چه وقت مصرف سوخت بهینه می شود؛

چند سالی است که مصرف انرژی در کشور مورد توجه و اهمیت مدیران و برنامه ریزان قرار گرفته است. شاید بتوان آن را به عنوان یک دغدغه و نگرانی مطرح کرد.

کد خبر: ۱۳۰۹۹۶

البته آمارها و افزایش مصرف انرژی خود گواه این نگرانی است ، به طوری که براساس آمارهای دریافت شده ، دولت سالانه 30 میلیارد دلار برای تامین سوخت یارانه می پردازد و از طرفی سالانه حدود 6 میلیارد دلار برای واردات بنزین هزینه پرداخت می کند در حالی که اعلام می شود بودجه سالانه عمرانی کشور حدود 12 میلیارد دلار است.
بحث بر سر این است که اگر به عوامل کاهش مصرف سوخت بالاخص در حوزه حمل و نقل توجه اساسی صورت نگیرد، شاید در چند سال آینده کشور با بحران عظیمی مواجه شود. دست اندرکاران می گویند برای مواجه نشدن با بحران باید مصرف سوخت را منطقی کنیم یعنی قیمت بنزین را افزایش دهیم ، خودروهای فرسوده را به دلیل افزایش مصرف سوخت از رده خارج کنیم ، تولید خودرو را به استانداردهای مشخص برسانیم ، تمامی خودروها را به سمت دوگانه سوزی هدایت کنیم ، ناوگان حمل و نقل را توسعه دهیم و...
اگر بخواهیم سوخت را منطقی مصرف کنیم ، باید مردم را به جهتی ترغیب کنیم که از وسایل شخصی کمتر استفاده کنند و برای رسیدگی به کارهای روزمره خود وسایل حمل و نقل عمومی را ترجیح دهند. اما اگر مردم به یکباره برای کاهش مصرف سوخت از حمل و نقل عمومی استفاده کنند این ناوگان حمل و نقل پاسخگوی نیاز متقاضیان خواهد بود؛ این که می گوییم سوخت برای حمل و نقل مسافر و بار کمتر مصرف شود تا به بحران نرسیم یا بودجه ملی را صرف خرید سوخت نکنیم ، آیا شرایط دیگری را برای جایگزین کردن بهینه اندیشیده ایم؛

بسیاری از کارشناسان معتقدند قیمت بنزین و سوخت در کشور منطقی نیست و باید به قیمتهای بین المللی نزدیک شود. یعنی تنها مشکل بنزین و سایر فرآورده های نفتی را با برابر شدن حدود قیمت آنها با بازارهای جهانی قابل حل می دانند. از سوی دیگر بخش حمل و نقل با توجه به آمار و اطلاعات موجود یکی از بزرگترین بخشهای مصرف کننده انرژی و فرآورده های نفتی است.
رشد مصرف فزاینده آن نسبت به سالهای پیش نشان از اهمیت آن دارد، به طوری که آمارها نشان می دهد مصرف سالانه فرآورده های نفتی بخش حمل و نقل از 12.5 میلیون بشکه در سال 1346 به 233.4 میلیون بشکه در سال 1383 رسیده است. آمار موجود رشد نسبی 7 درصدی سالانه مصرف انرژی را در این بخش آشکار می سازد.
آمار سازمان بهینه سازی مصرف سوخت حاکی از افزایش تقاضای بنزین است به طوری که تقاضا برای بنزین از 10 میلیون لیتر در سال 1357 به 80 میلیون لیتر در سال 1386 خواهد رسید.آمارها نشانگر سیر صعودی افزایش مصرف بنزین است. گسترش شهرها و ایجاد ارگان ها و موسسات جدید، افزایش مسافرت های درون شهری و فرهنگ داشتن خودروی شخصی برای هر خانوار ، مصرف سوخت و افزایش ترافیک در شهرها را موجب شده است .مریم مهدی نژاد کارشناس بهبود روشهای حمل و نقل سازمان بهینه سازی مصرف سوخت در این زمینه می گوید: در تهران حدود 57 درصد سفرها از طریق اتوبوس و حمل و نقل عمومی است. یعنی 8 میلیون لیتر مصرف سوخت مربوط به حمل و نقل عمومی است و بیش از 32 درصد از سفرهای تهران با حمل و نقل شخصی صورت می گیرد که این رقم 7 میلیون لیتر سوخت مصرف می کنند. بدیهی است مصرف سوخت برای خودروهای شخصی بالاست و شدت مصرف انرژی در خودروی سواری و شخصی بیش از 8 برابر اتوبوس و 4 برابر مینی بوس است.
وی در ادامه تاکید می کند ناوگان حمل و نقل عمومی جوابگوی نیاز سفرهای درون شهری و برون شهری حاضر نیست. استفاده از حمل و نقل عمومی در کشور تنها 55 درصد بوده در حالی که شرایط ایده آل و استاندارد آن در جهان 75 درصد است. این که مصرف سوخت بنزین در کشور بی رویه است و باید راهکار اساسی برای صرفه جویی اعمال شود یک دغدغه ملی است ؛ اما برای صرفه جویی و کمتر مصرف کردن سوخت چگونه می توان مردم را به استفاده از ناوگان عمومی حمل و نقل ترغیب کرد؛ اگر هر شهروند این موضوع را باور کند که برای رسیدن به مبدا مشخص فقط دقایقی تاخیر خواهد داشت یا وسیله عمومی موردنظر در دسترس او خواهد بود طبعا زحمتی را که در ترافیک سرسام آور شهرها وجود دارد او را مجبور خواهد ساخت که خودرواش را کنار بگذارد و راه سهل تری را پیش خواهد گرفت یعنی خود به خود از وسایط نقلیه عمومی استفاده خواهد کرد؛ اما ما این حقیقت را می دانیم برای حداقل سفرهای برون شهری با وجودی که قشر عظیمی از مردم خودروی شخصی دارند، اما شاهد صفهای طولانی مردم در ترمینال های مسافرتی بخصوص در ایام تعطیلات هستیم یا کابین متروها در ساعتهایی از روز با حجم زیاد جمعیت هر لحظه به حد انفجار می رسد یا شخصی را تصور کنیم که برای رسیدن به مبداء ساعتها در انتظار اتوبوس و ترافیک می ماند و مسیری را که شاید با خودروی خود با اختصاص زمان کمتری می رسید باید ساعتها زمان و وقت صرف کند؛ بنابراین اگر مردم تصمیم بگیرند از وسیله شخصی استفاده نکنند، تصور کنید چه فشاری را ناوگان حمل و نقل فعلی متحمل خواهد شد.
مدیرعامل شرکت قطارهای مسافربری رجاء نیز پیشتر در گفتگو با جام جم از ناکافی بودن لوکوموتیو و خطوط ریلی اظهار نارضایتی کرد.
سیدناصر موسوی ، عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی نیز با تاکید بر این موضوع می گوید: در حل حاضر ناوگان حمل و نقل عمومی کشور اعم از ریلی و غیرریلی بسیار ضعیف است. من مخالف این نظریه هستم که به مردم بگوییم برای کاهش مصرف سوخت از وسیله نقلیه خود استفاده نکنند. ما باید ابتدا امکانات اولیه را فراهم کنیم یعنی اگر عزم ملی برای کاهش مصرف سوخت داریم ، ناوگان حمل و نقل را توسعه دهیم ، بعد می توانیم به مردم تکلیف یا تشویق کنیم که برای کارهای روزمره خود از وسیله نقلیه عمومی استفاده کنند. البته اگر این امکانات و زمینه های لازم فراهم شد، مردم نیازی به ترغیب و فرهنگ سازی ندارند، بلکه خود به خود برای تسهیل و سرعت در کارهایشان از وسیله عمومی استفاده خواهند کرد.

افزایش مصرف سوخت چه پیگردی دارد؛

راهکارهای بهینه سازی در کوتاه مدت جوابگو نخواهد بود. خودروسازان داخلی بیش از میلیون ها خودرو تولید کردند. در کنار آن خودروهای وارداتی توسعه یافتند و خودروهای فرسوده هم از چرخه حمل و نقل خارج نشده اند. بنابراین افزایش روند مصرف انرژی در کشور همچنان وجود دارد.
مهدی نژاد معتقد است: در حال حاضر متوسط مصرف فرآورده نفتی در حمل و نقل سال 84 بیش از 240 میلیون بشکه معادل نفت خام است. امااگر این روند منطقی مصرف انرژی را پیگیری نکنیم یعنی حمل و نقل عمومی را توسعه ندهیم ، استانداردهای مصرف سوخت را اجرا نکنیم ، تغییر سوخت یا جایگزینی سوخت را عملی نکنیم ، حمل و نقل ریلی را توسعه ندهیم و پروژه های کاهش تقاضای کشور را در کشور اجرا ننماییم ، با این روند اعلام می شود در سال 2020 میزان سوخت ما در بخش حمل و نقل حدود 590 میلیون بشکه معادل نفت خام خواهدشد. یعنی 2 برابر افزایش خواهد یافت.
اما اگر تمام آن سناریوها را انجام دهیم ، به یک ارتباط منطقی برسانیم و سبد مطلوب حمل و نقل را به 75 درصد استفاده مفید برسانیم ، می توانیم در آن زمان به 340 میلیون معادل بشکه نفت خام برسیم که این میزان رشد معقولانه تر است؛
همان طور که گفته می شود، منطقی شدن قیمت سوخت در صورت توسعه ناوگان حمل و نقل عمومی عملی است. در واقع زمانی که زیرساخت ها فراهم نباشد، افزایش قیمت سوخت نمی تواند این زیرساخت ها را فراهم کند. به عبارتی در صورتی منطقی کردن سوخت معنا پیدا می کند که مردم بتوانند از ناوگان حمل و نقل عمومی بخوبی استفاده کنند. ما باید برای مردم شرایط راحت تری را فراهم کنیم

برای توضیح بیشتر این ادعا می توانیم به حضور برجسته حمل و نقل مترو اشاره کنیم. این وسیله نقلیه در روز میلیون ها نفر را از صبح تا شب جابه جا می کند. در این صورت اگر قطارهای شهری و حمل و نقل اتوبوسرانی در شهرها افزایش یابد، تقاضای مردم هم به استفاده از آنها افزایش خواهد یافت.
اما کارشناسان معتقدند زمانی که قیمت بنزین و فرآورده های نفتی افزایش می یابد، بخشهای دیگر حمل و نقل با موجی از تقاضا مواجه می شود و چون توانایی پاسخگویی به متقاضیان در این بخش کم است در نتیجه مشکلات دیگری ایجاد خواهد شد. به اعتقاد آنان اگر افزایش قیمت سوخت را یکی از دلایل اصلی کاهش مصرف آن بدانیم می توانیم این مازاد افزایش قیمت را در توسعه بخش حمل و نقل سرریز کنیم که حداقل در آینده با نگرانی های جدیدی مواجه نشویم.
مهدی نژاد می گوید: به طور مثال ظرفیت تردد خودرو در تهران محدود است. خیابان های تهران به طور متوسط برای یک میلیون خودرو ظرفیت دارد در حالی که حدود 3 میلیون خودرو در خیابان ها تردد می کنند. اگر بتوانیم خودروی عمومی را توسعه دهیم ، این مساوی با کاهش استفاده از خودروی شخصی و کاهش ترافیک خواهد بود.
وی در ادامه می افزاید: تعداد خودرو در کشورهای اروپایی و امریکا بیشتر از تعداد خودرو در کشور ماست. آنها از خودرو برای مسافرت های آخر هفته استفاده می کنند، برای سفرهای درون شهری به دلیل قابل دسترس بودن ، حمل و نقل عمومی را ترجیح می دهند. یعنی کشورهای پیشرفته به رقم ایده آل 75 درصد استفاده از خودروی عمومی رسیده اند که اگر ما به این رقم برسیم ، مشکلاتی از قبیل مصرف بی رویه سوخت و کمبود ناوگان حمل و نقل عمومی برطرف خواهد شد. در حقیقت درست در این زمان می توانیم بگوییم به مصرف منطقی سوخت رسیدیم.

خودروهای فرسوده

یکی از مشکلات افزایش مصرف سوخت ، استفاده و حضور خودروهای فرسوده در ناوگان حمل و نقل عمومی کشور است.
کارشناسی بهبود حمل و نقل سازمان بهینه سازی مصرف سوخت در این باره می گوید: بیش از 30 درصد از خودروهای سبک ما بالای 20 سال سن دارند و فرسوده محسوب می شوند. متوسط عمر ناوگان خودروهای سنگین کشور 22 سال است ، در صورتی که در کشورهای اروپایی این متوسط عمر 8 سال است. بیش از 58 درصد کامیون های ما بالای 20 سال عمر دارند به عبارتی یعنی اتلاف سوخت در این مجموعه به دلیل فرسوده بودن ، بیشتر است.
یکی از دغدغه های ملی ما در زمینه اتلاف منابع انرژی از رده خارج کردن خودروهای فرسوده است که دولت باید برنامه ریزی اساسی ترتیب دهد. البته در زمینه خودروهای سبک برنامه ریزی ها و کارهایی صورت گرفته ، ولی در بخش خودروهای سنگین و کامیون ها که بالای 40 سال سن دارند باید فکر اساسی کرد.
این کارشناس می گوید: ایران خودرو و شرکتهای خودروساز که تولید خودروی سنگین را در پروسه کاری خود دارند، با تولید انبوه این خودروها و گازسوز کردن آنها می توانند در پایین آوردن مصرف سوخت و توسعه حمل و نقل باری کمک کنند. وزارت کشور موظف است براساس برنامه خارج کردن خودروهای فرسوده با توجه به یارانه های این بخش ، سرعت اجرای این طرح را بیشتر کند. البته کارهایی برای جایگزین کردن خودروی فرسوده به عنوان اهرم تشویقی صورت گرفته ، اما این روند باید ادامه یابد.
موسوی نماینده مجلس می گوید: دولت تصمیم دارد وسایط نقلیه فرسوده را که مصرف سوخت بیشتری دارند و آلودگی ایجاد می کنند، جمع آوری کرده و به جای آنها وسایط نقلیه استاندارد را به بازار عرضه کند. وی می گوید: افزایش قیمت بنزین راه منطقی برای کاهش مصرف سوخت نیست.
راههای کاهش مصرف سوخت توسعه وسیله عمومی و خارج کردن خودروهای فرسوده و استاندارد کردن تولیدات جدید خودرو و افزایش تولید آنها و دیگر افزایش دوگانه سوز کردن خودروها و ایجاد سرویس های جانبی آن است.