چرا بانکداری، اسلامی نشد؟

اما چون در اسلام، قرض وجود ندارد و اگر قرضی هم است قرض‌الحسنه است، سوالی که مطرح می‌شود این است که آیا وقتی قرض وجود ندارد، می‌توان نرخ بدون ریسک را تبادل کرد و اگر نمی‌شود آیا وجود هویتی به نام بانک ممکن است؟

اگر از این منظر نگاه کنیم، می‌بینیم که ما نمی‌توانیم در اقتصاد اسلامی هویتی به نام بانک داشته باشیم. مگر این‌که سازوکاری تعریف کنیم که در این سازوکار، جابه‌جایی پول بدون ریسک محقق شود. این کار، امکان‌پذیر است اما آنچه امروز در جریان است و ما آن را داریم، بانکداری اسلامی نیست. ما امروز اسم بانک را حفظ کرده و یک برچسب اسلامی هم روی آن زده‌ایم. یعنی آن را روی اسمی زده‌ایم که به آن نمی‌چسبد.

در حال حاضر بانک، تسهیلات می‌پردازد و بر مصرف تسهیلات ‌باید نظارت کند و در این فرآیند باید ریسک بپذیرد و در سود و زیان‌ها نیز مشارکت کند. این کارکردها و سایر کارکردهای مشابه مواردی است که مربوط به یک نهاد بازار سرمایه است. لذا در پاسخ به این سؤال که آیا ما توانسته‌ایم بانکداری اسلامی را محقق کنیم باید بگوییم نه، چنین اتفاقی نیفتاده است. حالا فرض کنیم اصرار براین باشد، بانک را با کارکردهای بازار سرمایه تعریف کنیم، ایجاد ظرفیتی در بانک که بتواند آن کارکردها را به نحو مناسب انجام دهد، وجود ندارد و منابع جامعه به هدر می‌رود و بهتر است همان نهادهای بازار سرمایه این کار را انجام دهند و به‌دلیل این اشکال اساسی که وجود دارد و حل نشده است، ما همواره با این معضلات مواجه خواهیم شد.

می‌توان هویتی برای انجام بانکداری در اسلام تعریف کرد و علمایی هستند که معتقدند، بانک با همین کارکرد به عنوان یک موضوع جدید قابل بررسی و عملیاتی شدن است. البته این موضوع از جمله مواردی است که هرکسی بخواهد راجع به آن ورود کند و نظریه بدهد، کار پرمخاطره‌ای را انجام داده است.

البته اگر خسارت‌های نظام بانکداری فعلی را مدنظر قرار دهیم، ضرورت کار غیرقابل انکار است. به نظر می‌رسد باید با حل این موضوع که بانک خودش به عنوان یک عقد مطرح است، بگوییم هویت بانک چگونه خواهد بود. نه این‌که بیاییم عقد مشارکت را در آن قرار داده و بگوییم برو مشارکت کن و در سود و زیان شریک شو.باید عقد بانک را تعریف کرده و در ظرف بانک قرار دهیم تا این مظروف با ظرف سنخیت داشته باشد و تمامشان و شئونات مربوط به حرام بودن ربا که خانمان‌برانداز است، لحاظ شود. لذا ربایی که با نظام بانکداری فعلی ما وارد جامعه می‌شود، خطراتی دارد که بسیار زیاد بوده و اگر ما بتوانیم در عقدی که مبتنی بر عقد بانک است، سراغش برویم، پدیده ربا حذف شده و مساله بانک هم حل خواهد شد.

دکتر محمد طالبی

مدیرعامل سابق بانک کشاورزی