بهون؛‌میراث ماندگار عشایری

عشایر بختیاری به دلیل نوع زندگی خاصشان که دائم در کوچ ییلاق و قشلاق هستند اقوامی خودکفا به شمار می روند از این رو تمامی احتیاجاتشان را خود تهیه و تامین می‌کنند و کمتر به خارج ایل محتاجند. یکی از مهم‌ترین نیاز عشایر تامین سرپناه است که هنگام توقف، بار و اثاثیه خود را در زیر این چادرها چیده و مجالی برای استراحت پیدا می‌کنند. این چادرها بهترین سرپناه برای کوچ‌نشینان است .

قدمت سیاه‌چادر را می‌توان از زمانی دانست که بشر آموخت از پشم گوسفندان و موی بز می‌توان بافته‌ای تهیه کرد و نیاز خود را رفع سازد. سیاه چادر در بیشتر قوم‌های عشایر و کوچ نشین کشور مانند قشقایی، اعراب، ترکمن و کرد با شیوه و تکنیک و برپایی متفاوت بافته می شود که البته نوع بافت و شیوه برافراشتن آن تابع محیط جغرافیایی و فرهنگ خاص همان قوم است. بهون عشایر بختیاری از موی بز سیاه بافته می‌شود و بافت آن همانند جاجیم از دو رشته تارو پود تشکیل شده و به وسیله دارزمینی (افقی) بافته می‌شود و به صورت پوشش روی دو ردیف ستون سوار است. نوارهای بافته شده آن روی دستگاه به عرض 40 تا 60 سانتی‌متر و به طول شش متر و بعضی مواقع 15متر است که لبه‌های طولی آنها به هم دوخته می‌شود. این محل‌های دوخته شده خطوط مشخصی را تشکیل می‌دهد که امکان نفوذ اشعه ملایمی از نور خورشید و هنگام بارندگی چند قطره باران را به داخل چادر می‌دهد اما بقیه پوشش چادر که از رطوبت منبسط می‌شود، در آن سرما و گرما نفوذ نمی‌کند و مانعی موثر در مقابل آب است و تابش خورشید نیز نمی‌تواند از منافذ و سوراخ‌های ریز این چادرهای مستحکم عبور کند.

پوشش چادر توسط چند تیرک چوبی به طول حدود 5/2متر که در مرکز چادر و در یک خط مستقیم بر پا می‌ایستد. برای این که این ستون‌ها چادر را سوراخ نکنند در نوک آنها موانعی (تل یا منتل) گذاشته شده است .

فرم بر پاکردن چادر (که از خصوصیات فنی بختیاری‌هاست) داری دو سطح شیب‌دار است که یک سطح آن با شیب تند در جهت زمین است و پشت چادر را مسدود می‌کند. سطح دیگر که در جلوی چادر است کمی بالا آمده و تشکیل یک سایبان را می‌دهد که لبه‌های آن توسط دیرک‌های کوچکی به نام (پیشه) نگهداری می‌شود که از هر طرف منتهی به یک تیرک در دو زاویه آن می‌شود.

ارزش‌های سیاه چادر

سیاه چادر با توجه به نیاز زندگی کوچ‌نشینی و دامداری بافته و استفاده می‌شود.

مواد اولیه سیاه چادر نخ تهیه شده از موی بز است که توسط خود عشایر تهیه می شود.

سیاه چادر مأمنی مناسب برای عشایر است با این خصوصیت عمده و خاص که در تابستان باعث دفع گرما و در زمستان باعث گرم ماندن داخل چادر می شود. آب باران تا 24 ساعت بارش مستمر نیز از آن عبور نمی‌کند. این خصوصیت به خاطر استحکام و نفودناپذیری موی بز است.

باتوجه به این خصوصیات و همچنین قدمت تهیه بهون، اقدام اخیر در ثبت ملی آن می تواند به تداوم عمر این هنر صنعت عشایر بختیاری کمک شایانی کند.

مصطفی هادی‌پور

معاون میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری چهارمحال و بختیاری