ثبت علم به روایت تصویر

ظهور هنر هفتم یا سینما به نوعی همه بخشهای زندگی روزمره ما را تحت تاثیر قرار داد؛ اگرچه شاید حتی نخستین پیشگامان هم هیچگاه تصور نمی کردند این ابزار ثبت تصاویر متحرک بتواند به خصوصی ترین بخشهای زندگی روزمره انسان نیز نفوذ کند.

کد خبر: ۹۹۷۴۹

بهبود فناوری و دانش باعث شد تا شیوه های ثبت تصاویر نیز دستخوش تغییرات جدی شود که اثر آن را می توان در فیلمهای سینمایی امروزه دید؛ اما صنعت فیلمسازی از جنبه دیگری نیز با علم گره خورده است.
این صنعت نه تنها از علم روز سود جست ، بلکه به ابزاری در خدمت دانش تبدیل شد تا انسان بتواند رازها و اسرار دشوار علمی را راحت تر درک کند. مستندهای علمی از چنین دیدگاهی قابل بحث هستند.
این فیلمها سعی می کنند با استفاده از تمام توانایی تکنیکی خود به سراغ اسرار علم رفته و آنها را به زبانی جذاب و با استفاده از تمام ظرایف هنر سینما به مخاطب خود عرضه کنند.
کلود ادلمان ، مستند ساز علمی فرانسوی ، پس از دریافت لیسانس در رشته فلسفه و 10سال فعالیت روزنامه نگاری علمی به کارگردانی سینما روی آورد و تاکنون بیش از 40فیلم مستند علمی را در کارنامه خود دارد و تاکنون بارها از سوی مراجع علمی مورد تقدیر قرار گرفته است.
به همت رایزنی فرهنگی سفارت فرانسه در ایران ، ادلمان ماه گذشته میهمان ایرانیان بود و در چند برنامه گوناگون به نمایش برخی از آثار خود پرداخت. در خلال یک هفته اقامت وی در تهران فرصتی دست داد تا با او درخصوص مستندهایش گفتگو کنیم ، برای انجام این گفتگو خانم آزیتا اکملی ترجمه فرانسه را به عهده داشتند که از ایشان سپاسگزاریم.

آقای ادلمان ، من امروز صبح فیلم شما را با عنوان نخستین روزهای زندگی دیدم که گریزی کوتاه و جذاب به دوران کودکی و پیش از تولد انسان بود. مایلم بیشتر درباره این فیلم صحبت کنیم.
فیلم نخستین روز زندگی ، طرحی طولانی را شامل می شود. من این فیلم را در سال 1970آغاز کردم و پایان نسخه ای که شما دیدید به سال 2001باز می گردد.
در این مدت سعی می کردیم نماهای جدیدی به فیلم اضافه کنیم یا موسیقی آن را بهبود بخشیم تا بتوانیم ارائه قابل قبول تری داشته باشیم ، اما داستان این فیلم که به شرح اتفاقات پیش از تولد و مراحل رشد جنین تا تولد می پردازد، همزمان با جنبش عظیمی در فرانسه بود.
تا پیش از سالهای 1970صحبت کردن درباره چنین موضوعاتی در فرانسه با محدودیت مواجه بود و شاید برای اولین بار در همین سالها بود که مردم عادی تصویری از یک جنین را می دیدند.
ساخت این فیلم در آن سالها در واقع بخشی از جنبش درک ماهیت تولد انسان را شامل می شد و با دشواری های بسیاری همراه بود.

نکته ای که برای من در ساخت چنین فیلمهایی جذابیت دارد، روشهای تکنیکی و ابتکاراتی است که باید در مواجهه با شرایط دشوار آنها را به کار بست. ساخت این فیلم با چه مشکلاتی مواجه بود؛
خب من می بایست روشهای کاری خودم را با شرایط تنظیم می کردم. به عنوان مثال ما به هیچ وجه نمی توانستیم کل این مراحل را با یک شخص دنبال کنیم.
به همین دلیل باید از مادران زیادی اجازه می گرفتیم که در آزمایش های علمی آنها حضور داشته باشیم. در عین حال ، ما با شرایطی در این فیلم مواجهیم که بسیار حساس است. در برخی از نماها شما جنین تقریبا کاملی را می بینید که در آستانه تولد است و دوربین ما از زاویه های گوناگون آن را به نمایش می گذارد.
این کار حداقل در آن زمان امکانپذیر نبود و به همین دلیل ما از جنین هایی که به دلایل مختلف در سنین مختلف سقط می شدند تصویربرداری می کردیم. نکته مهم دیگر این بود که ما نیازمند یک قالب روایی بودیم و این قالب روایی برای متخصصان حرفه ای معنی دار نبود.
مثلا اگر آنها می خواستند با میکروسکوپ های الکترونیکی خود از اسپرم ها تصویربرداری کنند، فقط وجهه علمی برایشان مهم بود، اما من می خواستم در قالب بصری جذابی تصاویرم ثبت شود به همین دلیل باید به متخصصان به نوعی آموزش تصویربرداری می دادم یا هدف من این بود که یک داستان درام را روایت کنم، به همین دلیل در بخشی از فیلم شرایطی را فراهم کردیم که تنها یک اسپرم را مورد تصویربرداری قرار دهیم. البته گاهی هم ابتکاراتی به خرج می دادیم.
در صحنه ای از فیلم صدای درون رحم را می شنوید ما برای این کار میکروفون کوچکی را با ابزارهای آندوسکوپی به داخل رحم فرستادیم و از حاضران در اتاق خواستیم صحبت کنند و آنچه شما می شنوید صدای واقعی است که در رحم به گوش جنین می رسد و واکنش نشان می دهد.

در مستند علمی هدف اصلی روایت داستانی علمی است. هنر برای شما چه جایگاهی در این میان دارد؛
جایگاهی فوق العاده بالا. در واقع برای من بیان هنرمندانه یک واقعیت علمی است که ارزشمند است. در بسیاری از مستندهای علمی می بینیم که متاسفانه به مساله بسیار مهم هنر چندان توجه نمی شود.
مشکل اینجا است که علم ، زبان ویژه خود را دارد. دانشمندان زمانی که راجع به موضوعی صحبت می کنند، آن را به زبان خود بیان می کنند؛ زبانی که برای مردم عادی گنگ است. حال زمانی که ما قصد ساخت فیلم را داریم عملا وارد عرصه هنرهای نمایشی می شویم.
عرصه ای که در آن قوانین زیبایی شناسانه نقش بازی می کنند، اما زبان علم زبان نمایش نیست و کسی که در این میان قرار می گیرد، وظیفه دارد این دو را به هم تبدیل کند. تلاش من این است که در قالب فیلمهای علمی ام گونه ای شعر برای مخاطبم بسرایم.
همانطور که در سوال قبلی هم اشاره کردم مثلا زمانی که من قصد داشتم فیلم نخستین روزهای زندگی را بسازم ، می خواستم فیلمم قهرمانی داشته باشد که بر مبنای قوانین علمی و البته روایت های دراماتیک داستان من را جلو ببرد.
من می خواستم تماشاگر احساس کند یک اسپرم را تا رسیدن به تخمک دنبال می کند، اما این مساله منفرد بودن که تماشاگر را ممکن است یاد شیری در آفریقا بیندازد که برای رسیدن به هدف در حال دویدن است ، برای دانشمندان علمی چندان مورد توجه نیست و همین باعث می شود که مجبور شویم شرایط خاصی به وجود آوریم.
مثلا در فیلم میولونی در مغز که ساخت آن حدود 12سال طول کشید من بستری به نام موسیقی را انتخاب کردم تا با کمک آن رشد نورون ها و رشته ای عصبی در مغز را به زبانی هنرمندانه ارائه کنم.
اگرچه ممکن بود به سراغ رشته دیگری بروم و مثلا از فوتبال کمک بگیرم. می دانید در رشته ورزشی مثل فوتبال هم اعصاب مغزی به شدت درگیر می شوند و می شد این قالب را اختیار کرد، اما مهم این است روایتی را انتخاب کنیم که نه در قالب خشک علمی ، بلکه با تمام جذابیت های هنری ممکن واقعیتی علمی را برای ما بازگو کند.
باز هم تاکید می کنم هنر نقش اول را برای من در ساخت فیلمهایم دارد.

بنابراین شما ناچارید گاهی در واقعیت های علمی بنا بر ضرورت های هنری دستکاری کنید سوال من این است که تا چه حد این صداقت علمی حفظ می شود، به عبارت دیگر چگونه تعادلی میان علم و هنر به وجود می آوردی؛
خب این کار دشواری است. شما اگر به تاریخ مستندهای علمی هم باز گردید در نخستین تلاشها به سال 1921می رسید، جایی که یکی از مستندسازان پیشگام قسم خورد در فیلمی که درباره زندگی اسکیموها می سازد دوربینش تنها نقش یک ثبت کننده داشته باشد و هیچ دخالتی در واقعیت زندگی آنها انجام ندهد، اما در صحنه ای از فیلم مجبور شد نگاه معنی دار دو نفر از اهالی قبیله را بازسازی کند؛ چراکه زمان از دست رفته بود و اگر این بازسازی صورت نمی گرفت ، شاید هیچگاه نمی توانست آن لحظات ناب را ثبت کند.
ما هم در این وضع قرار داریم. ما باید واقعیت علمی را به زبانی قابل فهم برای مردم بیان کنیم و برای این کار ناچار خواهیم بود گاهی در ساختار فیلم دست ببریم و گاهی دخالت کنیم ، اما مهم این است که این دخالت باعث قلب واقعیت نشود.
در مورد همان فیلم نخستین روزهای زندگی اشاره کردم که چند جا ناچار شدیم شرایط آزمایشگاهی به وجود آوریم تا بتوانیم فیلم را آن طور که می خواستیم پیش ببریم چند جا از تصاویر جنین های مرده به جای جنین های زنده استفاده کردیم ، اما هیچکدام از اینها باعث نشد که روند علمی و شکل گیری علمی داستان با مشکل مواجه شود. ما بر مبنای یک سناریو پیش می رویم و واضح است که در تدوین این سناریو و مراحل کار همیشه از نظرات دانشمندان استفاده می کنیم.
در واقع فرآیند مشترکی میان علم و هنر شکل می گیرد. مهم این است که مخاطب ما با واقعیت علمی بیش از پیش آشنا شود و شما ناچارید از تکنیک های مختلفی برای این مهم استفاده کنید.
بنابراین واقعا من یک فرآیند خطی را دنبال نمی کنم ؛ اما یک همکاری و تعامل کامل میان من و تیم علمی شکل می گیرد که مثلا در موردی مانند ویولونی درمغز حتی منجر به اصلاح یک بدفهمی علمی شد؛ چرا که در خلال کار این فیلم بود که ما نشان دادیم رشد نرونهای عصبی حتی تا دوران کهنسالی ادامه می یابد و این باور که در پیری ، مغز رشد خود را متوقف می کند غلط است.
ما از افراد، شرایط و فرآیندهای گوناگون و تکنیک های مختلف و روشهای هنرمندانه استفاده کامل می کنیم ، اما هدف ما در این میان تلاش برای ارائه تصویری دقیق از واقعیتی علمی خواهد بود و مهم هم همین است که بتوانیم این کار را به بهترین شکل ممکن انجام دهیم.

از این که وقت خود را در اختیار روزنامه جام جم قرار دادید بسیار سپاسگزارم.