جایی برای دغدغه‌های خـاص

آزمون و خطاهای بسیار در این چهار دهه نشان داده گرایش تنها و صرف به هر کدام از سویه‌های تجاری یا هنری می‌تواند باعث گریز مخاطب شود کما این که مخاطب سختگیر ایرانی در دوره‌های زمانی مختلف و مشخص به تکرار در موضوعات واکنش نشان داده است. در بازه‌های زمانی چهار دهه مورد بحث گروه‌هایی با نام معناگرا، آسمان باز یا مخاطب خاص این دغدغه را داشته‌اند که در کنار جریان سینمای بدنه و تجاری، امکان ساخت و نمایش فیلم‌هایی را فراهم کنند که مخاطب خاص‌تری دارد و به اصطلاح هنری است. غم‌انگیز این که گروه‌ها به طور مشخص پس از مدتی شکست خورده و حتی باعث شده‌اند سیاستگذاران کلان فرهنگی و دولتی ادامه یا تجربه دوباره این راه را بی‌حاصل بدانند، اما از حدود چهار سال گذشته طرحی در سازمان سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی طراحی و اجرایی شده که به نظر می‌رسد با استفاده از تجارب دوره‌های ناموفق گذشته می‌تواند راهگشا باشد. طرحی که به تاسیس گروه سینمایی هنر و تجربه منجر شده و در این مدت با چند هدف و تکنیک مشخص آرام آرام به اهدافش نزدیک می‌شود که دلایل مختلفی می‌توان برای آن ذکر کرد و به آن خواهیم پرداخت.

گروه هنر و تجربه برخلاف تصور بسیاری در تولید دخالتی ندارد و با کاهش تصدیگری دولت در ساختار سینمایی که سر تا پا دولتی است توانسته تمرکززدایی کند. این گروه به گواه آمار و گفت‌وگوهای دست‌اندرکارانش صرفا امکاناتی برای اکران فیلم‌های خاص فراهم می‌کند. این خلاف جریانی است که در سال‌های گذشته جریان داشته و عموما دولت به واسطه اداراتی مانند بنیاد سینمایی فارابی از مرحله ایده تا اکران در تولید فیلم‌های سینمایی دخالت دارد و این البته جدای از نهادهایی مانند شهرداری، حوزه هنری و... است که همگی با بودجه‌های مشخص فیلم تولید می‌کنند. گروه هنر و تجربه حالا برخلاف این روال عمدتا مورد بحث و انتقاد، صرفا فضای اکران برای فیلم‌های منتخب را فراهم می‌کند که در مقایسه با تعداد سالن‌ها و زمانی که در اختیار سینمای بدنه است بسیار ناچیز و ناعادلانه به نظر می‌رسد. این امکان نمایش در سینمای ایران که همواره یک چالش و حلقه مفقوده جدی بوده است حالا درباره سینمای خاص و تجربی و با وجود تمام محدودیت‌ها تا حدود زیادی به وجود آمده و می‌تواند بیش از این هم توسعه پیدا کند.

سالن‌هایی برای فیلم‌های مستند

اکران این گروه مختص سینمای داستانی نیست و برای فیلم‌های مستند هم امکان جداگانه وجود دارد. فیلم‌های مستندی که تا پیش از این صرفا می‌توانستند در جشنواره‌ها و تلویزیون نمایش داشته باشند و از امکان اکران در سینماها محروم بوده‌اند و جالب اینجاست که در مواردی هم با استقبال تعجب‌بر‌انگیزی روبه‌رو می‌شوند. نمونه مشخص آن توجه فوق‌العاده مخاطبان از مستند بزم رزم است که این روزها در این گروه سینمایی در حال اکران است.

نمایش فیلم‌های مستند برای اولین بار می‌تواند طبق آنچه که در تلویزیون پیش از این با افتتاح شبکه مستند اتفاق افتاده به تولید این‌گونه فیلمسازی مهم کمک کند. گونه‌ای که بسیار تاثیرگذار است و با توجه به هزینه‌های پایین‌تر و گروه‌های کوچک‌تر، می‌تواند در مقاطع مختلف تاریخی به موضوعات روز بپردازد و اکران فیلم‌های مستند در سینما به نظر نگارنده از مهم‌ترین دستاوردهای این گروه سینمایی در چند سال گذشته است.

سینما را می‌توان در سینما آموخت!

تعداد سالن‌های گروه سینمایی هنر و تجربه 16 سالن است. این تعداد اندک تنها یک نکته ناامیدکننده دارد و آن هم سینماهایی است که در شهرستان‌ها امکان نمایش فیلم‌های این گروه را فراهم می‌کنند که به صورت منظم با جلسات نقد و بررسی همراه است. این نکته از آن جهت امیدوارکننده است که در بسیاری از شهرهای کشور حتی یک سالن سینمای عادی هم وجود ندارد و این توزیع نامتوازن همواره یکی از آسیب‌های جدی مدیریت فرهنگی در ایران بوده و خواهد بود. نکته دیگر درباره سالن‌های مختص این گروه که یک پردیس در تهران را هم شامل می‌شود این است که در بسیاری از زمان‌ها، فیلم‌ها به صورت تک‌سئانس نمایش داده می‌شوند و همین امکان اندک هم البته با استقبال روبه‌رو شده است. این استقبال در نگاه اول به کمبود سالن‌های سینما در ایران و پس آن به علاقه‌مندی جوانان شهرستان‌های کوچک و بزرگ به آموختن سینما ربط دارد. جایی که فیلم‌های تجربه‌گرا با گرایش هنری می‌توانند در کنار پرسش و پاسخ‌های رودررو با فیلمسازان جوان امکانی آکادمیک برای این بچه‌های علاقه‌مند به سینما باشد. جایی که تقریبا تمام امکانات دانشگاهی برای تحصیل سینما در تهران متمرکز شده و تنها دانشگاه معتبر و درجه یک سینما با نام سوره اصفهان هم سال‌هاست با بی‌تدبیری تعطیل شده است.

کنفدراسیون جهانی هنر و تجربه

شاید این موضوع در نگاه اول باورپذیر نباشد، اما کنفدراسیون جهانی هنر و تجربه که گروه سینمایی هنر و تجربه ایران هم عضو آن است بیش از 2000 عضو فعال و 4000 سالن در جهان دارد و برخلاف تصور دوستان سینمای بدنه این روش و ایده مختص ایران نیست. گرایش به سینمای آلترناتیو و تجربی سال‌هاست در جهان وجود دارد و همراهی با این حرکت جهانی می‌تواند به حضور پررنگ‌تر سینمای ایران در بازارهای جهانی کمک کند. سینمایی که هرگز با تولیدات بیگ پروداکشن در جهان معرفی نشده و اساسا به دلیل مضامین اخلاقی و انسانی شناخته می‌شود. مضامینی که معمولا در سینمای تجاری نمی‌توان یافت.

تجربه‌گرایی بدون شک پایه و زیرساخت فیلمسازی است. سینمایی که به فیلمسازان جوانش امکان تجربه نمی‌دهد هرگز به هدف نهایی خود یعنی جذب مخاطب نمی‌رسد و این موضوع اهمیت گروه‌هایی مانند هنر و تجربه را نشان می‌دهد. گروهی که از روز اول با چالش‌های جدی روبه‌رو بوده است، از منتقدان جدی در داخل بدنه سینمای ایران تا کارشناسانی که معتقدند دولت نباید کوچک‌ترین کمکی به سینما داشته باشد و صرفا جایگاه نظارتی دارد، اما در ساختار کنونی سینما قطعا این موضوع امکان‌پذیر نیست.

هنر و تجربه سایت و ماهنامه‌ای جداگانه دارد و جالب اینجاست که در نشریه‌اش نظرات مخالفان سرسخت این گروه را هم منتشر می‌کند و همین چند‌صدایی باعث شده چرایی تاسیس و عملکرد این گروه و مباحث مربوط به آن در ماه‌های اخیر محل مباحث جدی و نظری در نشریات عمدتا سینمایی باشد. جدا از نگاه موافق یا مخالفی که می‌توان درباره این گروه سینمایی نوپا داشت، باید آن را به‌عنوان عضوی جدی و جدید در سینمای ایران پذیرفت. سینمایی که در سال‌های پس از انقلاب اسلامی همواره پرافتخار بوده و بارها توانسته نام و فرهنگ ایران زمین را به دنیا معرفی کند. فرهنگی بزرگ و غنی از اخلاق.

بهرنگ ملک‌محمدی