روزنامه‌نگار حرفه‌ای کیست؟

دومین مورد به نظر من این است که روزنامه‌نگاران باید هر لحظه آگاه و هوشیار باشند تا احتمال دوباره کاری را کاهش دهند، از اتلاف انرژی بکاهند و بر اعتبار منابعشان بیفزایند. سومین ویژگی که من برای روزنامه‌نگاران عصر حاضر بویژه در ایران لحاظ می‌کنم، این است که اطلاعات مقدماتی و پیشنه‌های لازم را برای هر موضوع تازه یا ناشناخته فراهم بکنند و این اطلاعات مقدماتی و لازم را سرلوحه شرح، گزارش و انتقال مطلب خود قرار دهند. چهارمین ویژگی این است که اطلاعات مبین و مبرز را برای انجام فعالیت‌های دوسویه هم برای مخاطبان و هم برای خودشان به یک احساس تعلق تبدیل کنند. چون اگر این احساس تعلق نباشد، کم‌کم منفعت و سوددهی دریافتی بین هر دو گروه یعنی هم خوانندگان مطالب و هم روزنامه‌نگاران کاهش پیدا می‌کند. اگر اینها را قبول داشته باشیم برای درک جایگاه روزنامه‌نگاران در نهادهای اجتماعی امروز ایران می‌توان چندین کارکرد لحاظ کرد. اولین مورد، کارکرد اظهاری هست. یعنی روزنامه‌نگار اظهار کند از چه هویت،‌ منطق و موضعی برخوردار است و چه بخشی از اخبار جامعه را پوشش می‌دهد. در واقع روزنامه‌نگار باید به موضوعات، تخصصی نگاه کند. مورد دوم، کارکرد اجتماعی است.

اگر یک روزنامه‌نگار به برقراری ارتباط و ایجاد حس اجتماعی در مطلبش واقف نباشد، طبیعی است که از کارکرد اجتماعی دور می‌شود و نمی‌تواند با فرهنگ منطقه و ناحیه‌ای که برایش خبر تهیه می‌کنند، ارتباط برقرار کند. در نتیجه می‌تواند تاثیر معکوس بگذارد و به قول ما ارتباطی‌ها، نمی‌تواند بر ذهن مخاطب نفوذ داشته باشد. سومین کارکرد،‌ آگاهی‌بخشی به معنی منطقی و عقلانی آن است. یعنی یک روزنامه‌نگار خوب از طریق ارتباط موثر می‌تواند در ذهن مخاطب خاص هم تاثیر بگذارد. در واقع وقتی فلان روزنامه‌نگار یا روزنامه را معتبر تلقی می‌کنم به دلیل کارکرد آگاهی‌بخشی موثری است که آنها ایجاد کرده‌اند. کارکرد مهار و نظارت، چهارمین مورد است. ما همیشه کنش‌های مشترک داریم.

روزنامه‌ها این کنش‌های مشترک را برای تغییر محیط و بهبود وضعیت جامعه از طریق اخبار، جریان‌ها و رویدادها به دل اجتماع منتقل می‌کنند. اگر این نظارت و مهار، کارکردی آشکار نباشد، نمی‌تواند آن‌گونه که شایسته و بایسته است روی ذهن مخاطب اثر بگذارد. آخرین کارکرد، مجاورت است. یعنی برقراری تماس نزدیک حسی، عاطفی و همدلانه با مخاطب به گونه‌ای که وقتی خواننده مطلب را بخواند، بتواند با آن روزنامه‌نگار، رابطه‌ای پایدار و دوستانه ایجاد کند.

به نظرم روزنامه‌نگارانی که موفق نشدند زمینه فرهنگی متفاوت با مخاطب را با تماس نزدیک مردمی مرتفع کنند، نتوانستند موثر واقع شوند و روزنامه‌نگارانی که به این کارکردها توجه داشتند، روزنامه‌نگاران شاخص‌تری هستند.

در عصری قرار داریم که شبکه‌های اجتماعی نقاط مشترک و در عین حال تفاوت‌های زیادی را به وجود آورده‌اند و موجب شدند مسیر علم بخصوص علوم ارتباطات و روزنامه‌نگاری بشدت تغییر کند. در این خصوص شناخت نگرش‌ها،‌ دانش جدید و شخصیت‌های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و... و درک سه‌گانه شرایط،‌ موقعیت و موضع تک‌تک افراد و حتی گروه‌های مختلف فکری، می‌تواند به یک روزنامه‌نگار برای حرفه‌ای شدن، کمک کند.

دکتر غلامرضا آذری/ مدرس و پژوهشگر علوم ارتباطات اجتماعی