لاک پشت ها در خطر
اردیبهشت که به نیمه می رسد، اتفاق خیلی قشنگی در سواحل جنوبی کشورمان دوستداران محیط زیست را به سمت خود می کشد.
این پدیده زیبا و هیجان انگیز، خارج شدن لاک پشت های دریایی از اقیانوس و تخم ریزی آنها در سواحل است. این گزارش نگاهی دارد به تمام مسائلی که طی سالیان دراز بر این موجودات رفته و فناوری و تاثیرات مخرب آن که پیوسته می تازد و آن را به صورت یک بحران محیط زیستی جلوه می دهد.
لاک پشت های دریایی به عنوان گروهی از جانوران که معرف بخش قدیمی و متفاوت تنوع زیستی جهان به شمار می روند، رده بندی شده اند.
این موجودات در راسته ای همراه کروکودیل ها و مارمولک ها از مهره داران 200 میلیون سال پیش هستند و پیش از دیگر خزندگان پا به مرحله حیات گذاشته اند.
لاک پشت های دریایی در 2 خانواده کلونیده و درموکلیده همراه مارهای دریایی وایگواناها تنها خزندگانی هستند که با زندگی در آب دریا سازش یافته اند، اما ارتباط خود را با خشکی قطع کرده اند.
آنها برای تنفس به سطح آب وابسته هستند و در فصل تولیدمثل برای تخمگذاری به سمت سواحل شنی حرکت می کنند.
لاک پشت ها معمولا از گیاهان دریایی یا عروسهای دریایی ، اسنفج ها، لارو سخت پوستان و نرمتنان تغذیه می کنند.
8 گونه لاک پشت های دریایی پراکنش جهانی دارند و انتشار جغرافیایی آنها در آبهای گرم و نیمه گرم استوایی و از جمله خلیج فارس و دریای عمان است.
عمده سواحل ایران که لاک پشت ها را در خود پرورش می دهند عبارتند از جزایر لاوان ، قشم ، شیدور و لارک.
لاک پشت های دریایی در قرن 18 و 19 جمعیت های بزرگی بالغ بر میلیون ها عدد را در دریاها تشکیل می دادند، ولی در چند دهه گذشته عوامل مختلف ازجمله صید و شکار، تخریب زیستگاه ها و مناطق تخمگذاری و این اواخر با ایجاد انواع آلودگی ها قدرت بقای کمتری دارند، به طوری که در حال حاضر تنها جمعیت انگشت شماری از آنها از سیل خطرات متعدد در امان مانده اند که این جمعیت هم بشدت در معرض کاهش هستند.
مهندس بهزاد سعیدپور، از اداره کل حفاظت محیط زیست استان هرمزگان می گوید: درباره کاهش جمعیت لاک پشت ها که یک خطر بالقوه محیط زیستی محسوب می شود، می توان چند مورد را مدنظر داشت از قبیل عوامل موثر در خشکی ، عوامل موثر در دریا، بیماری ها و کمبودهای غذایی.
تخریب زیستگاه های ساحلی
زیستگاه های موجود در خشکی که به وسیله لاک پشت ها، بخصوص هنگام تخم ریزی و مراجعه به ساحل مورد تهدید قرار گرفته اند.
شامل ایجاد موانع و تغذیه سواحل ، ایجاد اسکله و بنادر،شهرکهای ساحلی ، احداث جاده در سواحل ، تردد افراد و وسائط نقلیه در سواحل ، نور مصنوعی در سواحل ، برداشت شن و ماسه از سواحل ، پیشروی در سواحل و فرسایش در سواحل هستند.
مهندس بهزاد سعیدپور می گوید: موانع برای تغذیه شامل سازه هایی است که برای جلوگیری از انرژی تخریبی امواج فرسایشی حاصل از آنها یا حمایت از دیگر فعالیت ها ساخته شده است.
در سواحل جنوبی شهر بندرعباس که در گذشته شامل ساحل شنی و یکی از زیستگاه های لاک پشت های دریایی بوده و در حال حاضر به وسیله موج شکن و دیوارهای بتونی تا ارتفاع 4 متر حفاظت می شود.
وجود موانع باعث جلوگیری از عبور لاک پشت ها هنگام تغذیه می شود. تفاوت ساحل تغذیه شده با ساحل طبیعی در رطوبت ، بازتابش نور و هدایت گرماست و به طور کلی در این گونه موارد دیگر جایی برای حضور لاک پشت ها و تخم ریزی باقی نمی ماند.
وجود اسکله های بزرگ که همراه با تغییرات بسیار شدید در ساحل است ، اغلب در نواحی ساحلی با بستر شنی دیده می شود که علاوه بر تخریب به طور مستقیم ، تمامی عوامل مخرب دیگر هم نظیر حضور انسان ها، وجود چراغهای نورانی ، فاضلاب و غیره را به همراه دارد.
اسکله ها در صلخ از توابع شهرستان قشم، اسکله شهید رجایی بندرعباس ، اسکله شهرستان جاسک و انواع دیگر آن در سواحل جنوبی کشورمان چه مستقیم و چه غیرمستقیم این اثرات را اعمال می کنند.
ساخت وساز در سواحل در چند ساله اخیر به شکل چشمگیری در سواحل جنوبی کشور افزایش پیدا کرده و هدف همه آنها هم سواحل ماسه ای بوده است.
در 90 درصد از ساخت و سازهای انجام شده در خط ساحلی خلیج فارس و دریای عمان روی این گونه سواحل به واسطه محل مناسب ، شهرکها بنا شده اند. در جزایری مثل هرمز، لارک ، هنگام ، کیش ، قشم و خط ساحلی بندر لنگه به سمت بندر دریا این عمل بخوبی دیده می شود.
از طرفی در مناطق آزاد تجاری کیش و قشم احداث شهرکهای ساحلی در سواحل شنی برای استفاده از چشم انداز و فعالیت های تفرجگاهی هم رو به افزایش گذاشته ، وجود شهرکها هم همراه با حضور انسان ها برداشت شن و ماسه ، افزایش زباله ، تخلیه فاضلاب ، تردد بیش از حد و موارد عدیده دیگری که زیستگاه لاک پشت ها را به نابودی می کشند، همراه هستند.
مهندس بهزاد سعیدپور می گوید: جاده های ساحلی همراه با تخریب بی قید و شرط زیستگاه لاک پشت هاست و استفاده از ماشین آلات برای راهسازی و به طور غیرمستقیم تغییر جریان موجود در حوزه آبریز که در ساختار منطقه سوپرتایدال بسیار حائزاهمیت است ، باعث تغییرات شدید می شود و همانند دیگر موارد ساخت با اثرات مخرب همراه است.
وجود چراغهای خودروها یا بزرگراه ها باعث اشتباه در جهتیابی لاک پشت های بالغ هنگام تخم ریزی یا نوزادان خارج شده از تخم می شود. در نتیجه خشکی را به جای دریا انتخاب می کنند و پس از صرف انرژی زیاد و از دست دادن رطوبت بدن در معرض مرگ حتمی قرار می گیرند.
از طرفی رد حاصل از چرخ خودرو به عنوان گودالی برای نوزادان محسوب شده و آنها را به دام می اندازد; به عنوان مثال ، ساخت جاده ساحلی بندر چارک به سمت بندر دریا و وجود جاده ساحلی گلشهر واقع در ساحل شرقی شهر بندرعباس که حتی در برخی موارد با مد دریا وقتی اوج تخم ریزی لاک پشت ها در فصل تولیدمثل است ، تلاقی دارند.
ایجاد سروصدای حاصل از تردد این وسایل نیز باعث فرار لاک پشت ها و مراجعه نکردن برای تخم ریزی در سواحل می شود.
عبور و مرور افراد در سواحل در بیشتر نقاط ساحلی برای ساحل نشینان به عنوان مساله ای روزمره محسوب می شود.
از طرفی افزایش حضور افراد هنگام شب برای فعالیت های صیادی ، تفریحی یا حتی فعالیت های غیرقانونی مثل قاچاق کالا باعث فرار لاک پشت ها از سویی و تخریب ساختمان خاک ، تغییر شکل ظاهری ساحل ، از میان رفتن تخمهای گذاشته شده لاک پشت ها می شود. سواحل شنی به واسطه عبور و مرور آسان و زیبایی نسبت به شیب دیگر سواحل در خط شمالی خلیج فارس و دریای عمان بیشترین تعرض را شاهد است.
لاک پشت های دریایی جهت حرکت خود را با استفاده از نور ساطع شده از دریا پیدا می کنند، در هر شرایط، دریا روشن تر از خشکی به نظر می رسد. عکس العمل به نور در نوزادان از بالغان شدیدتر است.
به همین دلیل وجود پروژکتورها، لامپهای بخار سدیم ، تاسیسات ساحلی یا بلوار شهرهای ساحلی ، وجود چراغ خودروها به عنوان عللی که این موجودات را به اشتباه می اندازد، محسوب می شود و در نتیجه حیوان مسیر برگشت خود را به دریا اشتباه می رود.
وجود لامپهای بخار سدیم که بیشتر طیفهای نور مرئی دارند در اطراف جزیره کیش و در خط ساحلی شهرستان های بوشهر و بندرعباس از فاصله های بسیار دور قابل رویت است. در نتیجه ساخت وسازهایی هم که گفته شد، بهره برداری از منابع شن و ماسه در سواحل حتمی شده است و با توجه به این که لاک پشت ها در سواحل ماسه ای به تخم ریزی اقدام می کنند، برداشت از ماسه ها در جزایر کشورمان بسیار متداول شده و به واسطه نبود کارخانه های شن و ماسه یا هزینه گزاف حمل این ماده به جزیره است.
مهندس بهزاد سعیدپور می گوید: در سواحل جزایر قشم و کیش که بیشترین ساخت وسازها را میان جزایر و حتی سواحل خشکی داشته اند این موضوع بیشتر دیده شده و در نتیجه برداشت سطح الارض بافت و ساختمان تغییر کرده و لاک پشت دیگر به حفر گودال برای تخم ریزی اقدام نمی کند.
در برخی شهرهای خط ساحلی خلیج فارس و دریای عمان برای استفاده بهتر از دریا اقدام به پیشروی در دریا کرده اند. این عمل به وسیله ایجاد موج شکن ها و ریختن مقادیر فراوان سنگ و خاک در سواحل انجام شده که باعث جلوگیری از نزدیک تر شدن لاک پشت ها به ساحل می شود.
در نتیجه این پیشروی ، کانون تخریب به دریا نزدیک تر می شود و محدوده اثر آن هم خشکی و هم اکوسیستم دریایی را تحت تاثیر قرار می دهد. در ساحل جنوبی بندرعباس (جنب بازار شهرداری) و در سواحل شهر سفین قدیم واقع در ضلع شمال غرب جزیره کیش این پدیده را بخوبی می توان مشاهده کرد.
وجود فرسایش در سواحل مساله ای است طبیعی که طی میلیون ها سال شکل ظاهر سواحل را تعیین کرده و با توجه به این که لاک پشت های موجود در خلیج فارس و دریای عمان و جزایر آن در بیشتر موارد در ضلعهای جنوبی جزایر اقدام به تخم ریزی می کنند، در معرض آثار مخرب فرسایش ناشی از امواج قرار می گیرند و امواج به عنوان عامل اصلی فرسایش به شمار می رود.
با توجه به این که بارندگی در خط سواحل جنوبی کشورمان کم است فرسایش ناشی از سیلاب ها و باران به طور مستقیم به چشم نمی خورد و در ساحل جنوبی جزیره هرمز که از سایتهای مهم مراجعه لاک پشت ها در فصل بهار برای تخم ریزی است فرسایش در حدی است که طی یک سال چهره ساحل تغییر می کند.
از سویی بر اثر پدیده گرم شدن جهانی و افزایش سطح اقیانوس ها، خلیج ها نیز به واسطه محدودیت بیشتر تحت تاثیر قرار می گیرد و تغییر خط مد باعث آب گرفتگی لانه شده و تخمها بر اثر کمبود اکسیژن از میان می روند.
فرسایش به وسیله امواج هم باعث افزایش یا کاهش عمق لانه شده که در هر صورت مرگ نوزادان را به همراه دارد.
آلودگی در سواحل
در تمام ساحل شمالی خلیج فارس و دریای عمان کمتر نقطه خالی از زباله مشاهده می شود. زباله ها که ناشی از کشتی ها، لنجها و قایق موتوری ها هستند، عمدتا شامل تخته ، بطری پلاستیکی و شیشه هستند.
زباله ها توسط امواج به ساحل می آیند و روی هم جمع می شوند و به شکل مانعی جدی یا غیرقابل عبور برای لاک پشت ها و نوزادان آنان محسوب می شوند.
قرار گرفتن تخته ها روی لانه باعث عدم خروج نوزادان می شود. چنانچه نوزادان از لانه خارج شوند، در محاصره زباله ها قادر به راه یافتن به دریا نیستند یا این که بر اثر تلاش فراوان خواهند مرد و همچنین چون مرحله خروج از تخم و رسیدن به دریا از خطرناک ترین مراحل زندگی لاک پشت هاست زمان ماندگاری در میان زباله ها، احتمال صید از سوی دیگر شکارچیان را بالا می برد.
بهزاد سعیدپور می گوید: با توجه به این که حدود 60 درصد از نفت جهان از خلیج فارس صادر شده نشت نفت به شکلهای گوناگون در خلیج اجتناب ناپذیر است.
آن قسمت از نفت رهاشده به دریا که به ساحل می رسد شامل هیدروکربن های سنگین است که به تاربال تبدیل شده و در اندازه های مختلف در سطح ساحل قرار می گیرند. از طرفی چنانچه لکه های نفتی به ساحل برسند به وسیله امواج روی ساحل گسترده شده و به لایه های زیر نفوذ می کنند.
ایجاد مسمومیت توسط نفت و فرآورده های آن در لاک پشت ها ثابت شده که مورد مزمن و حاد قابل ذکر است. لاک پشت های ماده هنگام قرار گرفتن در ساحل که به لکه های نفتی آلوده است دچار مسمومیت می شوند یا این که بر اثر بخارات و گازهای به دست آمده از محیط فاصله گرفته و تخم ریزی نمی کنند.
این واکنش نوعی تغییر رفتار بوده که در نهایت باعث عدم موفقیت در تخم ریزی می شود و نسل حیوان در معرض انقراض قرار می گیرد.
از سویی وجود آلودگی های نفتی در اطراف لانه باعث ایجاد گازها و بخارات و نفوذ آنها به درون تخم شده ، باعث خفگی ، تجمع در بافت و جهش در نوزاد می شود.
در نتیجه اختلاط هیدروکربن های سنگین با شنهای ساحلی لایه ای سخت همانند آسفالت حاصل می شود. این مشکل آلودگی را در سواحل جزیره فارور می توان دید. در برخی نقاط لایه های قیر به جای مانده به چندین سانتی متر می رسد.
عمده سواحل آلوده به نفت از بندر لنگه تا ساحل نایبند در استان بوشهر است و با توجه به این که بیشتر سواحل ماسه ای خلیج فارس در این نقاط وجود دارند، زیستگاه های عمده لاک پشت ها در معرض خطر جدی هستند.
شکارچیان طبیعی در خشکی
لاک پشت های دریایی هنگام حضور در خشکی کاملا بی دفاع هستند، حرکات کند، جثه سنگین و ناتوانی در فرورفتن در لاک ، شکار این حیوان را برای دیگر شکارچیان آسان تر کرده است.
از طرفی تخمها و نوزادان هم به همین شکل هیچ گونه سیستم دفاعی در مقابل شکارچیان ندارند. به همین علت هنگام خروج از تخم و حضور بر سطح ماسه توسط خرچنگ ها، مرغان دریایی ، کرکس مصری ، کلاغ، عقاب ماهیگیر، شغال ، روباه ، کفتار، سگهای ولگرد و گربه های خانگی مورد حمله قرار می گیرند.
تخمها هم از دست این موجودات در امان نیستند و آسیب جدی می بینند.
برداشت تخمها و صید در خشکی
تخمهای لاک پشت های دریایی به واسطه ارزش پروتئین بالا و برخی عقاید مبنی بر شفابخش بودن توسط بومیان بخصوص در جزایر مورد برداشت قرار گرفته و از میان می روند. گوشت لاک پشتان دریایی هم به عنوان منبعی پروتئینی مورد استفاده قرار می گیرد.
این عمل در گذشته به وسیله اهالی بومی در سطحی نه چندان وسیع انجام می شده است ، ولی در حال حاضر در جزایری مثل هندورابی ، کیش ، قشم و لارک از گوشت این حیوان تغذیه می شود.
متاسفانه در مناطق آزاد کیش و قشم هم برخی رستوران ها به فروش غذاهای تهیه شده از گوشت لاک پشت اقدام می کرده اند که این مسائل هم روند نابودی لاک پشت ها را هنگام صید تسریع می کند. صید جنس ماده این حیوان هنگام مراجعه به ساحل بیشتر است بخصوص وقتی برای تخم ریزی از آب خارج می شوند.
آلودگی های نفتی
وجود حوادث نفتی جنگ خلیج فارس ، تصادف ناشی از غرق شدن نفتکش ها، عملیات اکتشاف نفت ، نشت از خطوط انتقالی نفت در زیر دریا و ورود نفت از طریق تخلیه آب توازن کشتی ها و شناورهای حامل نفت و غیره از راههای عدیده ورود نفت به اکوسیستم خلیج فارس و دریای عمان است.
از سویی 3-5 سال به طول می انجامد تا آب خلیج کاملا از آنها پاک شود و در این مدت آلودگی نفتی آثار سو خود را بر آبزیان به جا گذاشته است.
این آثار جزو آثار حاد است ; ولی آثار مزمن مسمومیت حاصل از نفت که به صورت تجمع در بافتها و خاصیت بزرگنمایی زیستی حاصل می شود و مرگ تدریجی حیوان را به دنبال دارد.
وجود لکه های نفتی در سطح دریا در هنگام تنفس لاک پشت از سطح دریا به صورت بخارات و گازهای مختلف وارد دستگاه تنفس و باعث مرگ حیوان می شود.
قطره های نفت هم که به شکل امولسیون در محیط دریایی پراکنده اند، به علت شباهت به لارو ژله فیش ممکن است از سوی نوزادان لاک پشت بلعیده شود.
از میان رفتن منابع تغذیه ای لاک پشت ها مانند بسترهای علفی هم باعث سوتغذیه در آنها شده که از آثار غیر مستقیم نفت بر روی لاک پشت ها می شود و...
بهزاد سعیدپور می گوید: «وجود شهرهای بزرگی مثل بندرعباس ، بوشهر، بندرلنگه ، جزیره قشم و کیش در نزدیکی سواحل که همگی با مشکل دفع فاضلاب روبه رو هستند، باعث ورود حجم زیادی از فاضلاب های شهری و صنعتی به دریا می شود.
ورود این فاضلاب ها باعث ایجاد بار میکروبی بالا، یوتریفیکاسیون تجمع فلزات سنگین ، سموم کشاورزی ، DDE، DDT، DDD در محیطهای ساحلی می شوند. لاک پشت های دریایی در هرم غذایی سطح بالایی از هرم را به خویش اختصاص داده اند و این امر باعث می شود با تغذیه از دیگر آبزیان ، تجمع فلزات سنگین ،DDE، DDT، DDD در بافتهای آنها خصوصا در گنادها و بافتهای چربی افزایش یابد و در واقع نوعی مرگ تدریجی را به همراه دارد.
از طرفی ، وجود بار میکروبی نیز باعث ایجاد عفونت های مزمن و بیماری های گوارشی در لاک پشت می شود.»
همان طور که وجود زباله در کناره های ساحلی عاملی موثر در نابودی لاک پشت هاست. در محیطهای دریایی همچنین اثری را اعمال می کند. وجود پلاستیک های شفاف در سطح دریا باعث می شود لاک پشت ها به اشتباه آنها را ببلعند و در اثر انسداد معده از میان بروند.
لاک پشت های دریایی مثل اکثر آبزیان مهاجر با استفاده از سیستم های ناوبری قوی مسیر خود را ردیابی می کنند و به مقصد می رسند.
تردد بیش از حد شناورها خصوصا در اطراف جزایر که زیستگاه عمده لاک پشت هاست ، این حیوانات را در وهله اول فرار می دهد و یا باعث تداخل در سیستم ناوبری آنها می شود.
انفجارات ناشی از اکتشاف و بهره برداری از منابع نفتی هم باعث صدمه به اندام شنوایی و فرار این حیوانات می شود، علاوه بر این که در اطراف محلهای اکتشاف به علت نشت نفت اثرات مخرب آلودگی ها تشدید می شود.
در حوالی جزایر و سواحل که محل تردد اصلی شناورهاست ، اغلب اوقات تصادفاتی میان آنها و لاک پشت ها به وجود می آید.
برخورد اعضای لاک پشت با پروانه و یا بدنه شناورها به جراحت منجر می شود که محلی برای ورود میکروب به بدن لاک پشت است. برخوردها بیشتر به هنگام استراحت لاک پشت بر سطح آب و یا هنگام تنفس موجود در سطح به وجود می آید.
تصادف با قایق موتوری رایج ترین نوع آن است و به واسطه سرعت بالای این شناور لاک پشت فرو رفتن در آب را از دست می دهد و مجروح می شود.
فعالیت های صیادی
افزایش فعالیت های روز افزون آن هم به روشهای غیرعلمی در خلیج فارس و دریای عمان عرصه را برای لاک پشت های دریایی تنگ کرده وجود تورهای مختلف صیادی به هر شکل باعث به دام افتادن و خفگی لاک پشت ها می شود.
تورهای ساحلی در سواحل یکی از خطرناک ترین عوامل به دام افتادن لاک پشت ها محسوب می شود.
براساس اطلاعات به دست آمده ، از یک لنج صیادی در یک هفته صید 23 قطعه لاک پشت در تورهای صیادی سواحل چابهار به دام افتاده که حاکی صید بالای این موجود است.
تورهای مستعمل رها شده در دریاها هم به عنوان خطری برای لاک پشت ها و دیگر آبزیان به حساب می آیند و هر لحظه ممکن است لاک پشت را از اکوسیستم دریایی حذف کنند.
نوزادان لاک پشت های دریایی پس از عبور از سد بین لانه تا دریا باید خود را به سرعت به پناهگاه های امن برسانند. ماهی ماهور، سنگسر، گوتر، هشت پا، خرچنگ ها و حتی کوسه ها که حتی به انواع بالغ نیز حمله می کنند، از جمله شکارچیان طبیعی آنها به شمار می روند.
خطوط ساحلی از محلهای عمده چرای آنها به شمار می رود که متاسفانه روند طبیعی و مصنوعی تخریب این گونه مناطق در حال افزایش است.
ایجاد اسکله و موج شکن به عنوان مثال ، احداث حوضچه ای به وسعت چندین هکتار در ضلع شمالی جزیره کیش و برداشت مرجان ها در جزیره لارک تاثیر عمده ای در کاهش غذای این موجودات داشته است.
انگلهای خارجی مثل «کشتی چسب»ها که به تعداد فراوان در سطح بدن لاک پشت ها دیده می شود و دیگر بیماری ها، باکتریایی و ویروسی ، از دیگر عواملی هستند که زندگی لاک پشت ها را به مخاطره می اندازند.
عاصفه اله وردی 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گواردیولا چگونه برترین مربی تاریخ شد؟
واقعیتهای تلخ «پپ»
