جای خالی تلطیف منازعات سیاسی

حزب مهمترین سازمان سیاسی در دموکراسی های معاصر است. به نظر بسیاری از صاحبنظران ، دمکراسی در نهایت چیزی جز رقابت حزبی نیست. تنها در نظامهای دو حزبی و چند حزبی است که مفهوم حزب مصداق پیدا می کند.

کد خبر: ۱۰۷۶۰۱

مفهوم حزب به عنوان گروه و دسته سیاسی از مفاهیم مدرن و جدید در فرهنگ مفاهیم سیاسی جهان معاصر است. در گذشته حزب با مفاهیمی همچون دسته ، محفل ، مجلس ، جمعیت ، انجمن ، گروه ، صنف ، سندیکا، اتحادیه ، سازمان و حتی فرقه و نامهای شبیه به آن یکسان تلقی می شد اما امروزه دانشمندان علوم سیاسی با توجه به ساختار، روش و هدف بنیانگذاران و برنامه های آینده ، موفق به تمایز بین مفهوم حزب سیاسی از مفاهیم مترادف با آن شده اند. رایج ترین ملاک برای طبقه بندی احزاب سیاسی ، ملاک ایدئولوژی و ارزشهای احزاب است که براساس آن می توان احزاب را دسته بندی کرد. ایدئولوژی و ارزشهای احزاب سیاسی معمولا با صفاتی مانند: راست ، چپ ، محافظه کاری ، آزادیخواهی ، اشتراکی (سوسیالیست کمونیست) و غیره نشان داده می شود.
هدف یک حزب ممکن است ایجاد جامعه جدیدی باشد در حالی که هدف حزب دیگر حفظ وضع موجود است. مهمترین فعالیت احزاب در زمینه انتخابات و کسب آرائ صورت می گیرد. افراد فعال از نظر سیاسی معمولا برای خود هویتی حزبی قائل می شوند و نسبت به حزب خاص تعلق خاطر و وابستگی پیدا می کنند و همین تعلق و وابستگی بر رفتار انتخاباتی و رای افراد تاثیر تعیین کننده دارد. عوامل مختلفی چون تعلقات طبقاتی ، صنفی ، مذهبی ، قومی و غیره به نوبه خود ساختار نگرش های افراد نسبت به احزاب را تعیین می کند و موجب هویت یابی حزب می شود.

نظام های انتخاباتی

نظام انتخاباتی نظامی است که آرائ را به مناصب و پستهای سیاسی تبدیل می کند. نظامهای انتخاباتی از اهمیت بسیاری برخوردارند زیرا در تعیین نتایج انتخابات ، ماهیت نظام حزبی ، شمار احزاب عمده ،تک حزبی یا ائتلافی شدن کابینه ها و انسجام درون احزاب سیاسی بسیار موثرند. فرمول انتخاباتی (نظام اکثریت ساده یا مطلق...)؛ وزن عددی حوزه های انتخابیه (شمار نمایندگان هر حوزه) ؛ حد نصاب انتخاباتی (حداقل حمایتی که هر حزب باید برای کسب نماینده به دست آورد) و ساختار رای (امکان رای دادن به بیش از یک حزب در انتخابات) از مسائل مهم در نظام انتخاباتی هستند. البته مواردی مانند شرایط احراز رای دادن ، هزینه های مبارزات انتخاباتی و قوانین مرتبط با آن ، شرایط برای نامزد شدن در انتخابات ، چگونگی تایید و احراز صلاحیت نامزدهای انتخاباتی و... نیز به نوعی در تعیین نظام انتخاباتی نقش دارد.

مبارزات انتخاباتی

مبارزه انتخاباتی به فعالیت هایی گفته می شود که از سوی نامزدهای انتخاباتی و یا احزاب حامی آنها برای ترغیب و تشویق مردم در دوران پیش از رای گیری انجام می شود. البته مبارزات انتخاباتی دارای هزینه هایی نیز می باشد که در هر نظام انتخاباتی قوانین و قواعد مخصوص به خود را دارد. می توان گفت که هر مبارزه انتخاباتی دارای سه طرف است: یکم: نامزد انتخاباتی ، دوم: رسانه های منتقل کننده پیامهای انتخاباتی از نامزدها به مردم و دیگری رای دهندگان رقابت های انتخاباتی براساس شیوه تبلیغات و مقدار هزینه های انجام شده دارای چارچوب خاص و قوانین و مقررات ویژه ای است. مبارزات انتخاباتی از جنبه تشویق مردم به حضور در عرصه انتخابات بسیار مهم است. البته در بعضی از کشورها مانند ایتالیا، بلژیک و استرالیا رای دادن اجباری بوده و معمولا بیش از نود درصد واجدین شرایط در انتخابات شرکت می کنند که در چنین کشورهایی مبارزات انتخاباتی تاثیر زیادی در میزان مشارکت مردم ندارد. در بیشتر کشورها محدودیت هایی برای هزینه های انتخاباتی در نظر گرفته شده است ، با این حال اعمال کنترل و نظارت درخصوص صرف هزینه های هنگفت در مبارزات انتخاباتی معمولا آسان نیست. مبارزه انتخاباتی در سطح ملی ، تبلیغات در مطبوعات ، نصب پوسترها و سفرهای انتخاباتی ، هزینه های سنگین طلب می کند. البته در برخی از کشورها، دولتها در جهت تامین هزینه های انتخاباتی یارانه هایی را به نامزدها اختصاص می دهند.

احزاب و جامعه پذیری سیاسی

علاوه بر نهادهای مختلفی که در فرآیند اجتماعی شدن موثر هستند حزب سیاسی نیز به نوبه خود نقش مهمی در این امر ایفا می کند. البته با توجه به نوع رژیم سیاسی ، وجود یک یا چند حزب در هر جامعه این فرآیند و چگونگی شکل گیری جامعه پذیری سیاسی افراد تفاوت پیدا می کند. در کشورهای تک حزبی ، حزب نقش مهمتری را در این خصوص ایفا می کند ولی در کشورهایی که دارای چند حزب می باشند، نهادهای دیگر مانند خانواده ، مدرسه و... نیز در جامعه پذیری سیاسی افراد نقش خواهند داشت.

تعمیق آگاهی سیاسی

جلب مشارکت سیاسی فعال مردم ، بیش از هر چیز به تعمیق آگاهی سیاسی در بطن جامعه نیاز دارد. مشارکت سیاسی پدیده ای مستمر و دائمی است و به مقاطع پراکنده و کوتاهی که در قالب حضور در صحنه سیاست و نمایش حمایت قاطع مردم از نظام ، دولت و عملکرد آن صورت می پذیرد، محدود نمی شود. تنویر افکار عمومی امروزه یکی از مهمترین وظایف دولتهاست و تمامی افراد جامعه از این حق برخوردارند که در پیرامون عملکرد دولت برگزیده خویش تفحص و بررسی کنند. ابزارهای ایجاد مشارکت عمومی به طور عمده احزاب و رسانه های ارتباط جمعی هستند که نهادینه تر شده اند. احزاب سیاسی با توجه به نوع سیستم سیاسی کشورها نقش مهمی را در نقل و انتقال اطلاعات چه از دولت به مردم و از چه مردم به دولت بازی می کنند. احزاب با هماهنگ ساختن افکار عمومی از تشتت افکار و عقاید متفاوت جلوگیری می کنند.

بیان خواسته های مردم و دولت

جمع آوری ، دسته بندی و پالایش تقاضاها از جمله کارکردهای اصلی احزاب به شمار می رود، بدین معنا که تقاضاهایی که از حزب به دولت فرستاده می شود، حاصل جمع بندی خواستها و منافع افراد جامعه است که در حزب دسته بندی شده است . بنابراین می توان گفت که احزاب دارای یک نقش میانجیگری بین دولت و جامعه هستند. از سوی دیگر، احزاب با ارائه منشور و مواضع خود قادر به برنامه ریزی درازمدت برای اداره جامعه می باشند و مردم نیز به طور شفاف این برنامه ها را می بینند. به طور مثال اگر در یک نظام چند حزبی ، حزبی خط مشی کلی خود را توسعه بیمه اجتماعی ، آموزش و پرورش رایگان و... قرار داده باشد در صورت پیروزی در انتخابات ملزم به اجرای این برنامه ها است. بر این اساس مسوولیت پذیری را باید یکی از کارکردهای موثر احزاب دانست. مسوولیت پذیری امکان پاسخگویی را فراهم می کند و براساس آن می توان نسبت به برنامه ریزی های کلان اقدام کرد و حزبی موفق خواهد بود که برنامه جامع برای اداره کشور داشته باشد. یکی دیگر از کارکردهای احزاب تلطیف منازعات سیاسی است ، یعنی به جای برخوردهای فیزیکی و خشونت آمیز در قالب مبارزات حزبی ، مبارزات سیاسی در جامعه جریان پیدا می کند. در پایان می توان گفت که احزاب سیاسی یکی از ابزارهای اجتناب ناپذیر توسعه سیاسی هستند. لذا کار ویژه آنها مشخصا با ذات توسعه سیاسی همراه است. متشکل کردن تمایلات و اعتقادات مشترک اما پراکنده ، تحکیم وحدت ملی و حفظ حقوق اقلیت های سیاسی و اعتقادی از مهمترین خصوصیات توسعه سیاسی است. احزاب سیاسی در این زمینه باید کارکردهایی قابل قبول به جامعه ارائه دهند.

مشارکت در بسیج مردم

یکی از کار ویژه های اصلی احزاب سیاسی گزینش و معرفی نامزدهای انتخاباتی به مردم است البته این گزینش براساس معیارها و ملاکهای موردنظر احزاب صورت می گیرد. این امر موجب افزایش مشارکت سیاسی مردم در عرصه اجتماع شده چرا که هر یک از احزاب دارای خاستگاهی در جامعه بوده و به نوعی نمایندگی افکار و ایده های آنها را برعهده دارد. بدون تردید تحقق مشارکت سیاسی بدون توجه به افزایش آگاهی های سیاسی در جامعه و مهمتر از آن تعمیق این آگاهی امکان پذیر نیست. احزاب سیاسی در کشورهای تک حزبی و چند حزبی نقش مهمی را در بسیج مردم و فعالیت های سیاسی برعهده دارند. در بسیاری از کشورها، فلسفه ایجاد نظام تک حزبی ایجاد ساختی برای جلب مشارکت مردم است. در میان کارکردهای متنوع احزاب ، بسیج و ترغیب مردم به شرکت در انتخابات و تشویق به رای دادن در فضای رقابت آمیز احزاب مختلف نقش بسیار مهمی دارد. هرچند این فرآیند بازتابی از احساس همگرایی ملی است که تحت تاثیر عوامل اجتماعی ، اقتصادی ، مذهبی و جغرافیایی در درون یک نظام و دولت و ملت شکل می گیرد، اما احزاب نقش اساسی در تقویت و توسعه این روحیه سیاسی ملی در میان توده بر عهده دارند.