دشواریهای کار خبرنگاران در گفتگو با اساتید ارتباطات و روزنامه نگاران : حقی که از خبرنگاران دریغ می شود

بی شک با گسترش تعاملات بین جوامع در عرصه های فردی داخلی و ملی جهانی و گسترده شدن سطوح نیازها و ارتباطات آنهارویدادها و حوادثی رخ می دهد که دانستن اطلاعات در این زمینه ها نیازمند وجود کانال های خبررسانی در سطحی وسیع است اخباری که می تواند

کد خبر: ۱۲۱۵۳

جنبه تفریحی یا علمی و تهییجی داشته باشد و یا دارای جنبه برانگیختگی مخاطب ، همراه با مقاصد توجیه افکار عمومی در لزوم رخداد یک تحول و یا نوعی جنگ ناپیدای فکری و سیاسی در عرصه های کلان سیاستگذاری باشند کسب و پردازش و ارسال هر یک از این خبرها، خبرنگار خاصی را می طلبد و مسلما همه خبرنگارها از لحاظ نوع و حیطه فعالیت در یک رده قرار نمی گیرند.آنچه که طی این سالها اهمیت خبرنگاران و لزوم توجه هر چه بیشتر به آنها را اساسی جلوه داده است ، شیوه های پیچیده ساخت قدرت و شکل گیری منافع خرد و کلان در عرصه های ملی و بین المللی است ، که در برخی مواقع حفظ، گسترش و یا تغییر در کیفیت حصول و تامین آنها توجیه یا تغییر افکار ملی را طلب می کند.متاسفانه در ساختار کنونی سیاست بین الملل که حضور قدرتهای بزرگ صاحب منافع در اقصی نقاط جهان یکی از ویژگیهای آن است ، بسیاری از رسانه های مهم جهانی و سیاستگذاران حاکم بر آن ، فرهنگ و قواعد متمایل به نفع خویش را پیگیری می کنند و در این راستا بسیاری از خبرنگاران نیز فعالیت خویش را در مسیری جانبدارانه و در چارچوب منافع صاحبان قدرت و سرمایه اعم از دولتها و شرکتهای بزرگ بین المللی انجام می دهند. اگر چه یکی از شروط موفقیت کار خبرنگاران رعایت اصل بی طرفی در کسب ، پردازش و انتقال اطلاعات و اخبار است اما وجود نگرشها و منافع متفاوت و ناهمگون در بسیاری از عرصه ها، وضعیت و موفقیت خبرنگاران را نیز دچار چالش ها و دشواریهای امنیتی می نماید. صرف نظر از جایگاه بین المللی و فعالیت های فراروی خبرنگاران کارکردهای ملی و داخلی آنها نیز پراهمیت می نماید خبرنگاران در عرصه های سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی داخلی و انتقال واقعیات این عرصه ها به محدوده یکدیگر جهت اتخاذ تصمیمات و راهبردهای مشکل گشا یا تکاملی وظیفه و مسوءولیت بسیار خطیری را برعهده دارند. هر گونه سطحی نگری ، تنگ نظری ، ترجیح منافع شخصی ، جناحی و گروهی بر منافع ملی و مصالح عمومی در عرصه کار خبرنگاری و تحریف یا توجیه اطلاعات و اخبار، می تواند خسارات هنگفتی به امنیت ، آرامش و پیشرفت یک کشور وارد نماید.از سوی دیگر اگر چه خبرنگاران به عنوان یک صنف ، کم و بیش با برخی مشکلات در عرصه زندگانی شخصی یا اجتماعی خویش مواجه هستند اما عرصه خبرنگاری نباید عرصه ای جهت طرح و اثرگذاری دغدغه ها یا مشکلات شخصی آنها قلمداد شود دید و بینش آنها باید فراتر از تمایلات یا خواسته های فردی یا گروهی ، جامعه و مصالح آن را مدنظر قرار دهد. متاسفانه با ایجاد جو تفرق سیاسی و پایداری فضای غیرتفاهمی در بین جناحهای سیاسی در عرصه منافع و مصالح نظام و ملت توام با گسترش ادبیات کنایه آمیز و دو پهلوی سیاسی ، خبرنگاران نیز در بسیاری از موارد اسیر امواج این جو گردیده ، در انجام وظیفه اصلی اطلاعرسانی دچار محدویتها یا نقایصی شده اند.حرفه خبرنگاری از جمله حرفه های صاحب منزلتی است که نباید تا مرزی سقوط کند که نیاز به حمایت یا پشتیبانی در حوزه جامعه و سیاست داشته باشد مطمئنا خبرنگار و خبرنگاری در ایران تا رسیدن به مرزهای تکامل و ایفای نقش مستقل و واقع گرایانه و غیر متعهدانه فاصله نسبتا زیادی دارد فاصله ای که جز با ارتقای جایگاه خبرنگاران به عنوان چشمهای بیدار و ناظر بر امور سیاسی و اجتماعی و نقش انتقادی آنها نسبت به مسائل و مشکلات جامعه ، کم نخواهد شد.همزمان با سالروز شهادت محمود صارمی ، خبرنگار خبرگزاری جمهوری اسلامی در مزارشریف افغانستان که در تقویم کشورمان روز خبرنگار نام گرفته است ، برخی روزنامه نگاران از مشکلات پیش روی خبرنگاران می گویند: محمد مهدی فرقانی ، رئیس مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها می گوید: وظیفه خبرنگار کشف حقیقت و برداشتن نقاب از روی واقعیت و شفاف کردن عرصه جامعه است و از آنجا که این کار منافع برخی را به مخاطره می اندازد همواره خبرنگاران از سوی آنها غاصب و متجاوز به حقوق خود تلقی می شوند.وی می افزاید: درگیری خبرنگاران با صاحبان قدرت و ثروت همواره امنیت شغلی آنها را تهدید کرده است و از سوی دیگر نوسانات و افت و خیزها در کار خبرنگاران نوعی هیجان و استرس را بر سرنوشت آنها حاکم می کند و البته این امر خود موجب جذابیت حرفه خبرنگاری شده است دکتر فرقانی روزنامه نگاری را در ایران حرفه ای نمی داند و معتقد است این حرفه در کشور ما بیشتر ماهیت سیاسی داشته و کمتر وابسته به تخصص است و چون اطلاعات در انحصار قدرت است و دستیابی به اطلاعات نیازمند قدرت سیاسی است و نه قدرت حرفه ای ، سرنوشت روزنامه نگاری ایران را به حوزه سیاست و قدرت وابسته کرده است.او می گوید: در کشورهایی که روزنامه نگاری حرفه ای دارند، کسب خبر و اطلاعات برای خبرنگار یک حق تلقی می شود اما در کشور ما خبرگیری آگاهی از حقایق پشت پرده است و جز از طریق کسانی که دستی در قدرت دارند میسر نیست . به همین دلیل روزنامه ها معمولا در بخش سیاسی دچار مشکل می شوند من معتقدم نیاز خبرنگار به آزادی مانند نیاز ماهی به آب است . گرچه این امر همواره مخاطراتی به همراه داشته و امنیت خبرنگاران را تهدید می کند اما به هر حال خبرنگاران باید از امنیت برخوردار باشند تا بتوانند وظیفه آگاهی بخشی و اطلاع رسانی خود را به نحو مطلوب انجام دهند و در ضمن به خاطر داشته باشیم در کشور ما آزادی نهادینه نشده و این مساله موجب سوءاستفاده و افراط و تفریطهایی در حوزه روزنامه نگاری شده که در این حرفه مشکلاتی را پدید آورده است.فرقانی تصریح می کند: بسط آزادی ، باز شدن حوزه نقد ، کوچک شدن ممنوعات ، تحقق آزادی بیشتر برای خبرنگاران و رسیدن به تنوع و تکثر قابل قبول تر در عرصه مطبوعات موجب بهبود وضعیت روزنامه نگاری حرفه ای در کشور می شود.دکتر یونس شکرخواه ، استاد دانشگاه و روزنامه نگار آموزش ضمن خدمت خبرنگاران را ضرورت امروز روزنامه نگاری کشور می داند و بر این باور است : یادگیری مهارت های روزنامه نگاری سایبر)انتقال اطلاعات ( آموزش را امروزه به یک جبر تبدیل کرده است و به همین دلیل برای اکثر رسانه های مطرح ، آموزش به امری جدی تبدیل شده است . از سوی دیگر تغییرات پیرامونی از نظر تکنولوژیک این ضرورت را دو چندان می کند و همه نیاز دارند برای شرایط روزنامه نگاری سایبر آماده شوند و این آمادگی به مدد آموزشهای روز میسر است.وی می افزاید: اینترنت شاهد زنده این ماجراست بشر هیچ وقت و در هیچ مقطعی از چنین ابزار پرقدرت اطلاعاتی برخوردار نبوده است . از طرف دیگر امروز کسانی که در محافل آموزشی در زمینه ارتباطات فعال هستند و یا به عنوان روزنامه نگار در محافل رسانه ایکارمی کنند ، به ویژه طلایه داران رشته های خود هستند و به قول معروف افق را زودتر می بینند معتقدند اینترنت یعنی اتاق خبر به عبارت دیگر، مفهوم کلاسیک اتاق خبر دیگر وجود خارجی ندارد اتاق خبر یعنی اینترنت. دکتر شکرخواه بر لزوم و ضرورت فراگیری استفاده از اینترنت تاکید می کند و اظهار می دارد: اینترنت برای روزنامه نگار ابتدا به ساکن حکم منبع را دارد و جهانی از اطلاعات را در دسترس او قرار می دهد برای روزنامه نگار سایبر وسعت جهان به اندازه وسعت "موس پد" است او می گوید: بعضی وقتها اینترنت ممکن است به آنها این فرصت را بدهد که خبرشان از جنبه غنا و اعتبار اطلاعات مبنای یک سیاست ملی شود. حتی روزنامه نگارانی هم که به این دیدگاه به اینترنت روی می آورند اگرچه زبان خارجی ندارند، با استفاده از زبان "یونیکد" که امکان فارسی نویسی را در اینترنت رایج کرده با دریایی از اطلاعات مواجه می شوند اما به هر حال دانستن یک زبان دیگر علی القاعده کمک بسیار زیادی در فزونی این منابع اطلاعاتی به خبرنگار خواهد کرد به گفته وی فضای بسته سیاسی و مطلق نگری ، عدم امنیت شغلی خبرنگاران به عنوان بدنه اصلی و حرفه ای روزنامه ها و ضعف آموزش در فضای رسانه ای مهمترین مشکلاتی است که روزنامه نگاران کشور ما با آن دست به گریبانند. دکتر شکرخواه استفاده از تکنولوژی مدرن در جهت گسترش منابع اطلاعاتی و گسترش انتخابهای مخاطبان از نظر دسترسی به اطلاعات را از ویژگیهای روزنامه نگاری نوین برمی شمرد و می گوید: اما در روزنامه نگاری مدرن همه چیز به معنای تکنولوژی نیست ، بلکه اشکال تازه عرضه اطلاعات که در قالب سبکهای تازه روزنامه نگاری ، خلاصه نویسی ، بهره گیری از رنگ و گرافیک خبری و تحلیلی است. او تاکید می کند: اما فراموش نکنیم روزنامه نگاری مدرن هیچ وقت از تامین یک فضای آزاد و مبتنی بر انتقال آرای اقلیت نباید غفلت کند. چیزی که اکنون در فضای روزنامه نگاری کم وبیش به چشم می خورد و تنها مانعی که پیش روی این نگرش هست ، همین فضای بشدت سیاسی است فریدون صدیقی روزنامه نگار درباره مشکلات خبرنگاران این چنین می گوید: اولین مشکل روزنامه نگاران ، آخرین مشکل آنهاست طبیعت و ماهیت این کار مشکل زاست روزنامه نگار انسان بی قرار، پردغدغه ، کنجکاو و مسوول و متعهدی است که سر از پا نمی شناسد و بابت همین ویژگی ها همواره با مشکلات عدیده ای روبروست . یکی از این مشکلات که آخرین مشکل به حساب می آید، ریسک پذیری پردامنه خود این حرفه است اگر روزنامه نگار معلم باشد ظاهرا می تواند بی دغدغه از دست دادن کارش تا آخر عمر حقوق بخور و نمیر را بگیرد، حتی می تواند کارمند ثبت احوال باشد و مرتب شناسنامه صادر کند و گاهی هم باطل کند او بابت این افزایش و کاهش هیچ خطری تهدیدش نمی کند اما کسی که وارد این حرفه می شود ممکن است امروز سرکار باشد و فردا نباشد. صدیقی می افزاید: دغدغه بزرگ روزنامه نگار امروز همان است که همه دارند، یعنی مشکلی که تا دیروز فقط شامل روزنامه نگاران بود، امروز شامل همه است ، بیکاری . وقتی 5/3 میلیون بیکار در جامعه وجود دارد و50-40 هزار فارغ التحصیل رشته پزشکی دغدغه کار دارند، هشتصد هزار فارغ التحصیل دانشگاهی بیکارند مشکل روزنامه نگار امروز در متعهدانه ترین و مسوولانه ترین شکل آن ، ابتدا بیکاری دیگران و بعد بیکاری خود اوست ، اما اگر روزنامه نگار را تافته جدا بافته ندانیم ، پس اولین و آخرین مشکل حرفه ای او بیکاری است.این روزنامه نگار کشورمان تاکید می کند: ما هنوز تعریف موجه و مسجل و عملی و اجرایی از وظایف و اختیارات صاحب امتیاز ، مدیرمسوول رسانه ، روزنامه نگار و مخاطب نداریم و در این میان اگر ضبط و خطایی صورت می گیرد ، قربانی روزنامه نگار است ، چون در منگنه رسانه و مخاطب گیر کرده است . مخاطب رسانه دیگری انتخاب می کند مدیریت رسانه چاره جویی های خود را دارد اما روزنامه نگار؛ معلوم است بیکار است دکتر پیمان جبلی مدرس علوم ارتباطات اجتماعی نیز بر این اعتقاد است که بسیاری از مشکلات ما به علت نداشتن الگو و تئوری است . ما همان گونه که در برنامه های توسعه به حوزه فرهنگ کم عنایت بوده ایم در مقاطع مختلف به مقوله رسانه ها نیز بی توجهی کرده ایم و نتیجه آن شده که هنجار مشخص برای حرفه روزنامه نگاری نتوانسته ایم ترسیم کنیم منظور از هنجار، الگوی مشخصی است که در قالب قوانین ، آیین نامه ، دستور العملها و رفتارها متبلور می شود ما تناقضات زیادی بین رفتارها و تمام موارد دیگر مشاهده کرده ایم ، این الگوهای ترسیم شده نیز تحت تاثیر گرایش های سیاسی زیر و رو شد در نتیجه جامعه ، حکومت و رسانه ها هیچ یک به صورت دقیق نمی دانند الگوی حاکم بر رفتار رسانه ها و روزنامه نگاران چگونه باید باشد همچنین فضای سوءاستفاده از بی هنجاری و ضعف قانونی برای رسانه ها و حکومت فراهم شد که این فضا نوعی بی اعتمادی میان 3 نهاد مردم ، رسانه ها و حکومت ایجاد کرده و ایفای نقش برجسته و مهم رسانه ها جای خود را به فضای بی اعتمادی ، درگیری و عدم تفاهم داده است تمام این مسائل منجر به مخاطره افتادن امنیت شغلی ، روانی ، حیثیتی ، قضایی و مالی شده است در این فضا که الگوهای هنجاری و بایدها و نبایدها ناشی از فرهنگ ، فرهنگ اصیل وجود ندارد نتیجه ای جز بلاتکلیفی جامعه ، حکومت و رسانه ها بر جای نمی گذارد.مجید رزازی روزنامه نگار می گوید: مهمترین مشکل گزارشگران و خبرنگاران مطبوعات به دست آوردن اطلاعات درست و شفاف است در واقع نبود یک سیستم اطلاع رسانی خودکار و مکانیزه در کشور ما موجب شده گزارشگران برای تهیه گزارش های خود مجبور باشند به مسوولان ذی ربط مراجعه کنند و از آنجا که اغلب آنها هنگام گفتگو با خبرنگاران به ارائه اطلاعاتی غیرشفاف و کلی گویی بسنده می کنند و در صورتی که از راههای غیررسمی نیز اطلاعات درستی در اختیار خبرنگاران قرار گیرد سریع آن را تکذیب می کنند گزارشگر را در تناقضی قرار می دهند که نتوانند واقعیات اجتماعی را به خوبی منعکس کنند وی می افزاید: از سوی دیگر برخی اساتید و کارشناسانی که صاحب نام و شهرت هستند و اشتهار خود را از طریق روزنامه ها کسب کرده اند، در بسیاری موارد حاضر نیستند با نمایندگان خبری رسانه ها گفتگو کنند و این خود بزرگترین مانع صنفی برای کار خبرنگاران و گزارشگران به شمار می رود.رزازی اظهار می کند: نظام بوروکراسی ما نظامی درون گراست و حاضر نیست هیچ بخشی از اسناد و مدارک خود را به بیرون اطلاع دهد و به گونه ای عمل می کند که همه اطلاعات و آمار را در بایگانی های راکد خود پنهان کند به بیانی دیگر سیستم اداری ما برای دادن اطلاعات به خبرنگاران دافعه دارد و دست خبرنگار و گزارشگر را می بندد.این گزارشگر روزنامه معتقد است : خبرنگاران در جامعه جایگاه دوگانه ای دارند به لحاظ اجتماعی در جامعه از شائن و وجهه ای مطلوب برخوردارند و مورد تکریم قرار می گیرند اما چون به دلیل فقدان یک سیستم منسجم ارائه اطلاعات قادر نیستند خواسته های مردم را منعکس کنند عملا امکان انجام وظیفه برایشان فراهم نیست و از دیگر سو همواره از سوی مسوولانی که نمی خواهند کسی موی دماغشان شود با برخوردهای غیرمحترمانه و گاه بیادبانه مواجه می شوند.رزازی مشکلات معیشتی خبرنگاران را جدای از جامعه نمی بیند و معتقد است : خبرنگاران هم مانند دیگر اقشار جامعه ، کارگران ، کارمندان و همپای آنها دچار مشکلات معیشتی هستند اما وظیفه انجمن هایی مثل انجمن صنفی روزنامه نگاران است که فارغ از مسائل جناحی و سیاسی برای رفع مشکلات صنفی خبرنگاران بکوشند عباس صفایی فر "دبیر انجمن سردبیران و انجمن دفاع از آزادی مطبوعات " می گوید: در شرایط موجود یکی از اصلی ترین مولفه ها و محدودیت های جامعه مطبوعاتی ، استفاده از حق آزادانه انتشار خبر است متاسفانه در کشور ما برخی از مسوولان به روشهای مختلف مانع از انجام وظایف حرفه ای خبرنگاران می شوند. حق خبرگیری برای خبرنگاران در تمام حدود به استثنای مواردی که قانون آنها را مشخص کرده ، مجاز است اما بسیاری از مراکز و وزارتخانه ها خبرنگار را عنصر مزاحم می دانند وی می افزاید: برخی اوقات مسائل جناحی و باندی نیز مزید علت می شود و خبرنگار از انجام وظایف حرفه ای و اصلی اش باز می ماند و این در حالی است که عده دیگری از رانتهای اطلاعاتی بهره مند می شوند. به اعتقاد صفایی فر محدودیت دیگر نگاه پاره ای از مسوولان به جریان اطلاع رسانی است گویا رشته خبرنگاری به عنوان علم پذیرفته نشده و مسوولان می خواهند که بایدها و نبایدها را برای خبرنگاران تعیین کنند باید بپذیریم که شاخص های تخصصی و مبانی حرفه ای خبرنگاری باید در این امر لحاظ شود. ناگفته نماند که خبرنگاران در کشور ما همیشه دچار یک التهاب و نگرانی خاص و مستمر نیز هستند محمد کیارشی مدیرعامل خبرگزاری قدس )قدسنا( معتقد است : امروزه ارتباطات و اطلاع رسانی موضوعی تعیین کننده در سرنوشت جوامع بشری است بدین جهت ابزارهای ارتباطی که در افکار عمومی تاثیرگذار است اهمیت دوچندان پیدا می کند در جهان امروز با تبلیغات و اطلاع رسانی های هدایت شده ، شب را روز و روز را شب جلوه میدهند.در بسیاری از جوامع پیشرفته ، رسانه ها به عنوان نیروی چهارم کشور در کنار قوای مقننه ، مجریه و قضاییه عمل می کنند. دولتها در این کشورها از خبرنگاران حساب می برند زیرا خبرنگار مانند یک قاضی به جامعه شفافیت می بخشد و با افشای حقایق ، به مردم آگاهی می دهد کیارشی می گوید: البته بازگو کردن حقایق پشت پرده ، به توانایی خبرنگاران بستگی دارد که اگر فراهم شود ابزارهای سلامت جامعه به وجود می آید و لازمه تمام این حرفها، احترام به خبرنگار و احترام به قانون است . اگر مسوولان درها را به سوی خبرنگاران باز کنند و از آنها استقبال کنند بسیاری از مفاسد از جامعه برچیده می شود اما این مهم جز با توجه به فرهنگ جامعه مهیا نمی شود. اگر ما به اهمیت فعالیت خبرنگار پی نبریم و این موضوع به صورت فرهنگ در جامعه درنیاید، همگان صدمه می بینند، اما در غیر آن ، به نسبت فرهنگی که در جامعه رو به جلو می رود، قوانین و ابزارهای لازم اطلاعرسانی نیز پیشرفت میکند.تا زمانی که هم جامعه و هم خبرنگاران به توانایی این امر پی نبرند ما در عرصه اطلاع رسانی با مشکل روبه رو خواهیم بود بهروز بهزادی سردبیر روزنامه اعتماد در این باره معتقد است : روزنامه نگاری امروز از راه خود منحرف شده و به کج راهه می رود این کج راه این است که روزنامه نگاران کار حرفه ای خود را فراموش کرده اند آنها پشت میز روزنامه می نشینند اما مانند سخنگو و کارمند یک دستگاه دولتی عمل می کنند. همان وسواسهایی که بر فرض یکی از پرسنل وزارت امور خارجه درد، گریبان یک خبرنگار حوزه سیاست خارجی را هم گرفته است یک خبرنگار حرفه ای باید اخبار را شفاف به جامعه منتقل کند و قضاوت را به خواننده بسپارد؛ اما روزنامه نگاران ما روزنامه را ابزار کار می دانند دلیل این موضوع هم این است که در کشور ما پیش و پس از انقلاب ، روزنامه ها را به آدمهای حرفه ای روزنامه نگار نسپرده اند و مدیران مسوول سیاسی بوده اند و نه روزنامه نگار. بدین جهت دید آنها به روزنامه نیز ابزاری بوده و به جای این که روزنامه برای آنها اصل باشد، سیاست برایشان اصل بوده است بهزادی می افزاید: این مساله بالاخص در سالهای اخیر بیشتر گریبانگیر روزنامه ها شده است و در نتیجه ، بیشتر مدیران مسوول سیاسی ، نیروهای زیردست خود را سیاسی و نه حرفه ای تربیت کرده اند نکته دیگر نقص قانون مطبوعات در مشخص کردن یک روزنامه حزبی و یک روزنامه عمومی است روزنامه ها در دوره حاضر هر کدام به سخنگوی یک جناح خاص تبدیل شده اند که این بازی دادن مردم است فکر می کنم بدین جهت که روزنامه های اینترنتی و ماهواره نیز به تعابیری در تعریف ژورنالیسم وارد می شوند قانونگذار باید برای این مساله نیز فکری کند.