سیر انتزاع در ایران

تفاوت اصلی نقاشی آبستره با سبک‌های دیگر نقاشی‌ها این است که هر تماشاگر این آثار با توجه به روحیه و بعد شخصیتی خود برداشت متفاوتی از اثر هنری خواهد داشت. هدف اصلی هنر انتزاعی به تصویر کشیدن طبیعت و اشیا و محیط پیرامون نیست، بلکه نفوذ به عمق فکر و احساس مخاطب را نشانه گرفته است. در این میان مخاطب آبستره هم از این‌که می‌تواند نتیجه گیری منحصر به فرد خود را داشته باشد احساس رضایت می‌کند چرا که انگار خود صاحب و خالق اثر است.

آن‌طور که در کتاب نگرشی بر شیوه‌های نقاشی آمده است «نقاشی‌های انتزاعی و آبستره سرشار از رنگ، اشکال و طرح‌هایی هستند که لزوما شبیه به هیچ چیز نیستند و کمتر به شی مشخصی در دنیای واقعی شباهت دارند. گرچه می‌توانند نمایانگر شی‌ای در دنیای واقعی باشند، اما این اشیا به گونه‌ای تحریف شده و تغییر شکل داده اما تغییر ماهیت نداده‌اند. هدف اصلی یک نقاشی رنگ روغن آبستره این است که از کیفیت فرمی برای برتری جستن از بازنمایی فرم هنری استفاده کند. در نگاه اول کشیدن نقاشی‌های آبستره در نظر بسیاری سهل و ممتنع است در حالی‌که انرژی و وقت زیادی برای آفرینش آنها صرف شده است.»

سال‌ها بود در جریان نقاشی ایران موج کمال‌الملک و شاگردانش جریان داشت و پس از رسیدن به نوعی تکرار موج نوی نقاشی ایران توسط جمعی از نقاشان ایرانی در شرایطی شکل گرفت که اتفاقا بیش از دو دهه از موج نقاشی انتزاعی در جهان می‌گذشت. نقاشان نوگرای ایرانی اما متوجه این جریان شدند و به نقاشی انتزاعی روی آوردند و شیوه تازه‌ای از هنر را در زمینه نقاشی ایرانی به وجود آوردند. رفته رفته تعداد این هنرمندان بیشتر شد و چهره‌هایی مانند حسین کاظمی، بهجت صدر، ایران درودی و مسعود عربشاهی نقاشی انتزاعی را در ایران گسترش دادند. البته که آنها به همین مرحله هم بسنده نکردند و پا را فراتر گذاشتند و فکر کردند نقاشی انتزاعی باید بخشی از هویت ایرانی را هم بازتاب دهد. همین بود که آنها با استفاده از ردیف رنگ‌های ایرانی، موتیف‌های شناخته شده ایرانی و حتی کلاژ کردن عناصر ایرانی سعی کردند نقاشی انتزاعی ـ ایرانی را پدید آورند که البته باید گفت در این کار موفقیت نسبی هم داشتند. در این بین موج نقاشی انتزاعی ایران را فرا گرفت و در میانه دهه 50 آغاز شد و تا دهه 60 هم ادامه پیدا کرد و فراگیرترین موج نقاشی بین هنرمندان ایرانی شد تا جایی که تمام نگارخانه‌های ایران بویژه در میانه دهه 50 لبریز از نقاشی‌های انتزاعی شدند و حتی تا امروز هم سیستم آموزشی دانشگاه‌ها و آموزشگاه‌های آزاد هنری محور اصلی آموزششان، نقاشی انتزاعی است.

البته که عده‌ای عقیده دارند نقاشی انتزاعی به یک نوع معاصریت رسیده و خودش را با جریان روز هنر هماهنگ کرده و سعی دارد با مولفه‌های هنری روز خودش را سازگار کند که بعضی از هنرمندان با تکه‌چسبانی‌ها و ورود اشیایی امروزی به بوم‌ها سعی می‌کنند بیانگراتر از همیشه حرف‌هایشان را در میان بگذارند.

خیلی‌ها اعتقاد دارند نقاشی انتزاعی نوعی نقاشی ناب است که نقاش فارغ از هر نوع واکنشی به اتفاقات پیرامونی، سعی می‌کند فقط نقاشی کند و احساسش را روی بوم به نمایش درآورد. اما در سال‌های اخیر نقاشی انتزاعی با بیان‌های متفاوت‌تری سعی کرده واکنش نقاش را هم نشان دهد. انسانیت نقاش در نقاشی انتزاعی در روزگار فعلی با استفاده از مواد مختلف بیشتر از همیشه به چشم می‌آید و او سعی می‌کند گاهی نسبت به اتفاقاتی که در جهان امروز رخ می‌دهد خودش را صاحب‌نظر نشان داده و یک واکنش جدی‌تری ارائه دهد.

همچنان که از هنر معاصر انتظار می‌رود که صراحت بیشتری داشته باشد، نقاشی انتزاعی هم به‌نظر می‌رسد صراحت بیشتری پیدا کرده است.