آزمایش نسبتاً موفق اینترنت ملی

چه فروردین امسال که هکرها حمله‌ای سایبری ترتیب دادند، چه تابستان امسال که کاربران طی ده روز با دو اختلال اینترنت مواجه شدند و چه این روزها بعد از آشوب‌های بنزینی و تعطیل شدن کامل اینترنت، یک چیز به ما ثابت شد. حالا شک نداریم اینترنت داخلی یا همان شبکه ملی اطلاعات، آماده روزهای سخت نیست. درباره این آماده نبودن البته نمی‌شود قضاوت درست و درمانی داشت، چون نمی‌دانیم آیا زیرساخت‌های توسعه اینترنت داخلی مهیا نیست، یا بودجه کافی برای توسعه آن اختصاص نمی‌دهند یا اساسا کسانی در این کشور هستند که به اینترنت داخلی اعتقادی ندارند.
دست‌کم 12 سال است که به طور جدی درباره اینترنت داخلی حرف زده می‌شود. اواسط دهه 80 خورشیدی بود که ابعاد و اجزای اینترنت ملی تعیین شد و شبکه ملی IP، شبکه‌های مترواترنت استانی و IDCهای استانی به عنوان اجزای آن معرفی شد.
از آن روزها به این سو اما اینترنت ملی سرسختانه طرحی پرابهام و پرچالش در حوزه‌ آی‌تی باقی ماند چون یک روز باید نمایندگان مجلس را برای بودن و ماندنش توجیه می‌کرد و یک روز باید شاهد تصویب نشدن بودجه بود.
اطلاعات آرشیوی نشان می‌دهد بودجه اولیه پیشنهادی وزارت ارتباطات برای اینترنت ملی ده ‌میلیارد تومان بوده ولی در سال‌های 85 و 86 به علت موافق نبودن مجلس و تصویب نشدن بودجه برای آن، مبالغی از منابع داخلی وزارت ارتباطات صرف توسعه اینترنت ملی شده، شبکه‌ای که دست‌کم یک دهه قبل گفته می‌شد برای پاگرفتن به 900 میلیارد تومان پول نیاز دارد.
شبکه ملی اطلاعات به این ترتیب دست و پا شکسته و بدون پشتوانه قانونی درکشور نیمه رشدی کرد تا این که با گذشت زمان، اندکی اقبال به آن رو کرد و در بودجه‌های سنواتی از اینترنت ملی نام برده شد و مبالغی به آن اختصاص یافت که این رقم در لایحه بودجه امسال 37 میلیارد تومان بود.
با این وصف اما اینترنت ملی هنوز کودکی نوپاست، شاید هم کودکی ناخواسته باشد یا شاید لقمه‌ای جویده که عده‌ای بین قورت دادن یا بیرون ریختن‌اش دودل مانده‌اند. محمدجواد آذری‌جهرمی، وزیر ارتباطات در تازه‌ترین اظهارنظرش جملاتی عجیب و تامل‌برانگیز بر زبان رانده و تصویر کودکی ناخواسته یا شبحی از یک کودک را تصویر کرده. او گفته اینترنت داخلی معنا ندارد بلکه فقط این لفظ یک عبارت کاریکاتورشده است و اضافه کرده اینترنت ملی اصلا در کشور وجود ندارد.
اگر ملاک قضاوت، این جمله باشد پس ما دل‌مان به یک شبح خوش است، به چیزی که سال‌ها درباره‌اش حرف زده شده، روزگاری لنگ لنگان قدم برداشته و زمانه‌ای چند، بودجه‌ای به پایش ریخته شده ولی در عمل وجود ندارد و ناپیداست. نکند اینترنت ملی، میلی است و با جابه‌جا شدن آدم‌ها و صندلی‌ها و چرخیدن منصب‌ها، حال این اینترنت نیز منقلب می‌شود؟
وابستگی خطرناک
ما نه چین هستیم که سال‌هاست اینترنت ملی دارد و نه روسیه که همین اواخر صاحب اینترنت ملی شد. ما کشوری هستیم فاقد اینترنت داخلی منسجم و قدرتمند و فراگیر درحالی که هر آن بیم خطر برایمان می‌رود و اتفاقا تجربه هم کرده‌ایم که از این نقطه تا چه حد آسیب‌پذیریم.
فرض کنیم ناآرامی‌های اخیر کاملا فروکش کند و ایران همان سرزمین امن همیشگی شود ولی یک روز ناغافل و بی‌خبر، دشمنان از بیرون عزم کنند که ما اینترنت نداشته باشیم و ارتباط‌مان با دنیا قطع شود. به نظرتان آن وقت چه می‌شود، آیا واماندگی و درماندگی‌مان ملی نخواهد شد؟ مگر تجربه حمله سایبری فروردین امسال تجربه کوچکی بود؟
پشت این حقیقت که اینترنت ملی در کشورمان پا نمی‌گیرد یک چرای بزرگ نهفته است. جواب یک چرا را البته می‌دانیم که مربوط است به تزریق ناکافی بودجه به این بخش. موضوع دیگر که البته مهم تر از اولی به نظر می‌رسد ربط مستقیمی با بی انگیزگی مدیران برای پیگیری، توسعه و تقویت اینترنت ملی دارد، شاید هم بی اعتقادی آنها به این شبکه ملی. پاسخ این سوال که چرا اینترنت ملی در کشور پاگیر نمی‌شود و به کاربران آن طور که لازم است خدمات نمی‌دهد و همچنین به عنوان سپری دفاعی در برابر تهدیدات خارجی عمل نمی‌کند، این نیز می‌تواند باشد که میان مدیران کشور هستند کسانی که وقتی می‌بینند انواع و اقسام موتورهای جست‌وجو و شبکه‌های اجتماعی خارجی به ایرانی‌ها مفت و مجانی خدمات می‌دهند و کارها را راه می‌اندازند پس چرا آنها به خود زحمت بدهند و پول خرج نسخه‌های وطنی کنند.
نقطه ضعف و پاشنه آشیل اینترنت ملی شاید دقیقا همین باشد، یعنی استفاده از ساخته‌های خارجی‌ها و محصول فکر و نوآوری آنها به سبب بی‌زحمت بودنش و پشت کردن به ساخت نمونه‌های داخلی قوی، مبتکرانه و امن از شبکه‌های اجتماعی و موتورهای جست‌وجو که اتفاقا هم زحمت دارد و هم سرمایه می‌خواهد.
این نوعی از وابستگی است که باید از آن ترسید، ترسی که زوج مکملش خطر است، آن وقت که سرویس دهندگان بیگانه این خدمات میل‌شان بکشد که اینترنت ما را قطع کرده و ما را میان مرزهای کشورمان حبس کنند.
بی‌دلیل نبود که دیروز وزیر ارتباطات در صحن شورای شهر تهران از اعضای پارلمان شهر تذکر گرفت. مجید فراهانی به عنوان یک منتقد گفت بدون شک اخلالگری و ایجاد ناامنی محکوم است، ولی قطع شدن اینترنت نباید موجب اخلال در کسب و کارهای اینترنتی و ارائه خدمات الکترونیک به شهروندان شود، شهربانو امانی نیز ادامه داد اگر از کسب و کارهای نو حرف می‌زنیم پس زیرساخت آن را که اینترنت است نیز باید فراهم کنیم.
این چند روز که اینترنت قطع است به‌جز ما رسانه‌ای‌ها که با دشواری کارمان را پیش می‌بریم،‌ همه کسانی که کارشان به نحوی با پیام رسان‌ها، تاکسی‌های آنلاین، مسیریاب‌ها و نقشه، فروشگاه‌های اپلیکیشن، اپلیکیشن‌های بانکی یا سرویس‌های محتوایی مثل نمایش فیلم و موتور جست‌وجو و ایمیل است یا اصلا خودشان صاحب کسب و کارهای آنلاین هستند دچار مشکل‌اند که زنگ هشداری است نه برای امروز که فضای کشور خاص و ویژه است، بلکه برای آن روز که اینترنت جهانی را به عمد روی مان قطع کنند و علاوه بر فهرست بلندبالای تحریم‌های خارجی، تحریم ارتباطی نیز گریبانمان را بگیرد.
این خطر به حدی جدی است که ناچاریم بخشی از گفت‌وگوی‌مان با مهدی علایی زاده، کارشناس امنیت اطلاعات پس از حمله سایبیری فروردین امسال را بازنشر دهیم که گفت باید اینترنت و شبکه ملی هرکدام در مسیر خودشان حرکت کنند و مرزبندی‌هایشان شفاف و دقیق باشد ولی این مرزبندی فعلا در کشورمان وجود ندارد و ارتباطات ام پی ال‌اس کشور نیز که شبکه‌ای به ظاهر جدا از اینترنت است، هم از نظر تجهیزات و هم از نظر بستر تجهیزاتی با اینترنت جهانی یکی است.

اینترنت ملی محک خورد

بعد از به آشوب کشیده شدن اعتراضات نسبت به گرانی بنزین در بعضی شهرهای کشور، اینترنت کاربران ایرانی با اختلال گسترده‌ای مواجه شده است. به گونه‌ای که از بعد‌از‌ظهر روز شنبه تا کنون دسترسی به سایت‌های خارجی میسر نیست و فقط می‌توان به سایت‌های داخلی مراجعه کرد.
دولت ‌ قطعی اینترنت را یک راه‌حل موقت اما مفید برای کنترل ناآرامی‌ها ارزیابی می‌کند. اما نکته اینجاست که قطع شدن اینترنت صرفا در کشور ما به عنوان راه‌حلی برای کنترل آشوب و ناامنی تلقی نمی‌شود. در این زمینه می‌توان اعتراضات دانشجویی انگلیس در سال 2011 را مثال زد که در آن ایام، دولت انگلستان دست به قطعی موقت اینترنت زد. یا به طور مثال، دولت ترکیه نیز در زمان اعتراضات میدان تقسیم استانبول در سال 2013 ناچار شد محدودیت‌هایی را بر اینترنت وضع کند. همچنین در مصر، عراق و بسیاری از کشورهای دیگر نیز از قطع کردن اینترنت به عنوان راه‌حلی موقت برای کنترل ناآرامی‌ها استفاده شده است.
اما قطعی اینترنت، آسیب‌هایی را نیز برای کشورمان در پی داشته است. در این زمینه می‌توان از خسارت مالی 740 میلیون دلاری یاد کرد که به اعتقاد سایت Netblocks در چند روز گذشته به دلیل دسترسی نداشتن کاربران ایرانی به اینترنت بین‌المللی به کشورمان تحمیل شده است. همچنین بسیاری از مردم به‌خصوص گردانندگان کسب‌وکارهای مجازی از اینترنت به عنوان یکی از نیازهای روزمره خود استفاده می‌کنند. نیازی که دسترسی نداشتن به آن همچون قطعی آب و برق می‌توان زندگی عادی این دسته از مردم را مختل کند.
از سویی دیگر با قطعی اینترنت بین‌المللی، اینترنت داخلی و شبکه ملی اطلاعات در آزمونی ناخواسته و ناگهانی قرار گرفت. در این شرایط بسیاری از کسب‌وکارهای وابسته به شبکه‌های اجتماعی با مشکلات متعددی مواجه شده‌اند، زیرا در روزهای اخیر بسیاری از سایت‌های ایرانی که اطلاعاتشان روی سرورهای خارجی قرار داشت، نتوانسته‌اند به کاربران داخلی خدمات خود را ارائه کنند. جالب‌تر آن که در 5 روز گذشته، بسیاری از سرویس‌های اینترنتی دولتی مثل تامین اجتماعی یا هواشناسی نتوانستد به مردم خدمات ارائه کنند.
همچنین قطعی اینترنت جهانی در روزهای اخیر ضعف‌های متعدد اینترنت داخلی را به طور واضحی آشکار کرد. از جمله این که مشخص شد شبکه ملی اطلاعات ما تا چه میزان در زمینه موتورهای جست‌وجوی داخلی، ایمیل‌های ایرانی و پیام‌رسان‌های ملی ضعف دارد؛ چراکه هیچ‌کدام از این ابزارهای اینترنتی در این روزها نتوانستند آن‌طور که باید و شاید پاسخگوی نیاز کابران داخلی باشند.
با این حال، در این شرایط بسیاری از پلتفورم‌های ایرانی در این روزها توانستند در بستر اینترنت ملی به فعالیت خود ادامه دهند. به طور مثال تراکنش‌های بانکی و نرم‌افزارهای مالی در روزهای اخیر با اختلال بسیار اندکی مواجه شدند و توانستند از آزمون قطعی اینترنت جهانی سربلند بیرون آیند. همچنین در این روزها مشکل خاصی در بیشتر سایت‌های خرید و فروش داخلی، کتاب‌خوان‌های داخلی و سایت‌های نمایش فیلم و سریال اینترنتی ایجاد نشد، زیرا همه این سایت‌ها اطلاعات خود را روی سرورهای ایرانی قرار داده‌اند. ضمن این که تاکسی‌های اینترنتی، نرم‌افزارهای سفارش غذا و سامانه‌های فروش بلیت اتوبوس، قطار و هواپیما نیز به لطف وصل بودن به شبکه ملی اطلاعات در روزهای گذشته دچار اختلال نشدند. همچنین رسانه‌های رسمی و سایت‌های خبری داخلی نیز در این روزها بدون مشکل به ارائه خدمات به مخاطبان خود پرداختند. با این حال، باید گفت سرورهای داخلی ظرفیت پوشش محدودی دارند و ادامه این روند در صورت تقویت نشدن این سرورها می‌تواند سبب کندی و اختلال اینترنت ملی در روزهای آینده شود.

مریم خباز

جامعه