عملیات مهار مغزهای تسلیحاتی روسیه
حساسیت فناوری و دانش هسته ای ، به عنوان یکی از ابزارهای راهبردی سیاسی ، کشورهای دارنده را ترغیب به حفظ و کشورهای فاقد این دانش را تشویق به کسب آن می کند.
از همین رهگذر، افراد دارنده این دانش حساس ، دارای جایگاه با اهمیتی از لحاظ برنامه ریزان کلان کشورهای دارنده این دانش هستند که در صورت فقدان کنترل مناسب بر آنان ، می توانند به عنوان تهدیدهای آتی در این عرصه به شمار روند. در همین خصوص موضوع فرار مغزهای سلاحهای کشتارجمعی پس از فروپاشی شوروی سابق به یکی از چالشهای امنیت بین الملل تبدیل شده است.
فروپاشی شوروی و عدم کنترل متمرکز بر تمام دانشمندان روس یکی از موضوعات بسیار حساسیت برانگیز در این عرصه بخصوص از سوی تحلیلگران غربی شده است. تلاش برای کنترل تمام شوون فکری و حتی زندگی فردی این افراد موضوعی جالب و درخور توجه است که به وسیله دبوراچ یاریسکی ازجمله تحلیلگران امنیت ملی در برنامه جلوگیری از اشاعه و تروریسم در کتابخانه ملی لورنس لیویمور و تئودور پی گربر پروفسور مسائل اجتماعی از دانشگاه واشنگتن مدیسون در مجله امنیت بین الملل مورد توجه قرار گرفته است که از نظرتان می گذرد.
تحولات سیاسی ، اقتصادی و اجتماعی رخ داده در دولت اتحاد جماهیر شوروی سابق در سال 1991به کاهش نظارت سرویس های امنیتی و کنترل افراد دارنده دانش هسته ای انجامید و گسترش دانش سلاحهای کشتار جمعی و دسترسی به مواد هسته ای از سوی بسیاری از کشورها را امکان پذیر کرد. تهدید موقعیت هسته ای روسیه بخصوص فرار مغزهای تسلیحات کشتارجمعی در 3 بخش سلاحهای هسته ای ، شیمیایی و بیولوژیک ماحصل نابسامانی های اقتصادی و سیاسی در روسیه بود.فرار مغزهای سلاحهای کشتارجمعی از شوروی سابق به چالش اساسی برای روسیه پس از فروپاشی تبدیل شد. تلاشهای کشورهای ثالث برای جذب این دسته از دانشمندان به مشکلات این کشور افزود.
شرایط سخت معیشتی و اقتصادی علت اصلی فرار مغزها در روسیه محسوب می شود |
تلاش گروهها و کشورهای ثالث در کسب دانش هسته ای و دیگر سلاحهای کشتارجمعی فرصتی را پیش روی دانشمندان روسی قرار داد که دانش خود را در قبال کسب مبالغی به سازمان های مختلف و برخی دولتها بفروشند.در همین خصوص ، دولت امریکا و کشورهای غربی برای جلوگیری از خطر اشاعه سلاحهای کشتارجمعی ، مرکزی را برای ادامه فعالیت و همکاری با این دسته از دانشمندان روسی طراحی کردند.
هدف از تاسیس این مرکز، کاهش احتمال فروش دانش سلاحهای کشتارجمعی از سوی دانشمندان روس به کشورهای ثالث و گروههای شبه نظامی یا تروریستی بود.براساس این طرح ، حدود 600دانشمند روسی که در آستانه گریز بودند، در کانون توجه قرار گرفتند. به طور معمول 20 درصد فیزیکدانان ، شیمیدانان و بیولوژیست های روسی تاکید کردند به دنبال ادامه فعالیت های خود در کشورهای ثالث هستند. این موضوع مسوولیت دنیای غرب را در برخورد و متقاعد کردن این طیف از دانشمندان برای جلوگیری از فروش دانش سلاحهای کشتارجمعی سنگین تر کرد.
شرایط سخت معیشتی و اقتصادی ، علت اصلی فرار مغزها در روسیه محسوب می شود. کاهش هزینه تحقیقاتی بیش از 50درصدی از 993هزار دلار در سال 1991به 417هزار دلار در سال 1998بر مشکلات دانشمندان افزود.
فروش دانش به کشورهای ثالث یا سازمان های شبه نظامی ، تلاشی بود که دانشمندان روسی از این طریق می توانستند به استانداردهای اولیه زندگی دست یابند.
در این گزارش که به تفصیل به موضوعات مرتبط می پردازد، آمده است: انتقال این دانش به کشورهای ثالث و گروههای تروریستی ، تا حادثه 11سپتامبر 2001 و تهدید به استفاده از سلاحهای هسته ای معلوم نشده بود. این موضوع زمانی اهمیت یافت که خطر استفاده از سلاحهای هسته ای به وسیله گروههای تروریستی مشخص شد. ژنرال ایگور والون کین ، ریاست کل سازمان کنترل سلاحهای هسته ای نظامی روسیه اذعان می کند گروههای تروریستی عملیات شناسایی تجهیزات و مواد ذخیره سلاحهای هسته ای روسیه را در 2زمان متفاوت در طول یک سال انجام داده اند که بیانگر تهدیدات وسیع تروریست هاست.
مرکز فناوری یا مرکز مهار دانشمندان؛
از سال 1992 مرکز فناوری و دانش بین المللی (ISRC)با مبلغ بیش از 600 میلیون دلار و 50 هزار دانشمند از کشورهای مشترک المنافع تاسیس شد. 37 کشور در حال حاضر عضو این موسسه هستندکه مقر آن در شهر مسکوست. اعضای این مرکز چندملیتی کشورهای کانادا، چین ، اتحادیه اروپایی ، ژاپن ، نروژ، کره جنوبی ، روسیه و امریکا هستند. این سازمان ، بسیاری از کارشناسان هسته ای شوروی سابق را جذب و فرصتهای مناسبی برای ادامه فعالیت های تحقیقاتی و علمی آنها مهیا کرد. این موسسه سرمایه گذاری زیادی در تیمهای تحقیقاتی انجام داده و بسیاری از کارشناسان مربوط به بمب را جذب کرده است. موفقیت این موسسه در زمینه توسعه و ساخت تولیدات تحقیقاتی بسیار شگفت آور است.
افول تشکیلات علمی روسیه
تشکیلات علمی روسیه که از اهمیت ویژه ای در این کشور برخوردار است ، پس از فروپاشی این کشور دچار افول شد، به طوری که بین سالهای 1991تا 1994بودجه دولتی تحقیقات علمی کاهش 75 درصدی داشت. با توجه به اینکه بیشتر طرحهای تحقیقاتی روسیه به وسیله سرمایه های دولتی هدایت می شد، در اواخر دهه 1980تقریبا 97درصد درآمدهای دانشمندان از مشاغل و سرمایه های دولتی به دست می آمد و بیشتر این درآمدها مختص بخشهای دفاعی بود.
در این دوران ، تسلط بخش دفاعی بر دیگر بخشهای تحقیقاتی روسیه مانع از شکل گیری موسسات تحقیقاتی خصوصی و همکاری دانشمندان سلاح های کشتار جمعی روسیه در این بخشها شده بود. بیشتر بررسی ها نشان داده که در دوران شوروی سابق ، فضای کار غیرنظامی برای دانشمندان روسی ، آینده روشنی نداشته و سایه سنگین فعالیت های مرتبط با بخش نظامی بر دیگر بخشها محسوس بود. دنیای غرب با مطالعه این وضعیت و افول فعالیت های بخش دفاعی ، تلاش کرد دانشمندان پیشتر یاد شده را به بخشهای غیرنظامی و تولیدی هدایت کند.- برخی نتایج ناخواسته کمکهای غرب : برنامه کمکهای غرب ارتباط وسیع و فرصتهای مناسب بسیاری را برای دانشمندان روس جهت شرکت در جلسات و نشست ها، همکاری با دانشگاه ها و کار با شرکتهای خارجی به وجود آورد. از طریق کمکهای بلاعوض غرب بسیاری از دانشمندان روسی در جوامع علمی بین المللی شناسایی شدند و دسترسی به آنها بسیار آسان شد.
- برنامه کمکهای غرب و عدم اشاعه: با توجه به افزایش خطر اشاعه سلاحهای کشتار جمعی به وسیله دانشمندان روسی و شرایط سخت زندگی ، غرب برنامه ای را با هدف نگهداری و به کارگیری این دانشمندان در روسیه طراحی کرد. برنامه اعطای کمکهای خارجی به دانشمندان روس با هدف انتقال موثر آنها از همکاری با طرحهای نظامی به همکاری با طرحهای صلح آمیز صورت پذیرفت. این برنامه با پشتوانه آموزش های فنی نیروهای کاری به منظور تشویق به همکاری با موسسات آموزشی انجام شد.بررسی های آماری نشان داد تعداد اندکی از دانشمندان روسی استخدام شده در دهه گذشته و تعداد کثیری از دانشمندان جوان روسی متخصص سلاحهای کشتار جمعی ، کشور روسیه را ترک کردند یا شغل خود را تغییر دادند. در جامعه آماری ، تعداد مردان نسبت به زنان و اکثریت نژاد روسی و فعالیت های تحقیقاتی متمرکز شده در مسکو مشخص شده است. در مورد 15درصد دانشمندان ، تاخیر دریافت حقوق و افزایش تورم سالانه عامل موثر بوده است.
ترجمه: طاهره زندی علی آبادی
گفت و گو
نادر فریادشیران در گفت و گوی اختصاصی با جام جم آنلاین؛
۱۶ نفر را با خودم به جام جهانی نمیبردم / فرانسه، شانس اول قهرمانی
