و با رونمایی از اتوبوس‌های دوکابین، ۲۰۰ دستگاه دیگر نیز به این ناوگان افزوده شده است.  به گفته او، حدود ۴۰هزار میلیارد تومان برای توسعه ناوگان اتوبوسرانی اختصاص یافته و بخش دیگری از اعتبارات نیز صرف تعمیرات اساسی و خرید واگن‌های جدید مترو خواهد شد. بر اساس همین اظهارات، ۳۶همت برای تکمیل خطوط مترو و حدود هفت‌ همت برای اورهال واگن‌ها پیش‌بینی شده است. این ارقام نشان می‌دهد حمل‌ونقل عمومی سهمی قابل‌توجه از منابع را به خود اختصاص داده است؛ موضوعی که در صورت تحقق کامل، می‌تواند بخشی از عقب‌ماندگی‌های سال‌های گذشته را جبران کند.

چه باید کرد؟
عدم توازن میان ناوگان حمل‌ونقل عمومی و جمعیت در تهران صرفا یک مسأله زیرساختی نیست، بلکه به ساختار تمرکز جمعیت، توزیع فعالیت‌های اقتصادی و نحوه ارائه خدمات در سطح کشور بازمی‌گردد. به‌گفته رئیس اسبق پلیس راهور کشور، تهران علاوه بر نقش سیاسی، به مرکز اصلی اقتصادی و تجاری کشور نیز تبدیل شده، امری که تمرکز مفرط جمعیت وانباشت فعالیت‌ها رادراین کلانشهربه همراه داشته است.تازمانی که این ساختار اصلاح نشود، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی رشد تقاضا باشد‌.از این رو، انتقال بخشی از ظرفیت‌های اداری، صنعتی و تجاری به سایر شهرها و کاهش تمرکز جمعیتی در پایتخت، یک ضرورت راهبردی به شمار می‌رود.  اسماعیلی ادامه می‌دهد: مهم‌ترین راهکار عملی در کوتاه‌مدت، تقویت حمل‌ونقل عمومی با مشارکت و بهره‌گیری از ظرفیت بخش خصوصی است؛ به‌ویژه از طریق توسعه ناوگان خودروهای کوچک‌تر مانند ون‌های ۷ تا ۱۰نفره که نسبت به تاکسی‌های معمولی ظرفیت بیشتری دارند، سریع‌تر قابل ساماندهی هستند. درحالی‌که توسعه مترو و اتوبوسرانی از پروژه‌های بلندمدت محسوب می‌شود، در شرایط فعلی باید از ابزارهای انعطاف‌پذیر و سریع‌الاثر استفاده کرد. براساس برآوردها، ظرفیت معابر تهران برای حدود سه‌میلیون خودرو طراحی شده، اما هم‌اکنون میزان تردد خودروها به حدود ۱۲میلیون دستگاه رسیده است. مدیریت این وضعیت مستلزم به‌کارگیری سیاست‌های تشویقی و ابزارهای کنترلی مؤثر است؛ در غیر این صورت، افزایش ناوگان حمل‌ونقل عمومی بدون اصلاح ساختار تقاضا صرفا یک مسکن موقت خواهد بود.