ظرفیت های غیرفعال در دیپلماسی پارلمانی

گروههای دوستی پارلمانی ، از ظرفیت های کمتر توجه شده در سیاست خارجی به شمار می آیند. این گروهها اگرچه وظیفه ندارند به طور رسمی تبیین کننده مواضع کشورمان در صحنه سیاست خارجی باشند

کد خبر: ۱۱۳۸۹۱

، اما به دلیل داشتن ساختار و شاکله مردمی ، وابسته نبودن به دولت و سنخیت پارلمانی و شورایی که مترقی ترین وجه مردم سالاری در ساختار سیاسی کشورهاست ، نقش موثری در تعمیق ، تکمیل و گسترش روابط موثر و مفید دیپلماتیک با دیگر کشورها دارند. از سوی دیگر به دلیل آن که مخاطبان اصلی گروههای دوستی پارلمانی در کشورهای متقابل ، نمایندگان پارلمان همان کشورها هستند، گروههای دوستی به طور غیرمستقیم در شیوه سیاستگذاری ها و مواضع کشورهای متقابل نیز موثرند. از آنجا که کشور ما در صحنه دیپلماسی با چالشها و مسائل بسیار مهم و سرنوشت ساز روبه روست و سرنوشت نهایی پرونده هسته ای ایران به عنوان حساس ترین موضوع پس از جنگ تحمیلی ، در صحنه سیاست خارجی رقم می خورد، استفاده از ظرفیت های بالقوه و فعال نشده دیپلماسی پارلمانی ، نقش موثری در پیشبرد سیاست خارجی می تواند داشته باشد، سید علی ریاض ، نماینده مردم تهران از نمایندگانی است که در مجلس دغدغه زیادی نسبت به موضوع دیپلماسی پارلمانی و نقش گروههای دوستی در این زمینه دارد. وی همچنین رئیس گروههای دوستی پارلمانی ایران و عربستان ، ایران و عراق و ایران و کرواسی است. گفتگوی ما با سید علی ریاض را درباره همین موضوع می خوانید.

شما در آخرین نطق پیش از دستورتان در مجلس به اهمیت نقش آفرینی گروههای دوستی اشاره کردید. از جمله تاکید کردید پارلمان ها در همه جای دنیا یکی از بازوهای دیپلماتیک محسوب می شوند. در این باره بیشتر توضیح می دهید؛

بله ، بهره برداری از گروههای دوستی پارلمانی در سیاست خارجی و بخصوص در چالشهای پیش روی ما در جهان و منطقه ، نقش موثری در تحکیم و تقویت دیپلماسی و مواضع ما در سیاست خارجی دارد. سیاست خارجی از حوزه های مهمی است که در برابر دولتها قرار دارد. اگر مولفه های سیاست خارجی با سیاستهای ما در بخشهای دیگر یا با دیگر ارکان نظام در کشور همسو و همراه نباشند، به طور قطع جایگاه دیپلماتیک ما دچار تزلزل می شود ؛ اما اگر همراهی آنها با یکدیگر مناسب و متناسب باشد، موجب ارتقای جایگاه کشور در حوزه سیاست خارجی می شود. سیاست خارجی نوعی تبادلات بین المللی است که سعی دارد به نفع سیاست های کلان ملی ، هزینه را کم کند و بعکس منافع را افزایش دهد. این مشی یک سیاست موفق است. سیاست کلان و ملی یک کشور با مشارکت همه ارکان نظام سیاسی و حکومتی یک کشور کامل می شود. یعنی افزون بر این که رهبری در شکل دهی و تعیین مسیر سیاست کلان صاحب نقش است ، قوای سه گانه و حتی تشکل های غیردولتی و مردمی نیز در تعیین و شکل دهی و پیش برد سیاست کلان نقش آفرینی می کنند. اصول سیاست خارجی ما عزت ، حکمت و مصلحت است. بر این اساس مجلس شورای اسلامی می تواند نقش موثری در پیشبرد و تکمیل سیاست خارجی داشته باشد. در حال حاضر مجلس برای ورود به حوزه سیاست خارجی ، سازوکار قانونگذاری و نظارتی دارد و یک کمیسیون تخصصی نیز به طور ویژه ، در این مساله صاحب نقش است. جدای از این گروههای دوستی پارلمانی با کشورها در مجلس تشکیل شده که می توانند نقش ارزنده ای برای همراهی ، کمک ، تسهیل و تعمیق سیاست خارجی ایفا کنند.

نقش گروههای دوستی بیشتر در حوزه سیاست خارجی تعریف می شود یا روابط خارجی؛

برای پاسخ به این پرسش ابتدا به سابقه تشکیل گروههای دوستی در مجلس اشاره می کنم. از دوره دوم مجلس تقاضای تشکیل گروههای دوستی با کشورها در مجلس مطرح بود ؛ اما از اواسط دوره سوم برای اولین بار در تاریخ مجلس ، بحث گروههای دوستی مطرح شد و در آبان سال 1368، اولین گروه دوستی ایران و پاکستان تشکیل شد. در دوره چهارم مجلس 35گروه دوستی با کشورها تشکیل شد. دوره پنجم مجلس تعداد آنها به 40گروه دوستی رسید. در دوره ششم 67گروه دوستی تشکیل شد و دوره هفتم مجلس با 57گروه دوستی شروع به کار کرد که این رقم در شهریورماه سال 1385به 67گروه رسید. بر اساس آیین نامه گروههای دوستی ، هر مجلس در هر دوره مقید به گروه قبلی نیست و می تواند آیین نامه را تغییر دهد و گروههای دوستی را کم و زیاد کند و با مصوبه هیات رئیسه می تواند برخی گروهها را منحل کند. هدف اصلی تشکیل گروههای دوستی استفاده از توان مجلس شورای اسلامی در تحقق اهداف سیاست خارجی است. گسترش روابط پارلمانی تامین زمینه های لازم برای ارتقای روابط دو کشور، توصیه و پیشنهاد برای بهره گیری از زمینه های موجود در توسعه روابط و ارتقای سطح روابط کشف زمینه های لازم برای آشنایی دو ملت با تاریخ و فرهنگ یکدیگر، از دیگر اهداف این گروهها محسوب می شود. این مولفه ها، در واقع توان بالقوه گروههای دوستی است که اگر بالفعل شود می تواند مکمل سیاست خارجی کشور و تسهیل کننده روابط باشد، از آنجا که چالشهای دیپلماسی میان دولتها اتفاق می افتد نمایندگان ملت می توانند از موضع مردمی در رفع چالشها نقش ایفا کنند. این نقش می تواند غیرمستقیم باشد، یعنی نمایندگان می توانند بر مجلس مقابل اثر بگذارند و آن مجلس نیز در چارچوب قوانین آن کشور بر دولت خود تاثیرگذار باشد. کارکرد خاص گروههای دوستی بستگی به سیاست خارجی متقابل دو کشور دارد. ارتقای روابط پارلمانی زمانی میسر است که ارتباط دیپلماتیک 2کشور در سطح خوب و رضایت بخشی باشد و گروههای دوستی می توانند در تکامل و مترقی تر کردن این روابط صاحب نقش باشند.

اما گروههای دوستی در نظامهای سیاسی عموما نقش رسمی ندارند.

نقش آنها، دیپلماسی غیرمستقیم است. به طور اساسی گروههای دوستی ، رابطه غایتمندی با وزارت خارجه یا دستگاه سیاست خارجی ندارند زیرا در حوزه های کارکردی دیپلماتیک تداخل به وجود می آید. این شیوه تقسیم کار هم منطبق بر اثر تفکیک قواست و هم این که دیپلماسی یک فن است و ابزار و کارویژه خود را دارد ؛ بنابراین نباید دخالت های غیرکارشناسی در حوزه دیپلماسی اعمال شود. دیپلماسی پارلمانی در جوار سیاست خارجی است که از طریق وزارت امور خارجه پیگیری می شود. این رابطه می تواند ابزارمند باشد یعنی ، وزارت خارجه زمینه سفر گروههای دوستی را فراهم کند و از سوی دیگر گروههای دوستی با ارتقای روابط پارلمانی زمینه ساز گسترش روابط دیپلماتیک بین 2کشور شوند. در سیاست های خارجی کشورها اگرچه گروههای دوستی ، نقش موثر چندانی نمی توانند داشته باشند، ولی می تواند زمینه همکاری دولتها را فراهم کند. بهترین راه فعال تر کردن گروههای دوستی پارلمانی تلاش برای انسجام و سازمان دادن و نیز باز تعریف و تفهیم حوزه های کاری این گروهها در مجلس و در وزارت امور خارجه است.

وزارت خارجه جایگاه دیپلماسی پارلمانی را می پذیرد یا نه؛

به طور منطقی وزارت خارجه باید جایگاه دیپلماسی پارلمانی را بپذیرد. قوه مقننه جایگاه رفیعی در کشور ما دارد و جایگاه متقابلی نیز در کشور مقابل برای پارلمان تعریف شده است. سیاست خارجی ما باید از این جایگاه بهره برداری کند. در کنفرانس های بین پارلمانی باید رفت و آمدی میان نمایندگان اتفاق بیفتد و روندی باشد تا این روابط سازماندهی شود. در حال حاضر ما نیاز به جایگاه تعریف شده ای در مجلس داریم که یا دبیرخانه اتحادیه بین المجالس می تواند در این زمینه صاحب نقش باشد یا هیات رئیسه مجلس از طریق کارپرداز فرهنگی ، می تواند در این زمینه اقداماتی انجام دهد. برای این که به یک جریان مستقل با سازماندهی مستقل برسیم من پیشنهاد کردم که اداره روابط بین پارلمانی تشکیل شود. من مکاتبات متعددی در این زمینه با رئیس مجلس ، رئیس کمیسیون امنیت ملی ، رئیس فراکسیون اکثریت و وزیر خارجه داشتم و پیشنهادهای خود را در این زمینه ارائه کرده ام.

در حال حاضر فعالیت متداولی که یک گروه دوستی پارلمانی دارد چیست؛

آنچه متداول و متعارف است تبریک ها به خاطر مناسبت هاست ولی گاهی پا را فراتر می گذاریم و در اتفاقات خاصی که در کشور مقابل روی می دهد - مانند اتفاقات عراق - با فرستادن پیام یا مصاحبه ، دیدگاه هایمان را که برای مواضع کشور در سیاست خارجی است مطرح می کنیم. اما باید گفت گروههای دوستی ، در حال حاضر رها و پراکنده است. یک خروجی مشخص از کارکرد این گروهها حاصل نشده است. اگر کارکردها و دستاوردهای این گروهها به صورت منظم استخراج شود، وزارت خارجه به عنوان بالاترین مرجع اجرایی سیاست خارجی می تواند بهره های مفیدی از عملکرد این گروهها داشته باشد. من گاهی شاهد گله مندی همکاران از ارتباط بین مجلس با وزارت خارجه هستم ، البته ما در گروه دوستی که در آن عضویت دارم ، ارتباط خوبی با سفارتخانه های ایران در عراق و کرواسی داریم. فعالیت و پیگیری های گروه دوستی ما این ارتباط مثبت را برقرار کرده است و به خاطر این پیگیری ها، پاسخهای مثبتی نیز از طرف مقابل یعنی گروه دوستی کرواسی و عراق دریافت کرده ایم. در گروه عربستان ، اما اگرچه کارشناسان و اداره کل مربوط در وزارت خارجه همکاری های خوبی دارند، اما اگر ارتباط دیپلماتیک و سیاست های متقابل دو کشور فعال تر باشد می توان روابط پارلمانی را فعال کرد. ظاهرا به دلایل مختلف روابط گروههای دوستی متقابل ایران و عربستان فعال نبوده است. از طرف ما خیلی فعال برخورد می شود، اما از طرف عربستان پاسخ نمی گیریم. نگاه کارشناسی وزارت خارجه در این باره باید نقش مثبت تری ایفا کند. ما در قالب اتاق بازرگانی و شورای مشترک بازرگانی ایران و عربستان سعی کردیم ارتباطات را تحکیم و ترمیم کنیم ، ولی هنوز راهبرد مشخصی از سوی وزارت خارجه در این زمینه ترسیم نشده است تا زمینه دیپلماسی پارلمانی میان ایران و عربستان به وجود آید.

گفتید که پیشنهادهای متعددی به مراجع مختلف در مجلس و وزارت امور خارجه ارائه کردید، این پیشنهادها چه بود؛

مثلا درخصوص مذاکرات هسته ای و قطعنامه های شورای حکام و شورای امنیت درخصوص ایران ، پیشنهاد کرده بودیم که گروههای دوستی پارلمانی به کشورهایی که به نفع ایران رای داده یا رای بی طرف داده بودند پیامهای تشکرآمیز بفرستند و درخصوص کشورهایی که علیه ایران رای داده بودند، ضمن تشریح اقدامات اعتمادساز و همکاری های جمهوری اسلامی ایران با آژانس بین المللی انرژی هسته ای اعتراض خود را ابراز کنیم. همچنین درخواست کرده بودیم که تمام گروههای دوستی در یک اقدام منسجم برای کشورهای مقابل اقدامات کشورمان را تشریح کنند. این یک حرکت مستقل پارلمانی و ملموس بود که وزارت خارجه نیز می توانست در این زمینه همکاری کند. همچنین در پی دفاع مقتدرانه حزب الله لبنان در برابر تهاجم رژیم صهیونیستی ، در قالب گروههای دوستی کشورهای اسلامی ، می توانستیم حرکت منسجمی انجام دهیم ما حتی درخواست کردیم که نشست ویژه اتحادیه بین المجالس برگزار شود و موضوع تهاجم به لبنان و ربوده شدن رئیس مجلس فلسطین بررسی شود که انصافا دکتر حدادعادل بسیار مثبت و فعال در این حوزه وارد شدند، اما کشورهای عربی چندان تمایل جدی از خودشان ندادند و این نشست برگزار نشد. وزارت خارجه خود باید پیشنهاد دهنده این طرحها باشد. کارشناسی دیپلماسی وظیفه وزارت خارجه است ، باید همواره برای گروههای پارلمانی اطلاعاتی از سوی وزارت خارجه به آنها داده شود. من متقاضی این اطلاعات بودم و پس از تکرار تقاضاها و پیگیری ، این اطلاعات داده شد ؛ اما نمی دانم برای گروههای دیگر این اطلاعات داده می شود یا خیر به هر حال ، در گام اول وزارت خارجه خود باید پیشنهاددهنده و ارائه دهنده این اطلاعات باشد. باید تحلیل های خود از مسائل این کشورها را به گروههای دوستی اعلام کند. وزارت خارجه باید ظرفیت های دیپلماسی پارلمانی را در تبادل هیاتهای کشورهای متقابل در نظر بگیرد ؛ مثلا اگر هیاتی از وزارت خارجه به عربستان می رود. رئیس گروه دوستی با عضو گروه دوستی باید این هیات را همراهی کند تا همزمان با گروه دوستی عربستان ارتباط برقرار کند.