شگفتانه صنعت فولاد

کل ظرفیت تولید فولاد ایران در سال ۱۳۵۷ عددی بین ۳۶۰هزار تا حداکثر ۵۰۰هزار تن در سال بود. این تولید عمدتا محدود به کارخانه ذوب‌آهن اصفهان می‌شد که با فناوری کوره بلند و با کمک روس‌ها (اتحاد جماهیر شوروی) احداث شده بود. در آن زمان، مصرف داخلی فولاد ایران به‌دلیل پروژه‌های عمرانی حدود ۴ تا ۵میلیون تن برآورد می‌شد. این بدان معناست که تولید داخلی تنها پاسخگوی حدود ۱۰درصد از نیاز کشور بود و ۹۰درصد نیاز بازار از طریق واردات تأمین می‌شد. ایران در آن دوران یکی از بزرگ‌ترین بازارهای جذاب برای صادرکنندگان فولاد در جهان بود. در سال ۱۳۵۷ ایران در رتبه‌بندی جهانی تولیدکنندگان فولاد، جایگاه قابل توجهی نداشت و در آمارهای انجمن جهانی فولاد معمولا در رده‌های بالای ۳۵ یا ۴۰ جهان و در زمره کشورهای واردکننده دسته‌بندی می‌شد. هیچ فناوری بومی در این صنعت وجود نداشت و تمام تجهیزات، مواد اولیه (مانند کک برای ذوب‌آهن) و دانش فنی کاملا وارداتی بود.با پیروزی انقلاب اسلامی و بلافاصله شروع جنگ، صنعت فولاد با چالش‌های جدی مواجه شد اما سرآغاز جهش در این صنعت را شکل داد. تکمیل و راه‌اندازی فولاد مبارکه در اوایل دهه ۷۰شمسی، نقطه عطف تاریخ صنعتی ایران بود. این مجتمع عظیم که ساخت آن در زمان جنگ با دشواری پیش می‌رفت، پس از پایان جنگ به بهره‌برداری رسید. همچنین مجتمع فولاد خوزستان و تکمیل پروژه‌های نیمه‌تمام در اهواز، ظرفیت تولید را به‌مرور افزایش داد. امروز صنعت فولاد ایران نه‌تنها نیاز داخلی را تأمین می‌کند بلکه به‌عنوان یک بازیگر راهبردی در بازار جهانی شناخته می‌شود و آمارها گویای یک شکاف عظیم میان دیروز و امروز است. تولید فولاد جهان در دسامبر گذشته (آذر و دی‌ماه ۱۴۰۴) به ۱۳۹میلیون و ۶۰۰هزار تن رسیده که در مقایسه با دسامبر ۲۰۲۴ کاهش ۳.۷درصدی را ثبت کرد. همچنین کل تولید فولاد خام جهان در سال ۲۰۲۵ معادل یک میلیارد و ۸۴۹میلیون و ۴۰۰هزار تن بوده که نسبت به سال ۲۰۲۴ با کاهش ۲درصدی مواجه شده است.طبق این گزارش ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۱میلیون و ۸۰۰هزار تن فولاد تولید کرده که نسبت به سال قبل از آن ۱.۴درصد افزایش را نشان می‌دهد. ایران در دسامبر ۲۰۲۵ نیز ۳میلیون تن فولاد تولید کرد که ۱۶.۲درصد افزایش یافت. مقایسه میزان تولید فولاد ایران از ۵۰۰هزار تن در سال ۵۷ به حدود ۳۲میلیون تن در سال جاری نشان می دهد تولید فولاد بیش از ۶۳برابر شده است.ایران اکنون در بین تولیدکنندگان فولاد جهان رتبه دهم را در اختیار دارد و بالاتر از کشورهای صنعتی و پیشرفته‌ای نظیر ایتالیا، اسپانیا، فرانسه، کانادا، مکزیک و انگلستان ایستاده است. قرار گرفتن در میان ۱۰کشور برتر فولادی جهان، آن هم در شرایط تحریم‌های اقتصادی، نشان‌دهنده عمق راهبردی وتاب‌آوری این صنعت در کشورمان است. در سطح منطقه‌ای، ایران با اختلاف، رتبه اول تولید فولاد در منطقه غرب آسیا را در اختیار دارد. 

ظرفیت تولید فولاد در آستانه رکورد جدید 
مسعود سمیعی‌نژاد مدیرعامل سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) و معاون وزیر صنعت، معدن و تجارت درخصوص رشد صنعت فولاد می‌گوید: این صنعت به‌عنوان یکی از صنایع راهبردی کشور، طی سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی رشد چشمگیری را تجربه کرده و امروز به جایگاهی مهم در اقتصاد ملی و منطقه‌ای دست یافته است. او تأکید کرد: براساس آمار ارائه‌ شده، ظرفیت تولید فولاد کشور که در سال ۱۳۵۷ حدود ۲میلیون تن بود، اکنون در آستانه دستیابی به ظرفیت ۶۰میلیون تن قرار دارد. 
معاون وزیر صمت ادامه داد: هم‌اکنون ایران رتبه نخست تولید فولاد در منطقه و رتبه دهم جهان را در اختیار دارد و این جایگاه را طی چهار سال متوالی حفظ کرده است. ایران با تولید حدود ۶۶درصد فولاد خاورمیانه، سهم قابل‌توجهی از بازار منطقه‌ای را به خود اختصاص داده است. صنعت فولاد امروز حدود ۴.۵درصد از تولید ناخالص داخلی کشور، ۱۶درصد از بازار سرمایه، ۱۵درصد از صادرات غیرنفتی و ۸درصد از اشتغال کشور رابه‌خود اختصاص می‌دهد. سمیعی‌نژاد گفت: مطابق برنامه‌ریزی انجام‌شده در افق ۱۴۰۴، ظرفیت تولید فولاد کشور به ۵۵میلیون تن رسیده و روند توسعه این صنعت همچنان به‌سمت افزایش ظرفیت تا ۶۰ میلیون تن ادامه دارد. معاون وزیر صمت میزان صادرات فولاد (ارزآوری) در سال گذشته را ۶میلیارد دلار اعلام و تصریح کرد: ایران به یکی از صادرکنندگان مهم فولاد در منطقه تبدیل شده است.

جای واردات و صادرات تغییر کرد 
یکی‌ازمهم‌ترین دستاوردهای اقتصادی صنعت فولادپس ازانقلاب،تکمیل زنجیره ارزش است.پیش ازانقلاب،ایران صادرکننده سنگ‌آهن خام و واردکننده فولاد نهایی بود اما اکنون زنجیره از معدن تا محصول نهایی کامل شده است. ایران در تولید آهن اسفنجی (ماده اولیه کلیدی برای تولید فولاد در کوره‌های قوس الکتریکی) رتبه دوم جهان را پس از هند در اختیار دارد. تولید آهن اسفنجی ایران بیش از ۳۰میلیون تن در سال است. این جایگاه به‌دلیل دسترسی به منابع گاز و توسعه فناوری بومی احیاست.برخلاف قبل از انقلاب که فناوری کاملا وابسته به غرب یا شرق بود، مهندسان ایرانی موفق به ابداع و ثبت فناوری ایرانی احیای مستقیم به نام «پرد» (PERED - Persian Reduction) شدند. این فناوری اکنون در چند کارخانه فولادسازی کشور پیاده‌سازی شده و حتی قابلیت صادرات دانش فنی به سایر کشورها را دارد. این یک دستاورد اقتصادی است. شاید ملموس‌ترین شاخص اقتصادی برای سنجش پیشرفت، تراز تجاری باشد. کشورمان پیش از پیروزی انقلاب واردکننده مطلق فولاد بود و سالانه میلیون‌ها دلار ارز برای واردات تیرآهن، میلگرد و ورق صرف می‌شد اما امروز ایران یک صادرکننده فولاد است. کشورمان با ظرفیت‌سازی تولید ۵۵میلیون تن فولاد، یکی از صادرکنندگان جهان در این حوزه است. ارزش صادرات فولاد ایران سالانه بیش از ۸میلیارد دلار برآورد می‌شود. فولاد  پس از پتروشیمی، دومین منبع بزرگ ارزآوری غیرنفتی برای کشور است. این درآمد ارزی در دوران تحریم‌های نفتی، نقش حیاتی در تأمین نیازهای ارزی کشور داشت. فولاد ایران امروزه به بیش از ۴۰کشور جهان از جمله کشورهای آسیای شرقی، خاورمیانه و حتی برخی کشورهای اروپایی صادر می‌شود. البته باید گفت صنعت فولاد تنها یک کارخانه نیست بلکه لوکوموتیو اقتصاد است. توسعه این صنعت پس از انقلاب منجر به فعال ‌شدن معادن سنگ ‌آهن (مانند گل‌گهر، چادرملو، سنگان و...) شده است. برآورد می‌شود که صنعت فولاد ایران به‌صورت مستقیم برای بیش از ۲۰۰هزار نفر و به‌صورت غیرمستقیم برای حدود ۲ تا ۳میلیون نفر اشتغال ایجاد کرده است. 

سوپاپ اطمینان اقتصاد ایران 
بررسی آمارهای اقتصادی صنعت فولاد ایران نشان می‌دهد آنچه در بیش از چهار دهه گذشته رخ ‌داده، صرفا یک رشد معمولی نبوده بلکه یک جهش رخ داده است. پیش از انقلاب، ایران کشوری بود که سنگ ‌آهن خود را خام می‌فروخت و پول نفت را صرف خرید تیرآهن و میلگرد ازغرب می‌کرد اما امروز جمهوری اسلامی ایران یکی از۱۰قدرت فولادی جهان است که چرخه کامل تولید را از معدن تامحصول نهایی در اختیار دارد.بنابراین رشد ۶۰برابری تولید درحالی‌که کشور نیمی از این دوران را در جنگ هشت ساله و تحریم‌های سخت اقتصادی گذرانده، از نظر اقتصادی یک دستاورد کم‌نظیر محسوب می‌شود. این صنعت اکنون به سوپاپ اطمینان اقتصاد ایران در برابر تکانه‌های نفتی تبدیل شده و نشان داده که با تکیه بر مزیت‌های نسبی (انرژی و معادن) و مدیریت بومی، می‌توان حتی در شرایط تحریم، انحصارهای جهانی را شکست و در رده‌بندی‌های بین‌المللی جایگاهی شایسته نام ایران کسب کرد.