ایران و ناتو، تعامل یا تقابل

اگر چه یکی از اهداف استراتژیک ناتو در گسترش به شرق مهار ایران و روسیه بوده است ، اما رویکرد ایران و روسیه به ناتو کاملا متفاوت است. اگر چه در روسیه در مورد ناتو دیدگاه های مختلفی وجود دارد، اما پوتین نشان داده است که سعی در نزدیکی با غرب دارد و برای جلب حمایت غرب نیز تلاشش را کرده است تا از کمکهای فنی و مالی غرب بهره مند شود. ناتو پس از حوادث تروریستی 11 سپتامبر 2001 حمله تروریستی به هر یک از اعضا را مشمول اصل دفاع مشروع و امنیت جمعی دانسته و مبارزه جهانی با تروریسم را در دستور کار خود قرار داده است. در مقابل غرب از ایران به عنوان کانون حرکت های تروریستی یاد می کند. کاندولیزا رایس ، وزیر امور خارجه امریکا بتازگی از ایران به عنوان بانک مرکزی تروریسم یاد کرده است. با این حال عده ای به اشتباه دعوت از ایران برای شرکت در اجلاس مونیخ به عنوان ناظر را نشانه ای از اهمیت ایران برای ناتو در مبارزه با تروریسم قلمداد کرده اند. در واقع ناتو با ارائه تعریف جدید در تلاش است از صرف نیروی نظامی بودن به حافظ منافع اقتصادی غرب در جهان تبدیل شود. دول غربی از گذشته ، منابع اقتصادی خود را در سایه قدرت نظامی تعقیب و تامین می کردند. در شرایط نوین بین المللی ، با توجه به این که امکان حضور نظامی مستقیم قدرتهای غربی در مناطق مختلف جهان با مشکلاتی مواجه شده است ، ناتو جایگزین مناسبی برای تامین منافع غرب محسوب می شود. حضور شرکتهای غربی در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز رو به گسترش است و ناتو بازوی امنیتی مناسبی برای حفاظت از این شرکتها محسوب می شود ؛ اما برخی ساده انگارانه تصور می کنند همکاری با ناتو باعث تقویت جایگاه ایران در منطقه خزر خواهد شد، در حالی که یکی از اهداف عمده ناتو، جلوگیری از نفوذ ایران در منطقه خزر، آسیای مرکزی و قفقاز است همکاری غرب با ترکیه و آذربایجان برای احداث خط لوله باکو جیحان تفلیس حاکی از این واقعیت است که غرب تحت هیچ شرایطی حاضر به مشارکت ایران در طرحهای اقتصادی منطقه خزر نیست.
با توجه به این واقعیات و همچنین تهدیدی که غرب از ناحیه ایران احساس می کند به نظر نمی رسد که ایران و ناتو بتوانند به تعریف حتی نسبی از منافع متقابل و تهدیدات مشترک دست یابند. غرب آنچه را اسلامگرایی افراطی می نامد تهدید عمده می نامد و از گروههای اصولگرا به عنوان تروریسم یاد می کند. حال این پرسش مطرح است که ناتو و ایران چگونه خواهند توانست به تعریف مشترکی از تهدیدات دست یابند؛ ضمن این که یکی از اهداف ناتو مهار ایران است و ایران نیز گسترش ناتو را تهدیدی برای امنیت ملی و منطقه ای خود می داند. در پایان به این نکته نیز باید توجه داشت که علاوه بر این که اهداف و منافع ایران و ناتو در تعارض با یکدیگر است ، عوامل بازدارنده دیگری نیز وجود دارند که مانع هرگونه تعامل میان ایران و ناتو می شوند. هیچیک از کشورهای منطقه اعم از اسرائیل ، ترکیه ، آذربایجان ، پاکستان ، کشورهای عربی منطقه ، روسیه و احتمالا در آینده افغانستان نه تنها هیچ تمایلی به بهبود روابط ایران با غرب بویژه امریکا ندارند، بلکه منافع خود را در تنش و تعارض دائمی میان ایران و غرب جستجو می کنند. علاوه بر این ، عده ای از صاحب نظران روابط بین الملل معتقدند امریکا درصدد است با گسترش نفوذ ناتو و تقویت جایگاه آن ، از نیروهای ناتو به عنوان بازوی نظامی سازمان ملل متحد برای برقراری صلح و امنیت بین المللی یاد کند و ناتو در آینده جایگزین نیروهای حافظ صلح سازمان ملل متحد شود که این اهداف نیز با اهداف بین المللی و منافع منطقه ای ایران در تعارض است ، بنابراین شکل گیری هر نوع تعامل میان ایران و ناتو دست کم در آینده نزدیک غیرقابل تصور به نظر می رسد.

دو کمربند امنیتی در چارچوب گسترش ناتو به شرق ، 2 کمربند امنیتی برای آن در نظر گرفته شده است که هدف اساسی آن مهار ایران است. کمربند نخست در غرب ایران شامل اسرائیل ، ترکیه ، جمهوری آذربایجان و احتمالا در آینده عراق خواهد بود. ترکیه و اسرائیل از فقدان روابط ایران و امریکا بهره گرفته و در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز پایگاه های مهمی برای خود کسب کرده و درصدد شکل دادن اتحاد ضد ایرانی هستند. بر همین اساس ، مقامات آنکارا در سالهای اخیر تلاش کرده اند تا سودمند بودن خود را برای غرب اثبات کنند و جایگزین نقش منطقه ای گذشته ایران شوند. از نظر غرب نیز ترکیه به عنوان الگویی از ایدئولوژی اسلامی میانه رو مطرح است که می تواند الگوی مناسبی برای کشورهای اسلامی منطقه باشد. روابط امریکا و ترکیه نیز فراتر از مسائل نظامی و امنیتی است. برای شرکت های امریکایی ، ترکیه دروازه ورود به آسیای مرکزی و قفقاز است همکاری امریکا و ترکیه در احداث خط لوله باکو جیحان تفلیس نشان دهنده روابط عمیق و رو به گسترش ترکیه و امریکاست. در ضمن ترکیه ، جمهوری آذربایجان و بویژه اسرائیل هیچ تمایلی به بهبود روابط ایران با غرب بخصوص امریکا ندارند. حلقه بعدی ناتو در گسترش به شرق شامل پاکستان و افغانستان در شرق ایران است. بر همین اساس پاکستان در سالهای اخیر تلاش کرده است در سایه همکاری با امریکا روابط با کشورهای آسیای مرکزی را گسترش دهد. با حضور نیروهای ناتو در افغانستان ، این حلقه تکمیل خواهد شد. تلاش غرب بویژه امریکا برای احداث خط لوله انرژی از آسیای مرکزی به افغانستان و سپس پاکستان نیز در همین چارچوب و در خصوص ممانعت از انتقال انرژی منطقه از ایران در جریان است.