آفریقا رقیبی برای خاورمیانه

تقاضای جهانی نفت و گاز هر سال در حالی افزایش می یابد که بزرگ ترین مصرف کنندگان نفت یعنی کشورهای صنعتی خود بهره چندانی از این موهبت زیرزمینی ندارند و برای تامین نیاز انرژی خود به ناچار وابسته به کشورهای دارنده نفت هستند.

کد خبر: ۱۳۶۲۵۰

خاورمیانه ، دریای شمال ، آسیای شرقی و آفریقا مهمترین مناطق نفت خیز جهان هستند که در این میان خاورمیانه و آفریقا ذخایر بیشتری را در خود جای داده اند.
خاورمیانه از دیرباز همواره مهمترین منبع تامین نفت خام جهان به شمار می رود و همین مساله حساسیت های کشورهای مختلف جهان نسبت به این منطقه را دوچندان کرده است. لذا کشورهای مهم مصرف کننده به دنبال منابع کم دردسرتر هستند. شاید آفریقا از نظر آنها گزینه مناسبی باشد.

بنا بر اظهارات کارشناسان قیمت های بی سابقه نفت و گاز بویژه در امریکا سبب شده است تامین نیاز بازار با تولیدات فعلی جوابگو نباشد و همین مساله باعث شده که امریکا و دیگر کشورهای پرمصرف پس از کشف ذخایر جدید و غنی انرژی در قاره سیاه ، به منظور کاهش قیمت از طریق افزایش تولید این محصول در آفریقا توجه ویژه ای به این قاره پیدا کنند. نیاز شدید جهان به انرژی باعث شده است آفریقا به تدریج به عنوان عنصری فعال در بخش نفت جهان روز به روز مطرح تر شود و مورد توجه بازار جهانی قرار بگیرد. طبق آمار منتشر شده ، تولید نفت آفریقا در سال 2004 به 9 میلیون و 260 هزار بشکه معادل 11.4 درصد تولید جهانی نفت رسید؛ در حالی که در سال 1989 میزان تولید نفت آفریقا تنها 9 درصد تولید جهانی بود. آفریقا علاوه بر افزایش سهمی که در بازار نفت جهان داشته ، اهتمام جدیدی از سوی کشورهای بزرگ واردکننده ، ازجمله امریکا و چین که هر دو نگران تامین انرژی آینده خود هستند را نیز متوجه خود کرده است.

آیا آفریقا می تواند جایگزین خاورمیانه شود؛

بزرگترین تولیدکننده نفت در قاره آفریقا نیجریه است که در نظر دارد تا پایان دهه کنونی سطح تولید خود را به حداکثر برساند که در صورت اجرای این طرح فقط تا سال 2025 میلادی ذخیره نفتی خواهد داشت. در نتیجه از آنجا که ذخایر موجود در کشورهای غیرخاورمیانه ای سریع تر از ذخایر موجود در خاورمیانه تخلیه می شوند، نسبت ذخیره به تولید در آنها که شاخصی برای طول عمر مفید ذخایر با نسبت سطح تولید به شمار می رود، از کشورهای خاورمیانه کمتر می شود. به عبارت دقیق تر پژوهش ها نشان می دهد که کشورهای غیراوپکی حداکثر تا 20 سال آینده ذخیره نفتی دارند، در حالی که اگر خاورمیانه با سطح کنونی تولید خود ادامه دهد، دست کم 80 سال ذخیره نفتی دارد. بنابراین اگر تولید نفت در همین سطح باقی بماند، در کمتر از 2 دهه آینده کشورهایی مانند روسیه ، مکزیک ، امریکا، نروژ، چین و برزیل که با تولید نفت بخشی از نیاز بازار جهانی نفت را تامین می کنند به مصرف کننده صرف تبدیل می شوند، در آن هنگام کشورهای خاورمیانه که سهم اعظم ذخایر نفتی جهان را در خود جای داده اند دوباره مهره اصلی نفت جهان می شوند و به همین علت تلاش امریکا برای کاهش وابستگی انرژی به تولیدات خاورمیانه بی نتیجه می ماند و مجددا خاورمیانه در کانون بازار جهانی انرژی قرار می گیرد.

مکانی خطرناک برای رقابت شرکتهای بزرگ

یکی از پیچیده ترین مشکلاتی که شرکتهای بزرگ بین المللی فعال در صنایع نفت و گاز جهان با آن روبه رو هستند، حفظ جایگاه و اعتبار جهانی و در همین حال پیروزی در رقابت هایی است که در میان شرکتهای فعال در این حوزه صورت می گیرد. شرکت توتال یکی از معروف ترین و در عین حال از معتبرترین شرکتهای فعال در این حوزه است که با شدیدتر شدن رقابت شرکتهای چینی و امریکایی با خود جبهه جدیدی را برای مبارزه و شکست رقبای خود انتخاب کرده است: آفریقا.

نقش خاورمیانه در صادرات انرژی

منطقه خاورمیانه و منطقه شمال آفریقا حدود 63 درصد از ذخایر اثبات شده نفت جهان را در خود جای داده اند. همچنین 37 درصد از منابع گاز دنیا در این منطقه قرار دارد. در سال 2001 منطقه خلیج فارس به تنهایی بیش از 28 درصد ظرفیت تولید نفت جهان را به خود اختصاص داده بود. در همین سال منطقه خلیج فارس به همراه منطقه شمال آفریقا 34 درصد ظرفیت تولید نفت جهان را در اختیار داشتند. این میزان ذخایر نفتی و هزینه های نسبتا پایین تولید آن ثابت می کند که منطقه های خاورمیانه و شمال آفریقا دست کم تا سال 2015 ظرفیت بسیار بالایی در تولید نفت خواهند داشت.
آژانس اطلاعات انرژی ایالات متحده امریکا (EIA) برآورد می کند که تا سال 2015 ، عربستان سعودی به افزایش ظرفیت تولیدی برابر 4.2 میلیون بشکه در روز دست خواهد یافت. در این مدت افزایش ظرفیت تولید نفت عراق 1.6 میلیون بشکه در روز، کویت 1.3 میلیون بشکه در روز و امارات متحده عربی 1.2 میلیون بشکه در روز خواهد بود. روی هم رفته این چهار کشور 8.3 میلیون بشکه از 17.9 میلیون بشکه در روز، ظرفیت اضافی تولید نفت مورد نیاز جهان را به خود اختصاص خواهند داد. آژانس بین المللی انرژی (IEA) برآوردهایی انجام داده است که دوره زمانی طولانی تری را در مقایسه با برآوردهای آژانس اطلاعات انرژی امریکا زیر پوشش قرار می دهد. آژانس بین المللی انرژی پیش بینی می کند که کل تولید متعارف و نامتعارف نفت از 77 میلیون بشکه در روز در سال 2002 به 121.3 میلیون بشکه در روز در سال 2030 افزایش خواهد یافت. به بیان دیگر، در مدت 28 سال ، نزدیک به 44.3 میلیون بشکه بر کل تولید نفت در جهان افزوده خواهد شد که منطقه خاورمیانه 30.7 میلیون بشکه در روز (69 درصد) کل افزایش تولید روزانه نفت را به خود اختصاص خواهد داد. آژانس بین المللی انرژی همچنین برآورد می کند که میزان وابستگی جهان به نفت خاورمیانه پس از سال 2010 افزایش خواهد یافت ، زیرا تا آن هنگام ذخایر نفت در حوزه های نفتی دیگر تمام شده است و ذخایر جدیدتری در آنها کشف نخواهد شد.
همچنین براساس برآورد آژانس بین المللی انرژی 29 میلیون بشکه (94 درصد) از کل 31 میلیون بشکه در روز افزایش تولید منطقه خاورمیانه ، به کشورهای خاورمیانه ای عضو سازمان اوپک تعلق خواهد داشت.
در سال 2001 ، کشورهای صنعتی روزانه 16.1 میلیون بشکه نفت از تولیدکنندگان نفت عضو اوپک وارد کردند. از این میزان روزانه 9.7 میلیون بشکه به کشورهای منطقه خلیج فارس تعلق داشت. صدور نفت به کشورهای صنعتی تقریبا 65 درصد از کل صادرات نفت اوپک و 58 درصد از کل صادرات کشورهای منطقه خلیج فارس را تشکیل می داد. پیش بینی می شود تا پایان سال 2025 صادرات نفت اوپک به کشورهای صنعتی به روزانه 11.5 میلیون بشکه برسد که بمراتب از میزان صادرات نفت کشورهای اوپک به کشورهای صنعتی جهان در سال 2001 بیشتر است. پیش بینی می شود که بیش از نیمی از این افزایش را کشورهای منطقه خلیج فارس تامین کنند. به رغم این افزایش عمده ، میزان کل نفت صادراتی به کشورهای صنعتی در سال 2025 حدود 9 درصد کمتر از این میزان در سال 2001 پیش بینی شده است

هرچند توتال برای افزایش میزان تولید خود و همچنین برتری یافتن بر رقبایش به منابع نفتی آفریقا چشم دوخته است ، ولی مساله این است که تنشهای داخلی قاره آفریقا و مشکلات اجتماعی آن خطراتی را نیز متوجه این شرکت می کند. منابع نفتی آفریقا مانع از کاهش تولید نفت توتال می شود و همچنین عامل برتری یافتن این شرکت بر رقبایش است ، ولی این شرکت فرانسوی باید برای تحقق این هدف روی روابط طولانی مدت با بازیگران اصلی منطقه برای غلبه کردن بر خطرات سیاسی در قاره ای که توسط جنگها و تنشهای داخلی تکه تکه شده تکیه کند.
تلاشهای توتال در آفریقا که در حدود یک سوم نفت تولیدی این شرکت را تامین می کند، نشانه دیگری از آن است که چطور شرکتهای نفتی باید برای ایمن کردن ذخایر نفتی و تجدید حوزه های نفتی تهی شده به جستجو و اکتشاف منابع جدید بپردازند. این شرکت پس از کاهش 5.3 درصدی میزان تولید نفت و گاز خود در سال 2006 هم اکنون امیدوار است که در سال جاری میلادی در میان بزرگترین رقبا و با تکیه به نفت آفریقا بیشترین افزایش تولید نفت را به خود اختصاص دهد. به همین منظور، توتال به طور میانگین افزایش تولید سالانه 5 درصد را برای سالهای 2006 تا 2010 هدف گیری کرده که برای تحقق آن باید 3میلیون بشکه به میزان تولید کلی این شرکت بیفزاید. در همین خصوص «ژان پرایوی» رئیس کمپانی اکتشاف و تولید توتال در آفریقا می گوید: این انتظار می رود که آفریقا بتواند در حدود دوسوم این میزان را تولید کند و خیلی زود جایگزین حوزه های نفتی رو به زوال این شرکت در اروپا به عنوان منطقه اصلی تولید توتال شود. معذالک تحلیلگران هشدار می دهند که توتال در برابر خطرات سیاسی ، افزایش شدید قیمت و رقابت از سوی شرکتهای امریکایی و چینی که می توانند مانع از تحقق جاه طلبی های این شرکت در آفریقا شوند، ایمن نیست.

میدانی برای رقابت چین و امریکا

همان طور که درخواست های جهانی برای انرژی روز به روز افزایش می یابد، بازیگران اصلی و بزرگ در این زمینه مثل ایالات متحده امریکا، اتحادیه اروپایی و ژاپن با رقیب جدیدی به نام چین مواجه شده اند که در تلاش برای تامین انرژی خود در طولانی مدت است. چین با افزایش 10.7 درصدی تولید ناخالص ملی خود قصد دارد منابعی را که برای حفظ رشد اقتصادی خود به آن نیاز دارد به دست آورد و به همین منظور چشم به منابع نفت و سایر مواد خام مورد نیاز خود در آفریقا دوخته که سایر کشورهای دنیا به علت چالشهای موجود آن و خطراتش در گذشته کمتر به آن توجه می کردند. تقاضای حریصانه چین برای انرژی به منظور رشد اقتصاد خود سبب شده تا این کشور در جستجوی نفت از کشورهای آفریقایی از قبیل سودان ، چاد، نیجریه ، آنگولا، الجزایر، گابن ، گینه استوایی و جمهوری کنگو برآید.
براساس اظهارات مقامات اطلاعات انرژی امریکا، چین در 4 سال گذشته مسوول افزایش 40 درصد تقاضای جهانی برای نفت بوده است. این کشور در سال 2003 از ژاپن به عنوان دومین مصرف کننده بزرگ نفت جهان بعد از امریکا، پیشی گرفت. منابع رسمی چین می گویند که در 10 ماه اول سال 2005 شرکتهای چینی رقمی در حدود 175 میلیون دلار در کشورهای آفریقایی برای طرحهای اکتشاف نفت و تاسیسات زیربنایی سرمایه گذاری کرده اند. در تاریخ 9 ژانویه همان سال (2005) کمپانی نفتی دولتی چین CNOOC اعلام کرد که 45 درصد از سهام میادین نفتی دریایی نیجریه را به قیمت 2.27 میلیارد دلار می خرد. چین هم اکنون حضور قابل توجه و مهمی در بسیاری از کشورهای آفریقایی مخصوصا سودان دارد. چین 64 درصد از صادرات نفتی سودان را می خرد. بنا بر اظهارات خانم الیزابت اکونومی مدیر مرکز مطالعات آسیا در شورای روابط خارجی امریکا چین عمیقا با استخراج منابع نفتی آفریقا آمیخته است.

تولید نفت آفریقا در سال 2004 به 11.4 درصد تولید جهانی رسید؛ درحالی که در سال 1989 میزان تولید نفت آفریقا تنها 9 درصد تولید جهانی بود

اقتصاد رو به رشد چین که به طور میانگین در طول 2 دهه گذشته هر سال 9 درصد رشد داشته نیاز به منابع عظیم طبیعی برای نگاه داشتن سرعت رشد خود دارد. تا سال 2045 طبق برنامه ریزی های انجام شده چین برای تامین 45 درصد از نیازهای انرژی خود به واردات وابسته خواهد شد. کارشناسان می گویند که این کشور برای تامین انرژی مورد نیاز خود احتیاج به تهیه نفت ارزان قیمت از آفریقا یا خاورمیانه دارد، اما بعد از حملات تروریستی 11 سپتامبر و ناآرامی های پس از آن در خاورمیانه ، چین به گونه ای فعال تلاش به متنوع کردن منابع نفت مورد نیاز خود کرده است . کارشناسان می گویند که چین راهبرد نفت در برابر کمک را اتخاذ کرده که به افزایش تامین نفت چین از کشورهای آفریقایی منجر شده است.
حضور گسترده چین در آفریقا سبب بروز نگرانی های شدیدی برای امریکا شده است. این نگرانی از آنجایی حائز اهمیت است که در هفته گذشته دفتر فرماندهی ارتش ایالات متحده امریکا با انتشار بیانیه ای اعلام کرد امریکا قصد دارد از طریق احداث یک مقر فرماندهی جدید در این قاره به کشورهای غرب این قاره برای محافظت از تاسیسات نفتی و تولید نفت شان علیه شورشیان یا حملات تروریستی کمک کند. بنابر بیانیه منتشرشده از سوی پنتاگون ، امریکا قصد دارد به کشورهایی مثل نیجریه که پنجمین تولیدکننده بزرگ نفت است کمک کند تا بتواند توانایی ارتش خود را برای خنثی کردن حملات تروریستی شبه نظامیان که در سال گذشته به متوقف شدن تولید 600 هزار بشکه نفت خام این کشور منجر شد، افزایش دهد.
هرچند سیاستمداران و نظامیان عالی رتبه امریکایی هدف از حضور ارتش امریکا در قاره آفریقا را جلوگیری از نفوذ عمیق تر القاعده و دیگر سازمان های تروریستی به قاره آفریقا اعلام کرده اند ولی برخی کشورهای آفریقایی از این مساله نگران هستند که انگیزه واقعی امریکا برخلاف آنچه محافظت از تاسیسات نفتی اعلام می شود تلاش برای ایجاد مستعمره ای جدید در منطقه از طریق حضور نظامی باشد.
خانم ترسا ولان ، از مقامات عالی رتبه پنتاگون و از دست اندرکاران برنامه ریزی برای دفتر جدید پنتاگون در آفریقا با رد این نگرانی ها می گوید: آفریقا تا پیش از این برای امریکا از اولویت برخوردار نبوده ولی حالا ما نیاز داریم که آن را در اولویت قرار دهیم و از تاسیسات نفتی این منطقه در برابر حملات تروریست ها و گروههای شورشی محافظت کنیم.
رایان هنری ، معاون سیاسی وزیر دفاع امریکا نیز با تاکید بر این که ماموریت اصلی این مرکز فرماندهی در زمینه همکاری امنیتی و ایجاد قابلیت های همکاری خواهد بود، خاطرنشان کرده که ماموریت AFRICOM همکاری های امنیتی و ایجاد مشارکت های امنیتی است نه حضور در جنگ ولی به باور بسیاری از کارشناسان مسائل بین المللی هدف امریکا از حضور در آفریقا مقابله با نفوذ سیاسی ، اقتصادی و نظامی این کشور در این قاره است و استفاده از عباراتی مانند مبارزه با تروریسم تنها سرپوشی برای پنهان کردن نیات واقعی امریکاست. گفتنی است براساس آماری که دپارتمان انرژی امریکا منتشر کرده است ، قاره آفریقا در فوریه گذشته روزانه 24 درصد نفت خام وارداتی امریکا را تامین کرده در حالی که میزان نفت وارد شده به امریکا از خاورمیانه تنها 18.6 درصد بوده است.

تولیدکنندگان اصلی نفت در آفریقا

نیجریه: نیجریه از اعضای اوپک و بزرگترین تولیدکننده نفت در آفریقا و همچنین یازدهمین تولیدکننده بزرگ نفت در جهان است. این کشور از تهیه کنندگان عمده نفت برای اروپای غربی و ایالات متحده امریکاست. نیجریه روزانه 2.5 میلیون بشکه نفت تولید می کند. ذخایر نفتی تایید شده این کشور در حدود 35.2 میلیارد بشکه نفت است که دولت نیجریه قصد دارد تا سال 2010 آن را به 40میلیارد بشکه گسترش دهد. اقتصاد نیجریه بشدت وابسته به درآمدهای نفتی است که در حدود 80 درصد از عایدات دولت را تشکیل می دهد. با وجود منابع ثروت در این کشور بیش از 70 درصد جمعیت این کشور در فقر زندگی می کنند.
آنگولا: آنگولا پس از نیجریه دومین تولیدکننده بزرگ نفت در آفریقاست که انتظار می رود میزان تولید نفت آن تا سال 2008 به 2 میلیون بشکه در روز برسد. آنگولا همچنین میادین گازی دریایی مهمی دارد. صنایع نفت و گاز این کشور از سال 2003 نزدیک به 20 میلیارد دلار سرمایه گذاری خارجی را جذب کرده اند. اقتصاد آنگولایی ها نیز بشدت به بخش نفتی آن وابسته است که در حدود 40 درصد تولید ناخالص ملی و 90 درصد عایدات دولت را تشکیل می دهد. بنا بر گزارش بانک جهانی نیمی از میزان واردات نفت چین در سال 2005 از طریق این کشور صورت گرفته است.
سودان: تولید نفت سودانی ها و صادرات نفت خام سبک و شیرین آنها که آسان ترین نفت برای پالایش و مورد علاقه بیشتر کشورهاست در طول سالهای اخیر با وجود جنگهای داخلی و افزایش ناآرامی ها در دارفور بسرعت افزایش می یابد و در سال 2005 به رقم 500 هزار بشکه در روز رسید. ذخایر نفتی تایید شده این کشور 563 میلیون بشکه نفت اعلام شده که درگیری ها در این کشور دسترسی به ذخایر نفتی احتمالی را غیرممکن کرده است. سودان یکی از فقیرترین کشورهای جهان است.
گینه بیسائو: تخمین زده می شود که مجموع ذخایر نفتی تایید شده این کشور کوچک آفریقایی در حدود 1.28 میلیارد بشکه نفت باشد. تولید میانگین روزانه نفت این کشور در سال 2004 به 371700 بشکه در روز رسید. در سال 2003 نزدیک 90 درصد از مجموع صادرات این کشور را نفت تشکیل داد. در اکتبر 2004 گینه بیسائو از ترس این که افزایش درآمدهای نفتی می تواند اقتصاد این کشور را بی ثبات کند به کمپانی های نفتی مشغول فعالیت در این کشور گفت که سقف تولید روزانه نفت در این کشور را در حد 350000 بشکه در روز نگاه دارند.
گابن: منابع نفتی تایید شده در این کشور 2.5 میلیارد بشکه است و روزانه در حدود 230000 بشکه تولید نفت دارد. این رقم در مقایسه با زمان اوج تولید نفت در این کشور در سال 1997 نزدیک به 37 درصد کاهش تولید را نشان می دهد. صادرات نفت خام تقریبا 60 درصد از بودجه دولتی و بیش از 40 درصد رشد ناخالص ملی را تشکیل می دهد.
جمهوری کنگو: این کشور پنجمین تولیدکننده بزرگ نفت در آفریقاست و ذخایر نفتی تایید شده آن 1.5 میلیارد بشکه نفت است. میانگین روزانه تولید نفت جمهوری کنگو در سال 2004 در حدود 235000 بشکه بود. در سال 2005 صادرات نفت 80 درصد از درآمدهای دولت و نزدیک به 90 درصد از صادرات کلی این کشور را تشکیل داد.