جنبش تنباکو ؛ سلب مشروعیت از نظام سلطنتی

جنبش تنباکو بیشتر بعنوان یک جنبش تحریمی ضد استعماری شناخته شده است. اما این جنبش واجد یک ویژگی برجسته در جهت مبارزه با نظام سلطنتی نیز هست.

کد خبر: ۱۰۳۹۲۴

اگرچه قرارداد را یک کمپانی خارجی (رژی) منعقد کرده بود و منافع آن نیز بجز مبالغی که بعنوان رشوه به شاه و صدراعظم...پرداخت شده بود، عاید کمپانی می شد، اما طرف قرارداد، شاه و دربار بود و مبارزه مردم علیه امتیاز رژی در واقع به قصد لغو امتیازی بود که باید توسط شاه صورت می گرفت و شاه و دربار بودند که از لغو قرارداد امتناع می کردند.
موضوع مبارزه و جنبش ، یک موضوع استعماری و خارجی بود، اما هدف مبارزه تسلیم شاه و دربار بود. اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات ناصرالدین شاه در ضمن یکی از خاطراتش در روزنامه خاطرات می نویسد: «آفرین بر قلم جناب میرزا که بیشتر از سرنیزه دولت اثر کرد». معنی این تعبیر جز تقابل مردم و علمائ با شاه و دربار نیست. یکی از انگیزه های مخالفت و امتناع دربار از لغو قرارداد این بود که لغو قرارداد در واقع به معنی شکست ناصرالدین شاه و دربار از مردم و مرجعیت بود. دربار در پاسخ به اولین تلگراف میرزای شیرازی به شاه که خواهان استنکاف وی از اجرای قرارداد شده بودند، دلایلی چند ذکر می کند و در یکی از بندهای آن می نویسد: «مرحمتی دولت که با توشیح اعلیحضرت پایان یافته ، آن هم به دولت بیگانه ، سزاوار برگشت نیست».
در گرماگرم مبارزه علیه قرارداد تنباکو فوج عظیم مردم به طرف قصر سلطنتی هجوم بردند که موجب کشته شدن عده ای گردید. چنین تقابلی بین مردم و شاه تا آن زمان بی سابقه بود. مردم به بهانه قرارداد تنباکو، با شاه مقابله و مبارزه می کردند. این بعد از مقابله مردم و روحانیت با شاه ، با حکم میرزای شیرازی برای تحریم ، به تقابل شاه و دربار با امام زمان تبدیل شده بود: «الیوم استعمال توتون و تنباکو بای نحوکان در حکم محاربه با امام زمان است». در واقع یکی از آثار و نتایج حکم میرزای شیرازی «نفی مشروعیت مذهبی سلطنت» بود. ناصرالدین شاه خود بعد ضد سلطنتی تحریم تنباکو را اینگونه بیان می کند:...گاهی اصفهان ، گاهی شیراز، گاهی مشهد و کرمان ، بلکه همه جا در شورش و انقلاب است.
اگر شهری و مملکتی را به تهدید ساکت می کنیم ، اما این سکوت موقتی است و ابدا تمام نشده و نخواهد شد. این بازی تازه را که تمام علمائ درآورده و کشیدن تنباکو را قدغن و حرام کرده اند و مردم همه اطاعت کرده اند و نمی کشند، این یک شورش و نافرمانی ساکت و پنهان است.
بعد از قیام مردم و پیروزی جنبش تنباکو به رهبری روحانیت ، شاه و دربار، روحانیت را دشمن اصلی خود ارزیابی کردند. امین الدوله پس از آن که ترس و وحشت دربار را در دوران نهضت ترسیم می کند می نویسد: ... کار به کام آقایان شد. شاه بعد متوجه پیروزی علمائ شد و در محضر وزرائ به مناسبت وقایع این ایام از مطاعیت و استیلا و قوت و استعلائ ملاها شکایت می فرمود.
شاه نه تنها ناراحت بود و شکایت می کرد که خواستار در هم شکستن قدرت آنان نیز بوده است: ناصرالدین شاه که در قضیه تنباکو از مرحوم میرزای شیرازی و مرحوم میرزای آشتیانی که جریان مبارزه را در تهران خوب رهبری کرده بودند، سخت رنجیده بود و با وجودی که علی الظاهر، رنجش خود را نهفته می داشت ، در باطن خواستار وسیله ای برای در هم شکستن قدرت آشتیانی ، در تهران بود....
نکته مهمی که در مورد حکم تحریم تنباکو باید بدان توجه داشت این است که این حکم بعنوان حکم ثانوی و از جانب حاکم اسلامی صادر شده است.
بر این اساس ، در دیدگاه میرزای بزرگ و بر اساس اعتقاد شیعی ، حاکمیت نواب عامه ، حاکم اسلامی مجتهد اعلم و عادل زمان بوده است نه شاه و موضوع تحریم ، نشانگر اعتقاد و اعتماد به توان سیاسی و رهبری مراجع بود که بعد از صفویه تا آن زمان بصورت عینی و عملی کم تر سابقه داشت.
تفاوت حکم میرزا در ارتباط با سلطنت با آنچه قبل از آن مرحوم محقق کرکی و مرحوم کاشف الغطائ در اعطای مشروعیت به سلطنت صادر کرده اند، این است که حکم تحریم به معنی سلب مشروعیت نظام سلطنتی است. لذا باید جنبش تنباکو را اولین گام در گسستن پیوند دین و علمای دینی با نظام سلطنت دانست.
جنبش تنباکو علاوه بر اهمیتی که فی نفسه واجد آن است از اهمیت دیگری نیز برخوردار است که آن را به مبدا تمامی جنبشها و قیامهای دینی و مردمی از آن زمان تا امروز در تاریخ پرجنب و جوش یکصد ساله اخیر ایران تبدیل کرده است. این جنبش همچنین ملت را بعنوان یکی از ارکان جامعه شناسی انقلابی معاصر ایران وارد تحولات سیاسی کرد. ورود مردم در تحولات سیاسی و مرتبط با روحانیت و تحت رهبری مراجع تقلید، تبلور ایدئولوژی سیاسی شیعه و ترجمان عینی نظریه «امت و امامت» است. تا قبل از جنبش تنباکو، ساختار سیاسی جامعه ایران دارای دو عنصر اساسی «علمای دینی» و «نظام سلطنتی» بود. از زمان جنبش تنباکو «مردم» بعنوان عنصر سوم وارد تحولات سیاسی گردیدند. این جنبش دارای دو ویژگی سلبی (ضد استبدادی و ضد استعماری) و یک ویژگی ایجابی (دینی و ملهم از مذهب) بود. علاوه بر این جنبش تنباکو خصلت انقلابی شیعه را احیائ کرد و به ملایمتی که از زمان صفویه و به اقتضائ ضرورت های تاریخی آن زمان ، میان علمای شیعه و نظام سلطنتی برقرار شده بود به یکباره پایان داد. توضیح : منابع در دفتر روزنامه موجود است.