سقفی بلند تا ستاره ها
خاک سفید، بلوار احسان ، اواخر خرداد. گفت: «بیرونمان نکردند. صاحبخانه گفت بلند شوید. بلند شدیم. ودیعه مان کم بود. جایی را پیدا نکردیم. شدیم آواره خیابان ها.»
اعظم نشسته بود زیر تیغ آفتاب. خیره به نوه ها، دخترها و عروسش که سر درگوش هم پچ پچ می کردند و تصویرشان در هرم گرمایی که از زمین و آسمان می بارید، لرزان بود. «روزها اینجاییم. خیلی گرم می شود. شب ها هم هستیم. بد نیست. خنک تر می شود.» زنها که سیاه پوشیده بودند، صورتها را از عکاس و دوربین سمجش پوشاندند. بچه ها ولی بی ترس آمدند جلو، با لباسهای پاره و خاکی. به دوربین خندیدند. عکاس عکس گرفت. یک عکس از اعظم با دو دخترش و عروسش جلوی چادر کوچکی که فقط برای نوه ها جا داشت. یک عکس از همه زندگی اش که شده بود تپه ای نه چندان بلند از اسباب خاک گرفته. خانه ای که نداشتند. یک عکس از بچه ها که دست در دست هم ایستاده بودند جلوی توده سیاه لوازم خانه شان. یک عکس از دخترش اکرم و کبودی های روی دستش ، درست وقتی داشت طفره می رفت تا نگوید شب قبل سرنشینان پرایدی سفید خواسته اند به زور سوارش کنند.
رضا، پسر اعظم رفته بود با موتور مسافرکشی کند و نبود تا عکاس عکس بیندازد اما اگر هم می انداخت کسی نمی فهمید پسر بیست و چند ساله ای که توی عکس از خجالت سرخ شده است یکی دو سال پیش کلیه اش را 2میلیون تومان فروخت که خسارت تصادفش را بدهد و باقی را پول پیش خانه ای کند که امروز بخاطر نداشتنش گوشه خیابان می خوابند. اعظم 20 سال جلوی مهمان های مردم خم و راست شده است و شربت و شیرینی تعارف کرده. اعظم 20 سال کف پوش های رنگی ویلاهای لوکس شمال شهر را سابیده و پنجره های مات را شفاف کرده. اعظم 20 سال خاک خانه این و آن را گرفته است و حالا خانه ندارد.
بچه های پلاستیکی
اعظم نشسته بود روی خاک و نگاه می کرد به نوه 6 ساله اش علیرضا که ماشین باری اش را روی جاده های خیالی گوشه بلوار احسان راه می برد. «با امروز می شود 6 روز که اینجاییم.» دست و پای بچه ها از خاک و گل سیاه شده بود. اعظم فکر کرد سال که نو می شود بعضی ها شادند ، خیلی ها غمگین. سال که نو می شود ، کرایه خانه ها هم نو می شود.«نمی دانم چرا امسال کرایه خانه ها یکهو رفت بالا.» کسی تا به حال ندیده است نرخ کرایه خانه ها پایین تر از سال قبل بیاید. «نداشتیم بدهیم.» مستاجرها می گویند امسال کرایه ها دوبرابر شده اند. «خانه خراب شدیم.» هانیه نوه 5 ساله اعظم ، بچه های پلاستیکی اش را روی زمین چید. «تابستان که تمام شود علیرضا را باید بفرستیم مدرسه.» بچه های پلاستیکی هانیه هم مثل خودش خانه خراب شده بودند. «غذا؛ نان و پنیر، نان و انگور، طالبی...» ماشینی سرعتش را کم کرد. راننده لبخند زد. دختر اعظم روسری اش را جلوتر کشید. «امنیت نداریم.»
شهریور که بگذرد
تابستان که می آید حکایت اجاره نشین ها می افتد سر زبان اهالی مطبوعات ، تا اواخر تیرماه هر روزنامه ای حداقل یک بار قصه را مثل سالهای قبل مرور می کند. بعضی از روزنامه ها به ارائه شرح حالی از مستاجران بسنده می کنند. بعضی ها هم قصه قدیمی مالک و مستاجر را پیش می کشند و صاحبخانه ها را مقصر اصلی مشکلات مستاجران معرفی می کنند، اما مرداد و شهریور که بگذرند، همه از تکرار خسته می شوند و امثال اعظم را می سپرند به دست فراموشی تا خرداد و تیر سال بعد. سالهاست اجاره نشین ها به افزایش کرایه خانه ها یا تمدید نشدن قراردادهای قبلی در آغاز فصل تابستان عادت کرده اند اما خیلی ها مثل اعظم می گویند امسال سخت ترین سال مستاجرها بوده است و افزایش ناگهانی کرایه خانه ها نفس شان را بریده.
اغلب بنگاه داران مسکن اما، با چنین عقیده ای موافق نیستند و معتقدند هر چند کرایه خانه ها در سال جدید بیشتر شده است ، افزایش 15 تا 20 درصدی اجاره ها در آغاز فصل نقل و انتقال عادی است و اگر معیار تعیین اجاره بها بر مبنای محاسبات چند سال پیش صورت می گرفت ، اوضاع لابد نابسامان تر بود. داراب خلعتبری ، مدیر یکی از بنگاه های مسکن تهران می گوید: معیار تعیین اجاره بها، قیمت ملک است. یعنی هر چه قیمت خانه ای بالاتر باشد نرخ اجاره اش بالاتر می رود. تا همین چند سال پیش ، مبنای محاسبه رهن یک چهارم قیمت ملک بود ولی مستاجرها توان پرداخت چنین هزینه ای را نداشتند و این رقم به یک پنجم و یک ششم رسید.
با این حال او هم ، منکر افزایش بی سابقه قیمت ها نمی شود: شکی نیست که نبض بازار مسکن امسال کندتر از سالهای گذشته می زد و تقریبا راکد بود. طبیعتا نرخ اجاره هم نباید چندان بالا می رفت ولی افزایش قیمت مایحتاج عمومی مردم باعث شد مالکان کرایه خانه ها را بالا ببرند. دبیر انجمن ملی مهندسان صنعت ساختمان اما با خلعتبری موافق نیست و علت اصلی بالا رفتن قیمت ها را وجود سرمایه های سرگردان و نوسان قیمت زمین می داند: بحث تورم فقط 10 تا 15 درصد بر افزایش اجاره ها تاثیر گذاشت. آنچه در حال حاضر این رقم را بالاتر از حد انتظار برده ، عوامل غیرفصلی موثر بر قیمت مسکن یعنی قیمت زمین ، نیروی کار و مصالح است.
بررسی قوانین مالک و مستاجر نشان می دهد مشخص کردن حیطه اختیارات مالک در افزایش اجاره بها به عنوان اولویت اصلی برای قانونگذار مطرح نبوده است |
کدام قانون؛
از یکی دو سال پیش که مسوولان سازمان مسکن و شهرسازی از این سازمان در مورد کنترل نرخ اجاره بها سلب مسوولیت کردند، دیگر کسی نمی داند کدام یک از این همه سازمان های عریض و طویل که در اسمشان کلمه مسکن را یدک می کشند، وظیفه نرخ گذاری اجاره ها را به عهده دارند و اگر هم سازمانی این مسوولیت را بپذیرد با توسل به کدام قانون و بر چه مبنایی می تواند وضع اجاره نشین ها را ساماندهی کند. تصویب قوانین مالک و مستاجر به 26 مرداد سال 76 برمی گردد. بررسی مفاد این قانون نشان می دهد، مشخص کردن حیطه اختیارات مالک در افزایش اجاره بها به عنوان اولویت اصلی برای قانونگذار مطرح نبوده و در هیچ کجا به چنین مقوله ای پرداخته نشده است.
انبوه سازی ، مطمئن نیست
دخالت شهرداری ها در واگذاری املاک استیجاری به اجاره نشین ها و نظارت آنها بر تعرفه های اجاره بها از جمله راهکارهایی است که در برخی کشورها به منظور نظام مند کردن رابطه مالک و مستاجر مورد استفاده قرار می گیرد.
هاشم زاده در این باره می گوید: این کشورها، شهرداری ها، املاک استیجاری را از طریق تعاونی های مسکن و نهادهای مدنی با قیمتی متعادل به نیازمندان و شهروندان واگذار می کنند و همین سبب شده است مالکان در تغییر نرخ اجاره بها تابع قانون باشند. برخی از کارشناسان مسکن نیز انبوه سازی و ایجاد شرکت هایی با سهامی عام را روشی برای کنترل قیمت ها می دانند و معتقدند دولت می تواند با جذب سرمایه های کلان و ایجاد تسهیلاتی برای انبوه سازان ، آنان را به ساختن واحدهای استیجاری ارزان قیمت تشویق کند. گرچه این ایده در نگاه اول مثبت به نظر می رسد اما از آنجا که هدف در انبوه سازی حداکثر سودآوری است نمی توان به ارزان فروشی انبوه سازان پس از اتمام طرح ها مطمئن بود.
دبیر انجمن ملی مهندسان صنعت ساختمان معتقد است انبوه سازی تابع بازار آزاد است و اگر شرایط بازار سود بالایی را برای واحدهای ساخته شده رقم بزند، هیچ انبوه سازی مسکنش را ارزان نمی فروشد و به عبارتی دیگر دولت نمی تواند انبوه سازان را وادار به فروش ملک با قیمتی پایین تر از حد طبیعی آن در بازار آزاد کند.
جای شما خالی
خاک سفید، بلوار احسان ، اواخر خرداد. روزکش می آمد و غروب آمدنی نبود. گرما از آهن و سنگ بیرون می ریخت و غوغا می کرد. اعظم زانوها را بغل کرده بود و یکی از دخترهایش را تماشا می کرد که سر گذاشته بود روی شانه دیگری و چشمهای پف کرده اش را بسته بود. هانیه بچه های پلاستیکی اش را نشانده بود کنار خرت و پرت هایی که روزگاری اثاث خانه اش بودند. اعظم ، عروسش طاهره را نشان داد: «خانواده اش شهرستانی اند. از هیچ چیز خبر ندارند.» طاهره هر بار به پدرش زنگ می زند، پیرمرد از حال و روزش می پرسد.
دختر اهل دروغ گفتن نیست فقط گاهی وقت ها همه حقیقت را نمی گوید چون خوب می داند بابا دستش تنگ است و دلش نگران . دختر هر بار زنگ می زند، بابا می گوید:«از خانه جدیدتان راضی هستید؛» طاهره می گوید: «بزرگ است...» اما نمی گوید به بزرگی بلوار احسان. بابا می گوید: «شنیده ام خانه های خاک سفید مثل دخمه اند...» طاهره می گوید: «خانه ما دخمه نیست. سقفش هم بلند است...» اما نمی گوید بلند تا ستاره ها. بابا می گوید: ««صدای بچه ها چرا نمی آید؛» طاهره می گوید:«مثل همیشه مشغول بازی اند...» اما نمی گوید پوست نازک بچه ها زیر آفتاب 42درجه ، ورآمده است. بابا دلواپس می پرسد: «تهرانی ها خونگرمند؛» طاهره می گوید: «ها! روزی نیست که همسایه ها را نبینیم...» و به بچه ها نگاه می کند که برای ماشین های گذری دست تکان می دهند. بابا می گوید: «شکر خدا! سفیدبخت شدی دختر.» و طاهره طوری می خندد که پیرمرد صدایش را بشنود، بعد بی صدا اشک هایش را پاک می کند: «جای شما اینجا خالی است ، باباجان !»
مریم یوشی زاده
گفت و گو
در گفتوگوی «جام‌جم» با مدیرکل دفتر آبخیزداری؛
آبخیزداری؛ راهبرد مهار سیلاب
حسن روشن در گفت‌و‌گو ی اختصاصی با روزنامه «جام‌جم»: