ببار ای بارون ببار!

برخی این کار را دخالت در طبیعت و از بین بردن توازن آن می‌دانند و در مقابل، برخی تجربیات موفق جهانی و لزوم انجام این کار صحبت می‌کنند. این بحث همیشه بین موافقان و مخالفان در جریان بوده و در مواردی اقداماتی هم انجام شده است، اقداماتی که حتی راه خودش را به شوخی‌ها و طنزها نیز باز کرده و در فضای مجازی از بارور‌کردن ابرها در ایران و وقوع سیل در افغانستان جوک‌هایی ساخته شده است. حتی عده‌ای بارش‌های اخیر خوزستان را نیز به این مساله ربط می‌دهند. فارغ از همه این بحث‌ها در این گزارش تلاش کرده‌ایم کمی درباره بارور‌کردن ابرها در ایران کنکاش کنیم و با مرور نقل قول‌های مسؤولان و کارشناسان، ببینیم تا به حال دقیقا چه کارهایی در این زمینه انجام شده است.

داستان بارور‌کردن ابرها در ایران به بیش از 40سال پیش بازمی‌گردد؛ یعنی در فاصله سال‌های 1354 تا 57 که یک شرکت کانادایی در حوضه آبریز سدهای کرج و جاجرود این شیوه را به کار برد. پس از انقلاب اسلامی نیز مرکز ملی تحقیقات و مطالعات باروری ابرها از سال 57 در وزارت نیرو و با هدف دستیابی به فناوری افزایش بارش از طریق بارورسازی ابرها تأسیس شد. این مرکز در واقع متولی اصلی انجام بارورسازی ابرهاست و با این‌که اقداماتی نیز انجام داده، نتیجه‌بخش بودن این اقدامات همیشه مورد تردید و سؤال بوده است. ناصر هاشمی، مدیرکل هواشناسی استان لرستان به خبرنگار مهر می‌گوید: حداکثر زمانی که ابر بعد از باروری ریزش دارد، 20دقیقه است. این امر حداکثر 10 درصد به میزان بارندگی‌ها اضافه می‌کند، اگر همه شرایط مهیا باشد و ابرها را به روش مناسب بارور کنیم، ما 520 میلی‌متر باران داریم و اگر 10 درصد به آن اضافه شود، حدود 50 میلی‌متر به میزان بارندگی اضافه می‌شود. هاشمی اضافه می‌کند باروری ابرها هزینه‌های زیادی دارد، از لحاظ هواشناسی مردود است و صرفه اقتصادی ندارد.

عقیم شدن ابرها، نتیجه بارورسازی غیرعلمی

مدیر‌کل پیش‌بینی و هشدار سریع سازمان هواشناسی هم چندان به بارورسازی خوشبین نیست و به باشگاه خبرنگاران جوان می‌گوید بارورسازی ابر یعنی ایجاد هستک درون ابر که این هستک بتواند رطوبت موجود در ابر را دور خود جمع کند و در زمانی که سنگین شد موجب بارش باران شود. احد وظیفه، معتقد است با توجه به معضل گرد و غبار در کشور، پاشیدن هسته به ابر باعث تشدید گرد و غبار و در نتیجه عقیم‌شدن ابرها می‌شود! یعنی فکرش را بکنید قرار بر بارورسازی بوده، اما ممکن است به عقیم شدن ختم شود. او ادامه می‌دهد: تزریق جریان‌های صعودی به درون ابر علاوه بر این‌که ابرها را بیش از اندازه بارور کرده است، باعث کم‌بارشی و اثر منفی روی مقدار بارش نیز شده است. برای بارورسازی ابرها با استفاده از ذرات ید نقره، باید به صورت علمی با بررسی سیستم ابر، ویژگی‌های میکروفیزیک ابر (ساختار ریز ابر) را دقیق بشناسیم و به این نتیجه برسیم که آیا این ابر به اندازه کافی هستک یا ذرات هسته بارش را تشکیل می‌دهد یا خیر.

امید بزرگ‌نیا، کارشناس محیط زیست در گفت‌وگو با روزنامه آرمان به تاثیرات زیست‌محیطی منفی بارورسازی ابرها اشاره می‌کند: معمولا برای بارور‌کردن ابرها از کلرید نقره استفاده می‌شود. نقره فلزی سمی است و اثرات منفی دارد، البته عده‌ای معتقدند غلظت کلرید نقره در مقیاس کلان به اندازه‌ای نیست که باعث سمی شدن خاک منطقه شود، ولی عده دیگری از کارشناسان بر این باورند که بارورسازی ابرها در بازه زمانی طولانی می‌تواند خاک یک منطقه را سمی کند.

این کارشناس محیط‌زیست ادعا می‌کند: بارورسازی ابرها یک اشکال دیگر هم دارد و وقتی به صورت مصنوعی ابرها را در یک نقطه بارور می‌کنیم، به نوعی از بارش آن در یک منطقه دیگر جلوگیری کرده‌ایم. برای مثال اگر ابرهایی که از سمت غرب وارد کشور می‌شوند را در همان نقطه بارور کنیم از بارش آنها در شرق و مرکز کشور جلوگیری کرده‌ایم. بین سال‌های 80 تا 90 از این روش برای افزایش بارش در استان‌هایی مثل یزد و اصفهان استفاده شد و توانستند میزان بارش را حدود 5 تا 10 درصد افزایش دهند. واقعیت این است که این میزان نمی‌تواند تأثیر چشمگیری در روند بارش کشور ایجاد و آن را از حالت خشکسالی خارج کند.

انجام عملیات بارورسازی در 16 استان

فرید گلکار به عنوان مدیر مرکز ملی تحقیقات و مطالعات باروری ابرها در گفت‌وگو با ایسنا از اقدامات این مرکز دفاع می‌کند و می‌گوید تا‌کنون 16 استان کشور از جمله استان‌های گیلان، زنجان، آذربایجان غربی و شرقی، و... تحت پوشش عملیات بارورسازی ابرها قرار گرفته‌اند. «انتظار داریم مدیران ارشد وزارت نیرو، قراردادهای منعقد شده را در سریع‌ترین زمان ممکن امضا کنند که بتوانیم عملیات اجرایی کار را آغاز کنیم. با وجود این‌که قرار بود در آبان‌ماه پرواز داشته باشیم، اما متاسفانه به‌دلیل وجود برخی مشکلات، از برنامه عقب ماندیم. در حال حاضر با یک هواپیمای سپاه کار را پیش خواهیم برد و اگر امور به خوبی پیش برود، دو فروند دیگر نیز اضافه خواهیم کرد.» او می‌گوید قرار است وزارت نیرو بخش قابل توجهی از هزینه‌های اجرای این کار را عهده‌دار شود و طبق پیش‌بینی‌ها در هفته آینده در استان‌های مرکزی، کرمانشاه، خراسان جنوبی و... عملیات بارورسازی انجام خواهد شد. ظاهرا از ماه‌های پایانی سال گذشته، سازمان هوا و فضای سپاه تصمیم گرفته در این پروژه همکاری کند و تاکنون یک فروند هواپیما برای انجام عملیات به طور کامل تجهیز شده تا شاید از این طریق هزینه‌های سنگین نگهداری و اجاره هواپیما کاهش یابد. نکته مهم این است همه این هزینه‌ها برای عملیاتی انجام می‌شود که طبق نظر کارشناسان، تنها 10 درصد در افزایش بارش‌ها تاثیرگذار است.

رئیس پژوهشکده هواشناسی عنوان کرد:

بارورسازی ابرها فقط نتایج محدود و محلی دارد

مساله بارور‌کردن ابرها کاملا علمی و تخصصی است و به همین دلیل برای اطلاع از چند و چون آن، با یک متخصص در زمینه هواشناسی گفت‌وگو کردیم. عباس رنجبر، رئیس پژوهشکده هواشناسی و عضو هیات علمی این پژوهشکده است. او که مدرک دکترای هواشناسی دارد، 21 سال در زمینه هواشناسی مشغول به کار است. رنجبر تحقیقات در زمینه بارورسازی ابرها را رد نمی‌کند، اما به نتایج عملی آن هم چندان امیدوار نیست.

بارورسازی ابرها از لحاظ علمی امکان‌پذیر است؟

این مقوله را باید از دو دیدگاه دید؛ یک بحث تحقیقاتی و علمی است و یک بحث رویکرد عملیاتی. در بحث تحقیقات در همه جهان کار می‌کنند و در محدوده آزمایشگاه نتایجی به دست آورده‌اند و این تحقیقات قابل احترام و مستند است و مشکلی ندارد، ولی رویکرد عملیاتی را بعضی کشورها از حدود 50 سال قبل تا سال 2002 ادامه و کارهایی برای بارور‌کردن انجام داده‌اند. در آن محدوده‌ای که شلیک به ابر و بارورسازی را انجام می‌دهند، ثابت شده یک‌سری افزایش بارش جزئی در همان محدوده ایجاد شده که حدود 10 درصد بوده است. در کشورهای مختلف مانند آمریکا، فلسطین اشغالی و ترکیه کارهایی در این زمینه انجام شده که اگر دقت کنید، از سال 2002 به بعد هیچ گونه عملیاتی در این زمینه صورت نگرفته است. با توجه به این‌که برای این کار بایدید نقره یا پودر یخ شده را استفاده می‌کردند، واقعا مقرون به صرفه نبود و به همین دلیل کنار گذاشته شد.

این‌طور که می‌گویید ظاهرا این روش‌ها در دنیا منسوخ شده، در ایران وضعیت چگونه است؟

یک سری مطالعات انجام شده و برای ابرهایی که هستک‌های میعان ندارند یا ابرهایی که گرم هستند و می‌توان به آنها پودر یخ پاشید، به صورت محدود و محلی عملیات‌ صورت گرفته و نتایجی جزئی هم داشته است. این کار برای بعضی ابرها جواب می‌دهد و برای همه ابرها نیست. مرکز بارورسازی ابرها در یزد تقریبا از سال 76 اقداماتی انجام داده و شاید 20 سال این سابقه را داریم و در بعضی استان‌ها کارهایی شده است.

این اقدامات نتیجه‌ای هم داشته است؟

معمولا این‌طور کارها یک ناظر مسلط به علم اطلاعات نیاز دارد که نتایج را بدرستی تفسیر کند. نکته اصلی این است که در دنیا دیگر بارورسازی کاربرد خاصی ندارد و اصل کار مدیریت منابع آب است. ما برای این‌که بارش داشته باشیم به دو عامل نیاز داریم؛ عامل اول وجود مولکول‌های بخار آب و مرطوب بودن هواست و عامل دوم وجود حرکت‌های عمودی در ابرها. ما کشور خشک و نیمه خشکی هستیم و مولکول‌های بخار آبی که به کشور می‌آید محدود است. در کشور ما خود به خود حرکات صعودی وجود دارد، هستک‌های میعان هم نسبتا زیاد است و باروری خود به خود صورت می‌گیرد، ولی ایجاد حرکات صعودی یا یونیزاسیون چند سالی است مطرح شده و سال 2010 سازمان جهانی هواشناسی بیانیه داد و گفت با توجه به انرژی‌ای که جو دارد، بشر هنوز نتوانسته حرکات صعودی قابل ملاحظه‌ای را ایجاد کند. مثال‌هایی هم در این زمینه داریم. در کالیفرنیای آمریکا آتش‌سوزی‌های بزرگ در جنگل انجام شد. کالیفرنیا در نزدیکی اقیانوس آرام قرار دارد و بخار آب در آنجا در سطح قابل قبولی است، ولی یونیزاسیون انجام ندادند یا مثلا ژاپن برای خنک کردن رآکتورهای اتمی‌اش با هلی‌کوپتر آب می‌ریزد، در حالی که در وسط دریاست و اگر موثر بود ابرها را بارور می‌کرد.

پس یونیزاسیون را کاملا رد می‌کنید.

در سال‌های قبل در بعضی استان‌ها این کار را انجام دادند که واقعا پذیرفته نیست. با توجه به بیانیه سازمان جهانی هواشناسی و تجربه‌ای که در جهان کسب شده، باروری در سطح کلان با روش‌هایی مانند یونیزاسیون امکان‌پذیر نیست، ولی به صورت محلی و محدود شاید بتوان به نتایجی رسید. البته من کار تحقیقاتی را نمی‌گویم و آن کاملا لازم است. ابرهایی که قابلیت بارورسازی دارند محدود هستند و حتی گاهی بارش عادی نقاط دیگر را هم تحت تأثیر قرار می‌دهند. معمولا برای جاهایی که بارشی کمتر از 300 میلی‌متر دارند، بارورسازی توصیه نمی‌شود. در جاهای کویری مثل یزد که بارشی در حدود صد میلی‌متر دارد، بارورسازی هیچ توجیهی ندارد. این بحث‌ها، بحث اصلی را که مدیریت منابع آب است، به حاشیه می‌برد و ذهن مردم را از این مساله منحرف می‌کند. مصرف بهینه آب مهم‌ترین مساله است و باید به شکل جدی روی آن متمرکز شویم.

بارورسازی در جهان

60 سال تجربه جهانی

برای این‌که متوجه وضعیت خودمان در بارور‌کردن ابرها شویم، بد نیست نگاهی به تجربه‌های جهانی در این زمینه بیندازیم و ببینیم کجای کار هستیم. سازمان هواشناسی جهانی سال 2013 اعلام کرده 42کشور و سال 2016 آمار داد 56 کشور این روش را به کار می‌گیرند. به عنوان نمونه استرالیا از سال 1947 این برنامه را به طور مداوم به کار بسته است. چین از سال 1958 با هدف جلوگیری از تگرگ، افزایش بارش، برطرف کردن مه، جلوگیری از آتش‌سوزی در جنگل‌ها و حفاظت محصولات در برابر سرمای شدید ناشی از برف زمستانی، تایلند از سال 1971 با هدف خاموش کردن آتش جنگل‌ها توسط دولت چین و آمریکا در 9 ایالت از جمله نوادا، کالیفرنیا، داکوتای شمالی، یوتا و آیداهو بارورسازی ابرها را انجام می‌دهند. کره‌جنوبی با هدف برطرف کردن مه از سال 1968 بارورسازی را اجرا کرده و اندونزی برای پرکردن دریاچه سد تأمین‌کننده نیروی برق، عملیات محدودی سال‌های 2005 تا 2007 داشته است. کشور ترکیه در دهه 90 عملیات بارورسازی را برای افزایش بارش در استانبول انجام می‌داد و مالی به شکل محدود و تحقیقاتی روی بارورسازی ابرها کار کرده است. ژاپن، رژیم صهیونیستی، عربستان، امارات متحده عربی، سوریه و ایران نیز دیگر دولت‌هایی هستند که تا‌کنون در حوزه بارورسازی ابرها فعالیت کرده‌اند که البته در مورد عربستان و امارات، بیشتر به کار تحقیقاتی و امکان‌سنجی محدود بوده است.

محمد وفایی

خبرنگار