پرونده هسته ای ایران و ابهام های بسته پیشنهادی گروه 1+5
طرح پیشنهادی 5 عضو دایم شورای امنیت به همراه آلمان ، ششم ژوئن 2006 از طرف مسوول کمیته سیاست خارجی اتحادیه اروپایی ، خاویر سولانا ، به جمهوری اسلامی ایران ارائه شد و رئیس جمهور در سفر استانی خود به همدان اعلام کرد تا اواخر مرداد (22 اوت 2006) ایران موضع خود را نسبت به بسته پیشنهادی غرب اعلام خواهد کرد.
سرانجام وزرای خارجه گروه 1+5 در نشست پاریس در دوازدهم جولای 2006 توافق کردند پرونده هسته ای ایران مجددا به شورای امنیت ارسال شود و با مشخص کردن یک ضرب الاجل زمانی در قطعنامه 1696 براساس بند چهل فصل هفتم منشور سازمان ملل خواهان توقف فعالیت های هسته ای در دو بعد تحقیقاتی و صنعتی و پاسخ صریح ایران به بسته پیشنهادی تا سی و یکم اوت (نهم شهریور) شدند و این در حالی است که بسته پیشنهادی اروپا دارای ابهامات فراوانی است و جمهوری اسلامی ایران باید این طرح را از موضع امنیت ملی بررسی کند، بویژه این که در نظام امنیت منطقه ای بی ثبات کنونی و تهدیدهای آشکار ایالات متحده ، هیچ گونه اشاره ای به تضمین های امنیتی محکم و معتبر نکرده است . قبول نکردن کلیت بسته پیشنهادی از طرف ایران یا رفع نشدن ابهامات آن از طرف اروپا فقط می تواند شرایط منطقه را بحرانی تر کند و پیامد آن نوعی بازی باخت - باخت برای طرفین است . درنتیجه جمهوری اسلامی ایران باید نسبت به طرح پیشنهادی اروپا موضع بینابینی اتخاذ کند ، یعنی علاوه بر این که ارائه طرح را یک گام مثبت و سازنده ارزیابی کند ، خواهان رفع ابهامات آن شود تا از دیپلماسی گام به گام ایالات متحده برای شکل گیری نوعی اجماع نسبی علیه فعالیت های صلح آمیز هسته ای ایران جلوگیری و بازیگران تاثیرگذار ، محیط و قاعده بازی را طوری مدیریت کند که در آن «استراتژی خروج از بحران» نیز مشخص شود. به همین دلیل ، موضع بینابینی می تواند نوعی دو دستگی در میان کشورهای گروه 1+5 حداقل در کوتاه مدت به وجود آورد و با توجه به محیط امنیتی منطقه و افزایش بی ثباتی در عراق ، افغانستان ، لبنان و فلسطین اشغالی بعید به نظر می رسد اعضای شورای امنیت بخواهند بحران دیگری را در مهمترین کشور تاثیرگذار منطقه یعنی ایران به وجود آورند بلکه حداقل در کوتاه مدت تلاش می کنند با بلند کردن چماق تحریم نوعی جنگ روانی به وجود آورند. اگر جمهوری اسلامی ایران بتواند اصلاحاتی را در طرح پیشنهادی اروپا بگنجاند که دانش هسته ای بومی را به رسمیت شناخته باشد و آن را به صورت پیشنهاد متقابل به طرف اروپایی ارائه دهد ، هر دو طرف به مقداری از مطالبات خود خواهند رسید و باثبات ترین شکل ممکن یعنی بازی «برد - برد» حاصل می شود زیرا پذیرش بسته پیشنهادی اروپا بدون گنجاندن اصلاحاتی در آن ، این شائبه را در میان غربی ها به وجود خواهد آورد که هر گاه سیاست «چماق و هویج» جدی شود ، ایران حاضر به امتیازدهی در حوزه های دیگر نیز هست و در نتیجه پذیرش این طرح بدون رفع ابهامات آن هر چند در کوتاه مدت یک ثبات کاذب به وجود می آورد ولی در میان مدت تهدیدات نوین امنیتی را در حوزه های ملی و منطقه ای ایران به دنبال خواهد داشت. بعضی نکات مبهم بسته پیشنهادی اروپا عبارتند از:
1- مدت زمان تعلیق مبهم است ، در حالی که اگر تعلیق غنی سازی اورانیوم در کوتاه مدت با مشخص کردن تاریخ آن قید می شد ، می توانست در نتیجه و حاصل تحلیل کمیته های کارشناسی تاثیرگذار باشد.
2- اروپاییان خواستار اجرای پروتکل الحاقی و تسریع در فرآیند تصویب آن شده اند، در حالی که جمهوری اسلامی ایران ، اکتبر 2003 پروتکل الحاقی را به صورت داوطلبانه و موقت اجرا کرد و ثابت شد سیاست انفعالی هسته ای که به منظور اعتمادسازی انجام گرفت ، جواب معکوس داده و باعث زیاده خواهی سه کشور تروئیکای هسته ای اتحادیه اروپایی شده است. اروپا و امریکا اگر دانش هسته ای بومی را در طرح پیشنهادی خود به رسمیت بشناسند ، بستر مناسب تری برای کمیته های کارشناسی در زمینه بررسی آثار و پیامدهای تصویب پروتکل الحاقی به وجود می آید.
3- در مفاد طرح پیشنهاد اروپا نوعی تناقض وجود دارد ، به طوری که در جایی حق استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای را به رسمیت می شناسد و به بندهای یک و دو معاهده ان.پی.تی استناد می کند ولی در جایی دیگر خواهان وابستگی ایران به غرب یا روسیه در زمینه تهیه سوخت هسته ای نیروگاه های اتمی خود است و پیشنهاد تشکیل بانک بین المللی سوخت را برای مدت زمانی معین می دهد که جمهوری اسلامی ایران هیچ گونه مشارکت فعالی در زمینه غنی سازی هگزافلوراید اورانیوم در داخل کشور ندارد و مفاد معاهده ان.پی.تی هیچ گونه حق انحصاری برای تولید سوخت هسته ای در کشوری خاص قائل نشده و این در حالی است که محققان هسته ای کشور موفق شده اند به غنی سازی اورانیوم در سطح 4.8 درصد دست یابند. اگر معیار کشورهای اروپایی استناد به مفاد ان.پی.تی است ، پس باید کلیت آن را مبنا قرار دهند زیرا ایران براساس تحلیل چارچوب کلی آن را تصویب کرده و اشاره به بخشی از معاهده در بسته پیشنهادی بدون در نظر گرفتن چارچوب کلی آن مغایر با اصول حقوق بین المللی است.
4- اروپاییان تجدیدنظر در بسته پیشنهادی را مشروط به توافق درازمدت (بدون درج زمانی معین) با آژانس بین المللی انرژی اتمی و تایید صلح آمیز بودن فعالیت های اتمی ایران از سوی آن نهاد بین المللی کرده اند ، در حالی که پرونده هسته ای ایران علی رغم همکاری های سازنده و فراتر از ان.پی.تی به شورای امنیت سازمان ملل ارسال شد و اکثر گزارش های مدیرکل آژانس اتمی نیز به صورت دوپهلو و متاثر از فشارهای سیاسی امریکا تهیه می شود. در نتیجه جمهوری اسلامی ایران نمی تواند تصمیم گیری درباره دانش هسته ای بومی را که به امنیت ملی و توسعه پایدار کشور گره خورده است مشروط به گزارش و تایید مدیرکل آژانس اتمی کند.
5- بسته پیشنهادی اروپا یک نقش حاشیه ای را برای جمهوری اسلامی ایران در ترتیبات امنیتی آینده خاورمیانه آورده و باید ابهامات امنیتی زیر قبل از جواب رسمی به بسته پیشنهادی مشخص شود.
الف الگوی نظام امنیت منطقه ای آینده خاورمیانه و جایگاه امریکا در آن
ب به رسمیت شناختن نقش فعال ایران در معادلات امنیتی منطقه و مشخص شدن جایگاه ایران در ساختار امنیتی خاورمیانه
ج ارائه ضمانت های امنیتی محکم و معتبر از طرف ایالات متحده و متحدانش برای عدم تجاوز به ایران
6- در بسته پیشنهادی به مشوقهای اقتصادی از قبیل لغو محدودیت های واردات قطعات هواپیمای غیرنظامی ای کمک به توسعه صنعت کشاورزی اشاره شده است که در برابر تاثیر مستقیم و غیرمستقیم دانش هسته ای یا بومی در توسعه پایدار کشور طبق سند چشم انداز بیست ساله بسیار ناچیز است. از طرفی تحریم های اقتصادی غرب ، بعضی مواقع نتیجه معکوس داشته و سبب رشد و خودکفایی بعضی صنایع داخلی و خودباوری نخبگان علمی کشور شده است.
دکتر مصطفی دلاورپور اقدم
