آن اتاقک چوبی سیاهپوش

ایران ، جامعه ای سنتی است که در آن تاریخ با بسیاری از باورها و اعتقادها در آمیخته و رویدادهای تاریخی به شکل روایت های اسطوره ای بروز می کند.

کد خبر: ۱۲۴۳۳۵

مسلمانان ایران هر ساله با نمایش و حمل تابوت های تمثیلی شهیدان در مراسم عزاداری ماه محرم می خواهند خاطرات رنج و مصایب شخصیت های مذهبی را بازسازی کنند. حتما تاکنون به آیین های نخل گردانی و تابوت گردانی در دسته های عزادار در ایام سوگواری توجه کرده اید.
گرداندن تابوت شهادت و نخل گردانی در دسته های عزا به منزله لشکریان رزمنده شهیدان اند که حضور قدرت الهی را در جمع عزاداران و پیروزی سپاه حق بر باطل و حیات جاودانه شهیدان را متجلی می کند.

این آیین در حالی که به اقتدار و شکوه قدسی شهیدان اشاره دارد ، حدیث قدرت خداوند و مقام والای شهید را متجلی می کند. شیعیان ایران ، در نمایش های آیینی و دسته های عزاداری خود در ماه محرم ، صندوق هایی را به شکل ضریح یا نخل و مانند آن آراسته می کنند و به نام تابوت شهدا در گذرگاه ها و محله ها می گردانند و این آیینی است که نسل به نسل حفظ شده است.
بد نیست بدانید ساختن تابوت های تمثیلی شهدا پیشنیه ای بسیار دور دارد. طبق روایات تاریخی ، مردم سرزمین ماورائالنهر تا نخستین دوره های اسلامی ، هر ساله در مراسم یادمان سال مرگ سیاوش ، قهرمان اسطوره ای ایران که خون پاکش به ناحق بر زمین ریخت تابوت او را می ساختند و در شهر می گرداندند.
بسیاری از سیاحانی که به ایران سفر کرده اند هم جسته و گریخته از این رسم در سفرنامه هایشان یاد کرده اند. مثلا پیترو دلاواله که یک جهانگرد ایتالیایی است در دوره شاه عباس اول به ایران سفر می کند و شاهد حرکت دسته های نخل گردان بوده است. در زمان صفویه و چه پس از آن ، در عصر زندیان و قاجار نیز جهانگردان زیادی به ایران سفر کردند و ضمن دیدن شهرهای مختلف ایران ، مطالبی هم درباره سنتهای مذهبی مردم و نخل گردانی نوشته اند. پیشینیه رسم نخل گردانی در مراسم عزاداری به دوره های پیش از صفویه می رسد. بسیاری از نویسندگان هم رسم نخل بندی و نخل گردانی را از بدعت های صفویان در ایران دانسته اند. اصولا نخل به مفهوم درخت خرماست و در اصطلاح عامیانه به هر درخت و درختچه ای تزیینی هم نخل گویند.
اما در مراسم عزاداری اصطلاح نخل به تابوت واره ای می گویند که آن را بر دوش می کشند.این وسیله اتاقکی چوبی و حجیم و به شکل مکعب مستطیل است که از چوب بستی و با یک کف بندی تشکیل شده است. الواری که در کف به کار می رود ، معمولا یک متر بالاتر از پایه های ستون ها قرار گرفته اند. دو سر هر یک از تیرها حدود یک متر از 4 طرف کف دیواره نخل بیرون آمده و در واقع ، دستگیره نخل را تشکیل می دهد. شکل ظاهری برخی نخلها جناغی شکل سروی و برخی به صورت یک جناغ قوسی شکل است.
البته نخل ، شبهتی به درخت خرما ندارد و تا به حال هم نخلی که به شکل درخت خرما ساخته شده باشد ، دیده نشده است. معمولا نخل را در نخستین دهه ماه محرم و اکثر اوقات دو یا سه روز پیش از تاسوعا می بندند. آراستن نخل و بستن آن یک تا چند روز طول می کشد و این زمان بستگی به کوچک و بزرگ بودن نخل و مقدار لوازم و اشیا تزیینی و بویژه نوع آذین بندی آن دارد. جالب است با اصطلاح «بابای نخل» هم آشنا شوید. بابای نخل معمولا فردی است که برای آذین بندی نخل و بستن آن بسیار آزموده و با مهارت است و همان کسی است که در آخر مراسم ، تمام زیورآلات و تزیینات نخل را در صندوقچه یا بقچه ای نزد خود تا سال آینده نگاهداری می کند. در بسیاری از روستاها کار نخل آرایی و نگهداری و مراقبت از اشیای تزیینی نخل ، به یک خانواده معین اختصاص دارد.
از قدیم الایام در آیین نخل داری و نخل گردانی ، نوعی تقسیم کار و نقش و وظیفه و حقوق اجتماعی برای خاندان قدیمی محله های شهر و یا ده برقرار بوده است. مردم هم بر طبق سنتهای پدران و نیاکان خود ، وظایف مربوط به نخل بندی و نخل گردانی در هر محل را مختص خانواده های مشخصی می دانستند. از مقام و منزلت بابای نخل هم که برایتان گفته شد. روز عاشورا نخل سیاه پوش آذین بسته را بلند می کنند ، با آداب خاصی می گردانند و همراه با دسته های سینه زن و زنجیرزن به گذرگاه های محله می برند. گاهی هم به زیارتگاه یا امامزاده محله یا به محل مجلس عزاداری و روضه خوانی یا به در خانه های روحانی بزرگ یا شهر یا ده حمل می کنند. بعضی نخلها بسیار بزرگ و سنگین هستند که دهها مرد تنومند و قوی هیکل هم ممکن است بسختی آن را بر شانه های خود حمل کنند.
هر دسته ، راهنمایی دارد که در گذرگاه های ویژه به حاملان نخل فرمان ایست می دهد تا نوحه خوانی و استراحت کرده و احتمالا نخل کش را هم تعویض نمایند. حتما دیده اید که برای بلند کردن نخل ، مردان جوان و تنومند به زیر نخل می روند و دستگیره های چهار جانب آن را می گیرند و «یا حسین» گویان آن را بلند می کنند و دستگیره ها را روی بالشتک های پارچه ای که بر سر شانه های خود قرار داده اند، می گذارند. تعداد نخل کشان هم بستگی به بزرگی و سنگینی نخل دارد. غروب عاشورا و پس از آیین شام غریبان ، نخل را به جایگاه خود در حسینیه یا میدان بر می گردانند.
بابای نخل اشیا و زیورهای نفیس و گرانبهای نخل را باز می کند و در صندوقی قرار داده و به خانه خود می برد و تا محرم سال بعد ، از آنها مراقبت می کند. می دانید کدام حوزه فرهنگی و جغرافیایی ایران از نظر آیین نخل گردانی اهمیت بیشتری دارد؛
کاملا درست حدس زدید. در حوزه کویر با همه شهرها و آبادی هایش مراسم نخل گردانی با شور و شوق خاصی برگزار می شود. هر کدام از شهرهای کویری مراسم نخل گردانی را به زیبایی و شکوه خاصی اجرا می کنند. یزدی ها در قدیم دو نخل بسیار بزرگ داشتند که یکی از آنها را در میدان میرچخماق و نخل دیگر را در میدان مجاهدین نگهداری می کردند. هر سال در روز پنجم ماه محرم ، آذین بندی نخل را آغاز و این کار را در شب عاشورا به پایان می بردند. مردم هم روز عاشورا دسته دسته برای تماشای نخل و هم گرداندن آن به این دو میدان می رفتند. نخل کشان یک سردسته داشتند که به هنگام بلند کردن نخل ، خبردار می گفت ، جوانان نخل را برداشته و بر دوش خود قرار داده و آن را حرکت می دادند.

نخل گردانی در سایر کشورهای جهان

مراسم نخل گردانی به شیوه های خاص خود در میان مسلمانان دیگر کشورها هم رایج است. مثلا در کشور عراق ، شهر نجف این مراسم هر ساله در 21 رمضان ، روز سالگرد شهادت حضرت علی (ع) برگزار می شود.
مسلمانان اندونزی و ویژه آنهایی که در جزیره سوماترا ساکن هستند ، در روز دهم ماه محرم یک تابوت تمثیلی از امام حسین (ع) می سازند و آن را در سراسر شهر می گردانند. آنها براساس سنتهای قدیمی مربوط به عزاداری ، مراسم عزاداری امام حسین (ع) را با شور و شوق برگزار می کنند.
حتی مسیحیان نیز این مراسم را به شکلهای گوناگون برگزار می کرده اند. آنها هم ساله و از دیر باز ، در روز یکشنبه نخل ، یعنی یکشنبه پیش از عید فصح مراسم نخل گردانی داشته اند. این مراسم به یاد ورود پیروزمندانه حضرت مسیح و جمعی از پیروانش به بیت المقدس برپا می شده است. البته در این روزگار ، بین مسیحیان سوریه آیین زیتون گردانی مرسوم است. یک درخت بزرگ زیتون به کلیسا می برند ، باآداب خاصی ترکش می کنند. بعد هر کس پسر بچه خود را روی درخت متبرک می نشاند و او را با فریاد شادی دور کلیسا می گردانند. مردم برای تبرک و شگون شاخه هایی از این درختان را می کنند و به خانه می برند.
در هر صورت ، نخل گردانی در میان شیعیان آیینی است مقدس و بسیار کهن که مخصوص ماه محرم و بویژه دهه عاشوراست. مردم هر ناحیه نخلی در تکیه ها و حسینیه ها دارند که در عاشورا آن را می بندند و همراه اسباب دیگر عزاداری در دسته های سوگوار حرکت می دهند.
با اجرای این مراسم ، مردم وقایع قدسی روزگاران گذشته را در زندگی روزانه شان احیا می کنند. گویی می خواهند به حضور دوباره آن واقعه درزمان حال تحقق ببخشند

رسم بود که نخل را از شمال به جنوب میدان 7 ، 9 یا 11 بار می بردند و بازمی گرداندند. این فاصله در حدود 500 قدم بود.
مردم ابیانه هم دو نخل دارند: یکی متعلق به مردم بالاده است و دیگری متعلق به مردم پایین ده. هر کدام هم سرپرست و مسوول جداگانه دارد. این افراد روز هشتم محرم صندوقچه یا همان بقچه مخصوص اشیا و زیورآلات تزیینی نخل محله خود را بیرون می آوردند. نخلها را به حسینیه محل می بردند. آنجا بابای نخل با کمک بزرگان محله نخل را با انواع پارچه های سبز و سرخ رنگ و همچنین چادرشب ابریشمین و تکه های شال می پوشاندند. جلوی نخل را هم با رشته مهره های تسبیح و خرمهره می بندند. این کار معمولا تا ظهر تاسوعا طول می کشد. ولی روز عاشورا همه نخل را با پارچه سیاه می پوشانند. رسم دیگر مردم در مراسم نخل گردانی ، نشستن روی نخل است.
در ابیانه هم این کار حق خانواده های معینی از ابیانه بوده است. امروزه ، گسترش این خانواده ها هم سبب شده که نخل نشینی در میان افراد این خانواده ها ، گاهی هر ده دوازده سال یک بار به یک نفر برسد. صبحگاه تاسوعا ، یک دسته سینه زن از محله پایین ده به همراه یک علم سرخ پوش که آن را علم قاسم می نامند در گذرگاه های محله حرکت می کند و ابتدا به در خانه افرادی می رود که در آن سال یکی از عزیزان خود را از دست داده اند. آنجا نوحه و فاتحه می خوانند. پذیرایی می شوند و از آنجا می گذرند. یک دسته هم از جوانان محله بالا دسته ای راه می اندازند و در محله شان می گردند. ظهر تاسوعا هر دسته ، جلوی حسینیه خود جمع می شود. جالب آن که تا ظهر روز تاسوعا هم اصلا نخل را بر زمین نمی گذارند. حتی هنگامی هم که خسته می شوند ، جوانان تازه نفس جای نخل کشان خسته را می گیرند و آن را حمل می کنند. همیشه نخل را از یک مسیر می برند و از یک مسیر دیگر برمی گردانند و معتقدند که نخل نباید از یک گذر ، 2 بار رد شود.
روز عاشورا هم ، این مراسم انجام می شود ؛ اما به شکلی مفصل تر. به این ترتیب که سپیده دم عاشورا و پیش از طلوع آفتاب ، یک دسته سینه زن که چراغ و فانوس در دست دارند ، در محله های ابیانه راه می افتند و مردم را از واقعه عاشورا آگاه می کنند. در این مراسم که طلوع خوانی نام دارد ، نخل را هم در محله ها می گردانند.
دسته های عزادار در هرجایی که نخل توقف کرده باشد با شربت قند پذیرایی می شوند تا عصر عزاداری می کنند و در پایان روز ، نخلها را به حسینیه ها برمی گردانند. در گذشته رسم بر این بود که روز عاشورا و پس از مراسم شام غریبان ، فرد نخل نشین در محله خودف بابای نخل و دستیاران او و نخل کشان را به شام دعوت می کرد و با پلو از آنها پذیرایی می کرد ؛ اما امروزه این پذیرایی عادی تر شده و نخل نشین ، همه افراد دسته و زنجیرزنان و نوحه خوانان را به شام دعوت می کند.
میبدیها هم در روزهای معینی از ماه محرم ، نخل را برمی دارند وآن را به یک مکان مقدس یا گورستان می برند و برمی گردانند. در روز عاشورا هم نخل را از میدان بیرون می برند و در محله می گردانند. ابتدا 3 بار آن را در میدان می گردانند. بعد آن را زمین می گذارند. به هنگام بلند کردن نخلی هم ، آنهایی که نذر دارند ، جلوی نخل و در یک ردیف می ایستند و گوسفندهایی را سر می برند. یک رسم جالب در میان مردم میبد این است که سر گوسفندان قربانی را به سلمانی محل می دهند. سلمانی آنها را می پزد و سپس برای تبرک به خانه بزرگان و ریش سفیدان می برد. در 3 کیلومتری میدان شهر ، مکانی است به نام سلطان رشید که مردم آنجا را مزار اولین بابای نخل می دانند. نخل را ابتدا به این مکان می آورند ؛ چون عقیده دارند که اگر این کار را انجام ندهند ، در آن سال بلایی بر آنها نازل خواهد شد.
در شهر میبد ، باورها و اعتقادهای خاصی هم در خصوص مراسم نخل گردانی وجود دارد. دراین شهر ، کوچه ای است به نام «جل چسبون». این کوچه در محله کوچک میبد واقع شده است. مردم عقیده دارند که اولین مراسم نخل گردانی در این کوچه انجام شده است. می گویند وقتی می خواستند این نخل را از این کوچه عبور دهند ، چون در پیچ کوچه ، یک دیوار قرار داشته ، نخل مرتب به این دیوار گیر می کرد. به شکلی که دیگر راه رفت و بازگشت نداشتند. بابای نخل به دلیل این موضوع آنقدر ناراحت می شود که سرخود را چندین بار به نخل می کوبد و آنقدر این کار را ادامه می دهد تا بالاخره ، دیوار با صدای مهیبی از سر راه نخل کنار می رود و راه را برای عبور دسته عزادار باز می کند. حالا این دیوار آنقدر برای مردم دارای حرمت و ارزش شده که تا چندی پیش ، حتی به آن پارچه و نخ می بستند تا مشکلاتشان را حل کند.
جالب است با بعضی از انواع نخل یا تابوت واره هایی که در مراسم عزاداری مورد استفاده قرار می گیرد هم آشنا شوید: یکی از این وسایل ، حجله است که آن هم نوعی تابوت تمثیلی شهید است. در هر جا هم به شکلهای گوناگون ساخته می شود. تهرانی ها آن را به شکل یک اتاقک استوانه ای ستون دار و از چوب می سازند.
این اتاقک سقفی گنبدی یا بدون گنبد دارد. نمای ستون ها و دور تا دور دیواره سقف را آینه کاری می کنند و با کاغذهای رنگین و نقاشی می آرایند. گاهی هم پرهای رنگارنگ از آن می آویزند و بیشتر عقیده دارند این تابوت عزا و ماتم حضرت قاسم ع است.
در خوزستان هم بویژه در شهرهای دزفول و شوشتر «شیدونه» می سازند. شیدونه هم از چوب ولی به شکل مکعب مستطیل ساخته می شود. بیشتر شبیه ضریح است. روی دیواره هایش را رنگ آمیزی کرده اند و با زرورق های طلایی و نقره ای پوشانده اند. دورتادورش ابیاتی در وصف شهیدان و با خطی بسیار زیبا نوشته اند. با پارچه ای رنگی و گوی های رنگارنگی که آن را تخم سیمرغ می نامند ، تزئینش می کنند. روز تاسوعا و عاشورا ، دسته های عزادار شیدونه هایشان را از حسینیه هایشان برمی دارند و با خود می برند. کاشانی ها یک ضریح چوبی شش ضلعی دارند به نام شش گوشه. آن را در دسته های عزاداری حمل می کنند. این شش گوشه به بهترین شکل ممکن ، رنگ آمیزی و نقره کاری شده است و کتیبه هایی هم روی ستون ها و زیر سقف دیده می شود.
کاشانی ها ششم محرم را روز شش گوشه می نامند ؛ چرا که در این روز ، آن را در جلوی دسته عزادار به بازار شهر می برند.نخل گردانی و آداب و رسومی از این قبیل ، بجز آن که دارای پیشینه ای بس کهن است ، همواره تاثیرات فراوانی بربینندگان خود می گذارد.
این روزها هم که سالروز شهادت شهیدان کربلاست ، با شرکت در مراسم عزاداری می توان شاهد اسطوره جاودانگی و پیروزی شهیدان در تاریخ حیات بود. مراسمی که با شرکت در آنها به فلسفه شهادت و پایدار نگاه داشتن حرمت آن کمک فراوان می شود و خیلی از ارزشها در ذهن مردم استعلا می یابد و پیوند یگانگی و همبستگی مردم با فرهنگ مذهبی نیاکان و شهیدان تاریخ ، روز به روز استوارتر می شود.