شهری در دود

بر اساس گزارش بانک جهانی در خصوص مرگ و میر سالانه و بیماریهای مرتبط با ذرات معلق در تهران بزرگ در سال 1382، در تهران 8 هزار و 152 نفر بر اثر آلودگی هوا دچار مرگ زودتر از میانگین طبیعی، همچنین بر اثر ذرات معلق بیش از 10 میکرون 7 هزار و 288 مورد نفر دچار برونشیت مزمن، 16 هزار و 613 مورد نفر در بیمارستان بستری، 325 هزار و 974 مورد نفر به اتاق اورژانس ارجاع، 48 میلیون و 170 هزار و 287 مورد نفر روزهای فعالیتشان کاهش، 924 هزار و 791 مورد نفر دچار بیماریهای خفیف تنفسی کودکان و 153 میلیون و 304 هزار و 31 مورد نفر دچار نشانههای بیماریهای تنفسی شدند.
تخمین خسارات ناشی از برخی بیماریها و مشکلات سلامتی مرتبط با ذرات معلق تهران در سال 84 بر اساس اعلام بانک جهانی نیز نشان داد در این سال هزینه اقامت در بیمارستان 10 میلیارد ریال، ویزیت پزشک 92 میلیارد ریال، مراجعه به اورژانس 130 میلیارد ریال و خسارات روزهای کاری از دست رفته با احتساب کار خانگی یکهزار و 540 میلیارد ریال است.
تقی زاده معاون حمل و نقل و ترافیک شهرداری تهران نیز با اشاره به آمارهای موجود میگوید: هر تهرانی روزانه به طور متوسط 600 گرم انواع آلاینده استنشاق میکند و بر این اساس سالانه حدود 4000 نفر در تهران به واسطه آلاینده ذرات معلق جان خود را از دست میدهند.
گفتنی است که بدن انسان سالانه توانایی خودپالایی 235 گرم ذرات معلق را داراست، گفت: این در حالی است که مطالعات انجام شده نشان میدهد هر تهرانی سالانه بالغ بر 500 گرم ذرات معلق کمتر از 10 میکرون قطر را وارد ریه خود میکند.

خودروهای شخصی

طبق اعلام کمیته اطلاع رسانی و تحقیقاتی آلودگی هوا و اثرات آن بر سلامت ، سهم سرانه هر فرد در آلودگی هوای تهران که از وسایل نقلیه شخصی استفاده میکند، 14 برابر فردی است که با اتوبوسهای شهری تردد میکند.

مدعی العموم شکایت کند

معاون سلامت وزیر بهداشت میگوید: در آذر84، ظرف 10 روز قریب به 3 هزار و 700 نفر توسط اورژانس به دلیل آلودگی هوا و بیماریهای ناشی از آن از جمله بیماریهای قلبی و عروقی، تنفسی و سرطانهای منتج از آلودگی هوا به بیمارستانها منتقل شدند. وی با اشاره به این که زمانی که "امنیت جامعه" به خطر میافتد، مدعی العموم شکایت میکند، میافزاید: چگونه است که سلامت جامعه بر اثر آلودگی هوا به خطر افتاده و مدعیالعموم نداریم. چرا نباید کسانی که در آلودگی هوا نقش داشته و به جامعه ضرر میزنند تاوان خسارت خود را بپردازد. وی تاکید میکند: مردم منتظر اقدام عملی مسوولان هستند و میخواهند ببینند ما با آلودگی هوا چه میکنیم؛
معاون سلامت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی معتقدست: خودروسازان و آلوده کنندگان محیط زیست باید تاوان خسارتی را که به محیط زیست وارد میکنند، بپردازند و اگر قانون در این زمینه مشکل دارد باید قانون را اصلاح کنیم.

روزهای مجاز

در کشورهای پیشرفته طبق استانداردهای سازمان بهداشت جهانی تنها یک روز در سال مجاز است که آلودگی هوا از حد استاندار بالا رود اما در سال 84، در تهران 82 روز، آلودگی هوا بالاتر از حد استانداردهای جهانی بوده است.
براساس آنچه که مدیر آموزش شرکت کنترل کیفیت هوای تهران اعلام کرده است، تهرانیها فقط 8 درصد روزهای سال گذشته هوای پاک تنفس کرده اند و این در حالی است که 69 درصد روزها طی سال 83 در شرایط سالم قرار داشت که این وضعیت طی سال 84 به 70 درصد رسید. همچنین، در سال 83 حدود 46 درصد روزها در شرایط پاک قرار داشت که این شرایط طی سال 84 به 28 درصد کاهش یافت.

مرگهای سالانه

در حال حاضر بیش از یک میلیارد نفر از جمعیت جهان در هوای آلوده و ناسالم تنفس میکنند. براساس شاخصهای جهانی آلودگی هوا سالانه موجب مرگ بیش از 800 هزار نفر در دنیا شده و این مقدار حدود 7 میلیون و 900 هزار سال عمر از دست رفته است. 80 درصد این جمعیت را مردم فقیر جهان تشکیل میدهد.

قانون وجود دارد

تهران به علت شرایط جغرافیایی و اقلیمی سالانه حدود 260 روز با پایداری هوا مواجه هستیم و به کرات وضعیت هشدار و اضطراب هوا در این شهر تکرار میشود. قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا در سال 1374 به تصویب رسید. از سال 77 آیین نامه اجرایی طرح جامع کاهش آلودگی هوا مطرح گردید.
سرانجام آییننامه اجرایی قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا در سال 79 توسط هیات دولت مصوب شد و برای اجرا به سازمان محیط زیست ابلاغ شد. این قانون در خصوص وسایل نقلیه موتوری شامل 7 بند مختلف از جمله حذف خودروهای فرسوده، جایگزین کردن سوختهای پاک به جای سوختهای آلوده کننده، معاینه فنی خودروها، آموزش به مردم، کنترل ترافیک، اطلاع رسانی عمومی و پایش سلامت مردم است.
محورهای مختلف این بند بین 10 درصد( در مورد حذف خودروهای فرسوده) تا نزدیک به 100 درصد پیشرفت داشته است متاسفانه به علت انتقادات و ایراداتی که نسبت به آن وجود دارد، میزان موفقیت آن قابل قبول نیست. بنا بر اعلام مسوولان محیط زیست استان تهران با بررسیهای انجام شده در درصد اهداف در محور خودروهای نو موفقیت حاصل شده است. در سایر محورها نیز در حوزه سوخت درصد، حمل و نقل عمومی درصد، کنترل ترافیک درصد، معاینه فنی درصد و در حوزه خودروهای فرسوده نیز فقط 10 درصد موفقیت به دست آمده است.

بررسی مجدد

احمد جنیدی رئیس مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت از بازنگری در آیین نامه اجرایی قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا خبر میدهد و میگوید: طرح جامع کنترل آلودگی هوا و پروتکلهای اجرایی آن که از دوره گذشته تدوین شده با همکاری ارگانهای درگیر در حال بررسی مجدد است و امیدواریم طی برنامه چهارم توسعه اجرایی شود.
وی میافزاید: ارگانهای مختلفی در تدوین و اجرای طرح جامع کنترل آلودگی هوا درگیر هستند که شامل وزارت بهداشت، سازمان محیط زیست، وزارت صنایع، شهرداریها، تولیدکنندگان خودرو، صدا و سیما و رسانهها میشود و هر ارگان مسوول وظایف متفاوت و همراستایی در این زمینه دارد.
جنیدی ادامه میدهد: به طور کلی 7 یا 8 شهر کشور با معضل آلودگی هوا مواجه هستند و در همه این شهرها کمیته بین بخشی برای رسیدگی و پیگیری تدوین طرح جامع کنترل آلودگی هوا تشکیل شده است، نمایندههای هر ارگان مسوول از جمله وزارت بهداشت در این کمیته حضور دارند تا نقاط ضعف پروتکل اجرایی طرح جامع کنترل آلودگی هوا بر طرف شود و پس از طی مراحل اداری و تصویب در کمیتههای مربوطه برای تصویب نهایی به هیات وزیران ارسال شود.

اقدامات اجرایی

از آنجایی که حدود 80 درصد آلودگی هوا به خصوص در کلان شهر تهران به تردد خودروهای آلاینده مربوط است جمع آوری و خروج خودروهای فرسوده و آلاینده به خصوص در شهرهای بزرگ، توجه جدی به تقویت ناوگان حمل و نقل عمومی و انتخاب نوع سوخت مناسب، توجه به اجرای طرح دولت الکترونیک و ارائه خدمات اداری از طریق پست و اینترنت که به کاهش ترددهای غیر ضرر منجر میشود از جمله مهمترین برنامههایی که به کاهش معضل آلودگی هوا در شهرهای بزرگ منجر میشود و در دستور کار تدوین کنندگان طرح جامع کنترل آلودگی هوا قرار دارد.
از جمله دیگر اقداماتی که برای جلوگیری از افزایش آلودگی هوای شهرها میتوان انجام داد این است که با همکاری همه دستگاهها و ارگانهای اجرایی اقداماتی انجام شود که فاصله محل زندگی معلمان، دانش آموزان، کارمندان و کارگران از محل کار و تحصیلشان کم شود و حتما تلاش شود هر خانه و محل تحصیل و کار مردم در یک منطقه شهری باشد تا از مسافرتهای شهری طولانی جلوگیری شود.

جریمههای نه چندان جدی

آلوده کردن هوا جریمه هم دارد اما این جریمهها بیشتر به طنز شبیه هستند.در مواقع اضطراری آلودگی هوا، افرادی که محدودیتها و ممنوعیتها را رعایت نکنند، به حکم دادگاه به پرداخت جزای نقدی از 5 هزار تا 100 هزار ریال (بنا به میزان آلایندگی و تعداد دفعات تکرار آن) محکوم خواهند شد و از تردد وسایل نقلیه آلاینده مذکور (تا رفع موقعیت آلودگی هوا) جلوگیری به عمل خواهد آمد.
این جریمهها در مورد صنایع کمی جدیتر است.صاحبان صنایع آلاینده مختلف به پرداخت جزای نقدی از 500 هزار تا یک میلیون ریال و در صورت تکرار به حبس تعزیری از 2 تا 6 ماه و جزای نقدی از 700 هزار تا دو میلیون ریال محکوم خواهند شد. علاوه بر آن، این صنایع بنا به حکم دادگاه ملزم به پرداخت ضرر و زیان وارده به اشخاص حقیقی، حقوقی و محیط زیست خواهند شد.

روز حسرت

29 دی ماه هر سال به عنوان روز هوای پاک اعلام شده است. به نظر میرسد این روز را باید روز حسرت نام گذاشت. حسرت برای همه ساکنان شهرهای بزرگ ایران و مخصوصا تهران که شاید سالها بعد معلوم شود آلودگی هوا چه بلایی بر سر آنها آورده است.جالب است وقتی میشنویم کمیتة اضطراری شرایط بحرانی آلودگی هوای تهران که علت وجودی آن شرایط اضطرار آلودگی هواست در روزهای بحرانی دی ماه سال گذشته به علت عدم دستیابی به حد نصاب شرکت کنندگان تشکیل نمیشود و از 16 نفر اعضاء این کمیته تنها 5 نفر بعلاوه استاندار تهران در جلسه حاضر میشوند اما مسوولان همین وزارتخانه و نهادهای مسوول، چند روز بعد با شعار روز هوای پاک به اجرای نمایشهای تکراری و بی محتوا پرداخته و در همه صحنهها ظاهر میشوند.با این وصف بهتر است کماکان روز همای پاک را روز در حسرت هوای پاک بنامیم.

اولین نیستیم

بیماریهای مزمن تنفسی ریوی، کم هوشی کودکان، کاهش بازده فکری و کاری افراد جامعه، تنشهای عصبی و خستگی جسمی و روحی در طول شبانهروز از جمله اثرات آلودگی هوا بر سلامت افراد است. همچنین اثراتی مانند افت سلامت اقتصاد و روانی جامعه و همچنین هزینههای درمانی و زمانی بهبود بیماران از جمله مواردی است که لزوم توجه جدیتر به مقوله آلودگی هوا و تلاش جهت کنترل آن را بیش از بیش نمایان میسازد.
مسلما ایران اولین کشوری نیست که با مساله آلودگی هوا رو به رو میشود، کشورهای دیگر نیز این تجربه را سپری کردهاند و توانستهاند آن را کنترل کنند، تجربه این کشورها مثل یک گنج ارزشمند است که باید از آن استفاده کنیم.

علی اخوان بهبهانی