نگاهی به چگونگی بهره برداری از منابع انرژی در ایران : انرژی را ضایع می کنیم

آغاز حیات به روی این کره خاکی به مدد وجود منابع مختلف انرژی تحقق یافته است و پیشرفت های بشر به هر صورت با ارتباطی مستقیم و غیرقابل گسست با هر یک از منابع انرژی میسر شده است بدین علت است که در صورت بهره برداری صحیح و اصولی از آن می تواند کشور را

کد خبر: ۱۲۶۶۱

به یکی از قطبهای صنعتی جهان تبدیل کند پایین بودن قیمت انرژی در ایران همواره یکی از موضوعات قابل تامل و بحث برانگیز در کشور بوده که سبب ایجاد حساسیت های خاصی نیز شده و در این زمینه نقش اصلی را دولت به عهده داشته است . دولت به دلایلی ، ازجمله کمک به اقشار آسیب پذیر، کنترل تورم ، ملاحظات سیاسی و دلایل گوناگون دیگر، پرداخت یارانه انرژی را همواره در دستور کار خود قرار داده است . این اقدام دولت هرچند به منظور بهبود وضعیت اقتصادی کشور صورت گرفته است ، اما از سویی دیگر سبب تنش های فراوانی در بازار انرژی کشور شده است که آشکارترین دلیل آن می تواند گسترش لجام گسیخته مصرف و اسراف انرژی در بخش مصرف کننده و تباه کردن انرژی در بخش تولیدی باشد که تمام آن به سبب قیمتهای بسیار پایین انرژی صورت گرفته است ذخایر انرژی ایران : طبق آمارهای موجود، ذخایر اثبات شده نفت و گاز ایران به حدود260 میلیارد بشکه معادل نفت خام می رسد که 65 درصد آن را منابع گاز طبیعی تشکیل می دهد که این میزان گاز ) 17 درصد از کل منابع گاز طبیعی جهان ( ایران را در مقام دوم از لحاظ منابع گازی پس از روسیه قرار می دهد و همچنین منابع نفتی ایران این کشور را به یکی از غنی ترین کشورهای ثروتمند جهان تبدیل کرده است.از آغاز بهره برداری از منابع نفت و گاز ایران تا ابتدای سال 1379 ، معادل 12 درصد از ذخایر خشکی و8 درصد از ذخایر دریایی مورد بهره برداری قرار گرفته است . در صورتی که منابع جدید دیگری شناسایی نشود و ایران معادل استحصال سال 1378 به بهره برداری از منبع خود اقدام کند، نفت در حدود65 سال و گاز طبیعی در حدود252 سال دیگر به اتمام خواهد رسید. با احتساب قیمت های کنونی ، ثروت ایران از ذخایر موجود به رقمی در حدود4 هزار میلیارد دلار خواهد رسید که در صورت استفاده صحیح از این ثروت خدادادی ، ایران می تواند خود را به عنوان بزرگترین اقتصاد جهان به همگان معرفی کند. این امر مهم تنها با سرمایه گذاری های مناسب ، تامین امنیت لازم برای سرمایه گذاری خارجی و تلاش برای دستیابی به فناوری و دانش فنی روز میسر می شود و همچنین تقویت پایه های کشور از لحاظ سیاسی کمک بزرگی به کشور خواهد کرد تولید و مصرف انرژی در ایران : برای این که بتوانیم برآورد صحیحی از میزان تولید، مصرف و صادرات کشور را در پیش رو داشته باشیم ، می توانیم به جدول زیر که اعداد آن بر حسب میلیون بشکه نفت خام محاسبه شده است، توجه کنیم نفت خام : چنانچه جدول نشان می دهد، تولیدات منابع انرژی ایران در طول دوره هفتادودو- شصت وهشت روندی نزولی داشته است و این خود گسترش نیافتن تاسیسات استخراج و اکتشاف نفت و گاز و نوسازی نشدن پالایشگاه های موجود کشور را می رساند و این در حالی است که مصرف انرژی در کشور با رشدی بسیار سریع در همین دوره به 5/1 برابر میزان مصرف در سال 1386 در مقایسه با سال 1372 رسیده است . مسلم است که صادرات ایران ، تنها شامل باقیمانده منابع موجود است و دقیقا هم مشاهده می کنیم که صادرات با ارتباطی مستقیم با میزان تولید و مصرف، روندی نزولی به خود گرفته است.جای هیچ گونه تردیدی نیست که در صورت استمرار این روند، بزودی کشور با کمبود منابع مالی روبه رو خواهد شد و در صورت بروز کوچکترین تغییراتی در قیمت های جهانی انرژی ، بسرعت به شکست نزدیک خواهد شد. افزایش سرسام آور جمعیت کشور، متکی بودن شدید اقتصاد ایران به فروش منابع انرژی ، بروز تنشهای سیاسی در سطح جهان و در منطقه خاورمیانه ، پافشاری بر نگهداری از فناوری فرسوده و کهن موجود، بویژه بی نیازی روزافزون جهان به منابع فسیلی انرژی و رو آوردن جهان به سوی تحقیقات برای دستیابی به دیگر صور انرژی ازجمله انرژی خورشیدی ، جلبک های سبز دریا، انرژی باد و آب نوید دهنده آینده ای درخشان برای صنعت نفت ایران نمی تواند باشد.یکی از معضلات کنونی ، برخورد صحیح نکردن جامعه با امر حمل ونقل شهری است . در سال 1380 به طور متوسط روزانه 1000 خودرو وارد جاده های کشور شده است که در صورت پررونق بودن بازار فروش خودرو در کشور، این میزان به 2000 خودرو در سال 1381 خواهد رسید که در این صورت به جای وارد کردن 700 میلیون دلار بنزین در سال 80 ، باید بیش از یک میلیارد دلار بنزین وارد کنیم . این در حالی است که با دانستن وضع موجود و احوال آینده ، هنوز هم به تولید بی کیفیت خودرو در داخل که تنها مصرف کننده بنزین بدون کارآیی لازم است ، ادامه می دهیم ؛ در حالی که مصرف روزانه بنزین در سال شصت وهشت ، تنها21 میلیون لیتر در روز بوده است . این میزان در سال81 به 43 میلیون لیتر در روز خواهد رسید ایجاد فرهنگ صرفه جویی و یافتن جایگزینی مناسب برای نفت: رشد مصرف انرژی در طول سالهای گذشته بین 5/4 درصد تا5 درصد بوده است ؛ در حالی که در همین مدت تولید ناخالص ملی تنها در محدوده سه ونیم درصد تا 4 درصد در نوسان بوده است . بنا بر اصول علم اقتصاد، از آن جایی که ایران در راه توسعه قرار دارد، طبیعی است که باید قسمتی از افزایش مصرف انرژی را به حساب هزینه های توسعه یافتگی بگذارد؛ بویژه این که شاهد افزایش هزینه های بخش حمل ونقل هستیم و این به علت آن است که در بخشهایی مانند حمل ونقل ، امکان جایگزینی سایر انرژی ها محدود است اما واقعیت آن است که بخش عمده ای از مصرف انرژی در کشور به صورت بی رویه و بدون هیچ توجیه اقتصادی صورت می گیرد بی شک علت اصلی مصرف بالای کشور به قیمت های بسیار پایین آن برمی گردد که موجب می شود این ذخایر ارزشمند و تجدید نشدنی ، کالایی بیارزش و ارزان جلوه کرده و راه اسراف آن را هموار کند.پایین بودن قیمت انرژی سبب شده است که سرمایه گذاران نیز رغبت و میلی به سرمایه گذاری در این بخش از خود نشان ندهند. روشن است که بهبود فناوری نیازمند سرمایه گذاری های کلانی است که در صورت تشکیل ، باعث به وجود آمدن تشکیلاتی پیشرفته خواهد شد که مسلما قیمت بالاتری برای تولید کالاها و خدمات در مقایسه با قیمت کالاها و تجهیزات کنونی موجود دارد. در نتیجه ، قیمت بالای این گونه کالاها و خدمات و تجهیزات در مقابل بهای ناچیز منابع انرژی در کشور سبب می شود که خریداران مایل به خرید این گونه محصولات نبوده و در نتیجه ، این قبیل کالاها از بازار مناسبی برخوردار نباشند.براساس پیش بینی های صورت گرفته ، در صورت حفظ روند کنونی قیمت و مصرف انرژی در کشور، مصرف انرژی اولیه تجاری در کشور با رشد سالانه ای برابر 2/5 درصد، از هشتصد میلیون بشکه در سال هفتادوشش به 1270 میلیون بشکه در سال 1385 خواهد رسید که حتی در صورت افزایش 25 درصدی در بخش تولید، تنها می توانیم پاسخگوی مصرف داخلی بوده و شاهد باقی ماندن سطح کنونی صادرات کشور باشیم . بنابراین نمی توانیم انتظار گسترش و ساخت و نوسازی پالایشگاه ها را برای تولید اضافی داشته باشیم و بدتر آن که در صورتی که نتوانیم به هیچ ترتیبی به افزایش ظرفیت های موجود کشور بپردازیم ، به طور حتم با کاهش در میزان صادرات و به دنبال آن با افزایش تقاضا در داخل روبه رو خواهیم شد، که نه تنها نمی توانیم به نیاز داخل پاسخ مثبت بدهیم ، بلکه به سبب پایین آمدن درآمدهای کشور که به سبب افت توان صادراتی کشور نمود خواهد کرد به سوی وخیم تر شدن هر چه بیشتر اقتصاد ایران که به فروش منابع نفتی متکی است، خواهیم رفت بنابراین باید بتوانیم با یک عزم ملی مصرف انرژی را در کشور مهار کنیم . در کنار این مساله ، جایگزین کردن یک جانشین مناسب برای نفت امری است ضروری همان گونه که در بالا ذکر شد، ایران بالاترین ذخایر گاز طبیعی را پس از روسیه دارد و از آنجایی که این ماده فراوان و دارای هزینه پایین استخراج در مقایسه با نفت است ، بجاست که به عنوان جایگزینی مناسب برای نفت معرفی شود. گاز طبیعی خصوصیات منحصر به فردی دارد که از آن جمله می توانیم به پاک و تمیز بودن این ماده سوختی ارزشمند اشاره کنیم اجرای طرح های گاز، گذشته از نقشی که به عنوان یک سوخت بازی می کند، همچنین قادر به ایجاد فرصتهای شغلی جدید نیز هست.هدف اصلی از به کارگیری گاز، سود جستن از آن برای مصارف خانگی و خودروهاست . با توجه به این که پیش بینی می شود مصرف بنزین موتوری در سال هشتادوسه به 5/51 میلیون لیتر در روز برسد که مقدار قابل توجهی از آن نیز باید از خارج تهیه شود لزوم هر چه سریعتر جایگزین شدن گاز به جای بنزین را خاطرنشان می کند. در صورت اجرای طرحهای بهره برداری از منابع گازی ، ایران می تواند به یکی از قطبهای اصلی صادرات گاز طبیعی تبدیل شود که خود نیازمند سرمایه گذاری خارجی به سبب بزرگی طرحهایی از این دست است که با ایجاد شرایطی مناسب برای سرمایه گذاران خارجی و آرام کردن منطقه از تنشهای جاری ، می توانیم به سرمایه گذاری در طرحهای گازی و گسترش آنها امید داشته باشیم حذف یارانه ، عاملی در بهبود بازار نفت و گاز ایران : یارانه پرداختی به انرژی ، همواره یکی از مباحث مهم اقتصادی بوده است که خود تبدیل به یکی از مشکلات موجود بر سر راه توسعه کشور شده است . در سال 1378 مبلغی معادل 825 هزار و405 میلیارد ریال یارانه به بخش انرژی تعلق گرفته است که در این میان ، بخش خانگی با دریافت دویست وهشتادودو هزار و587 میلیارد ریال ) 3/34 درصد( و به دنبال آن بخش حمل ونقل با کسب 452260 هزارومیلیارد ریال ) 6/31 درصد( و همچنین بخش صنعت با دریافت 12714 هزارومیلیارد ریال ) 1/17درصد( بالاترین میزان کسب یارانه دریافتی را به خود اختصاص داده اند. نکته جالب توجه این است که در سال 1375 در حدود15 درصد از تولید ناخالص داخلی که بیشتر از10 برابر هزینه های عمرانی بوده است ، به پرداخت یارانه انرژی اختصاص داده شده است. بررسی پرداخت یارانه به بخش انرژی نشاندهنده اختصاص بودجه ای عظیم به این بخش است ؛ بدون این که هیچ گونه بازده و بهبود در کارایی از خود نشان دهد. پرداخت یارانه به بخش انرژی سبب شده است که انرژی ، کالایی ارزان جلوه کند و راه اسراف و هدردادن آن به آسانی مهیا شود. علاوه بر پایین بودن قیمتها، دخالت دولت نیز خود سبب کاهش کارایی در این بخش شده است اما نکته اساسی این است که پرداخت یارانه هر چند به منظور حمایت از اقشار آسیب پذیر برقرار شده است ، اما در عمل ، تمام مزایا و کلا یارانه پرداختی به آن ، نصیب قشر مرفه و غنی جامعه شده و طبقه پایین جامعه هیچ نفعی از آن نبرده است . در جامعه ای که طبقه مرفه بزرگترین مصرف کننده انرژی است و به طور مثال انواع و اقسام خودروها را در اختیار دارد، آیا دیگر پرداخت یارانه به بخش انرژی می تواند معنی داشته باشد؛ با توجه به این که مصرف هر چه بیشتر از منابع انرژی ، بویژه بنزین باعث استفاده بیشتری از یارانه آنان نیز خواهد شد. بروشنی می بینیم که طبقه مرفه جامعه عملا دریافت کننده بالاترین میزان یارانه پرداختی نیز هست به هر حال وضعیت موجود یارانه پرداختی به هیچ وجه توجیه اقتصادی ندارد و به هیچ طریقی نمی تواند یاری دهنده مناسبی به اقشار آسیب پذیر باشد لازم است که با برنامه ای صحیح و کارشناسانه تحولی عمیق در یارانه ها ایجاد کنیم نقش برجسته بخش خصوصی در تغییر وضعیت بخش انرژی ایران: حضور بخش دولتی در بخش انرژی کشور باعث شده است که این بخش هم همانند بخشهای دیگر به ناکارایی و عدم بهره برداری مناسب مبتلا شود دولتمردان اکثر کشورهای صنعتی سالهاست به این مطلب واقف شده اند و بسرعت شرایط را برای حضور بخش خصوصی در تمامی بخشهای اقتصادی به وجود آورده اند و با شتاب زیادی در حال انتقال بخش دولتی به بخش خصوصی هستند بخش دولتی برخلاف بخش خصوصی که در صورت برخورد با هرگونه ضرر و زیان به آن کم توجه و یا حتی بی توجه است ، بخش خصوصی بخوبی می داند که باید با به کارگیری دانش برتر روز و استفاده از نیروی متخصص برجسته ، به خسارت مبتلا نشود؛ و الا برخلاف بخش دولتی که بر بودجه دولت تکیه زده است و خسارت های فراوان به وجود آمده را براحتی از بودجه پرداخت می کند، این خود بخش خصوصی است که باید تنها به اتکای دارایی خود به جبران خسارت های به وجود آمده برخیزد و هیچ بودجه ای نیز از آن حمایت نخواهد کرد. بخش خصوصی ایران برخلاف دیگر کشورهای جهان به سبب وجود قوانینی که حمایت های مناسبی از این بخش به عمل نیاورده است ، هنوز نتوانسته نقش مناسب خود را پیدا کند حضور بخش خصوصی در بخش انرژی نشان داده است که حضور این بخش به منطقی کردن استفاده از انرژی و بهینه مصرف کردن آن و همچنین به تولید کالاهای کم مصرف تر که در عین حال دارای بازده بالاتری نیز هست کمک شایانی می کند از آنجایی که فعالیت در بخش انرژی توان سرمایه گذاری بالایی را می طلبد، لازم است دولت برای حمایت از بخش خصوصی به کمکهایی در ابتدای کار اقدام کند و یا در ادامه هر فعالیتی ، بخش خصوصی کشور را که برخلاف بخش خصوصی کشورهای صنعتی از لحاظ سرمایه در سطحی پایین است ، از حمایتهای خود بی نصیب نگذارد.سرمایه مورد نیاز هم می تواند از طریق صرفه جویی در مصرف انرژی و هدفمندکردن یارانه انرژی تامین شود که در این میان بنگاه های اقتصادی که خود به فعالیتهای صنعتی ، خدماتی و تجاری اشتغال دارند و تولیدکننده کالاهایی هستند که مصرف کننده انرژی اند، می توانند کمک موثری در این زمینه به حساب آیند. بعلاوه این که با نهادینه کردن فرهنگ صحیح مصرف در میان مردم نیز می توانیم از اتلاف انرژی در بخشهای خانگی ، تجاری ، حمل ونقل ، صنعت و کشاورزی جلوگیری کرده و از این طریق سرمایه لازم را برای حضور در بخش خصوصی فراهم کنیم نتیجه این که : گذشته از قرارگرفتن ایران در مرحله توسعه اقتصادی که افزایش در میزان مصرف انرژی را طلب می کند، صنعت نفت ایران از معضلات بسیاری از جمله موارد زیر رنج می برد: الگوی غیراصولی مصرف انرژی در کشور، غفلت از فناوری روز و در اختیار نداشتن دانش لازم ، پایین بودن قیمت انرژی در کشور، پرداخت غیراصولی یارانه ، نبود انگیزه برای سرمایه گذاری خارجی در کشور، ناآگاهی درباره راههای صحیح مصرف انرژی ، بی توجهی به امر تحقیق و پژوهش ، نبود قوانین ثابت که از هرگونه تغییر به دور باشد، نبود شرایط لازم برای حضور بخش خصوصی به هر حال برای بهبود وضعیت کنونی باید اقداماتی سریع و بجا صورت گیرد که در همین زمینه می توانیم به موارد زیر اشاره کنیم: تضمین امنیت سرمایه گذاری ، پرداخت وامهای کم بهره ، بهبود و نوسازی ناوگان فرسوده حمل ونقل عمومی ، حمایت دولت از کارخانه های تولید خودرو به منظور ارتقای کیفیت خودروهای تولیدی و سوق یافتن به سوی تولید خودروهای کم مصرف تر، تشویق مردم برای استفاده از ناوگان عمومی شهری ، گسترش طرح گازسوزکردن وسایط حمل ونقل ، هدفمندکردن یارانه ها، هماهنگ کردن قیمت منابع سوختی بویژه بنزین در سطح قیمتهای استاندارد و بین المللی ، گسترش موسسات تحقیقاتی ، آزادسازی قیمتها به کمک راهکارهای بالا می توانیم سرمایه لازم را به منظور سرمایه گذاری در بخشهای مختلف به دست آوریم و از سوی دیگر از اتلاف هر چه بیشتر انرژی در کشور جلوگیری کنیم. ایران با حرکتی دقیق و اصولی می تواند خود را از وضعیت کنونی نجات دهد و به یک کشور صنعتی تبدیل شود ما در برابر نسل آینده مسوول هستیم و باید پاسخگوی تمام اقدامات کنونی خود باشیم به دور از اصول پذیرفته اقتصاد است که با داشتن چنین ذخایر سرشاری از منابع خدادادی همانند کشوری فقیر ادامه حیات دهیم.