رونمایی از قدرت نرم کرملین

دکتر شعیب بهمن کارشناس مسائل روسیه در گفت‌وگو با جام سیاست به بررسی ابعاد مختلف دکترین جدید روسیه و جایگاه ایران در این سیاست‌های راهبردی پرداخته است. او در این گفت‌وگو تاکید می‌کند که تغییر فهم تاریخی دو کشور در گسترش روابط میان ایران و روسیه موثر است.

دکترین جدید سیاست‌های دفاعی روسیه با نمونه قبلی آن که در سال 2000 انتشار یافته بود چه تفاوت‌هایی دارد؟

در کلیات موضوعات عملا نگرش روسیه به محیط پیرامونی و غرب آسیا همچنان حفظ شده است. اما وقتی که به بررسی مسائل مختلف در کشورها و همچنین موضوعاتی که منطقه در آن درگیر است دقت بیشتری می‌کنیم متوجه برخی از تفاوت‌ها در این دو متن می‌شویم. به عنوان مثال بحث مبارزه با تروریسم و افراط‌گرایی برای روس‌ها جدی‌تر و پررنگ‌تر شده است. به این دلیل که خطرات تروریسم در منطقه هم ممکن است به داخل مرزهای روسیه نفوذ و رسوخ پیدا کند. علاوه بر این در بحث رابطه با برخی از کشورها از جمله جمهوری اسلامی ایران در دکترین جدید، اشاره صریحی صورت گرفته در حالی که در هیچ کدام از دکترین‌ها و سندهای امنیت ملی و نظامی روسیه تا به حال به این شکل اشاره مستقیم به رابطه با ایران صورت نگرفته بود. در دکترین جدید، روس‌ها در پی آن هستند که به صورت همه جانبه روابط خود را با ایران در همه ابعاد گسترش بدهند.

سیاست‌های راهبردی روسیه در منطقه خاورمیانه و غرب آسیا تاکنون عمدتا معطوف به مسائل نظامی و سیاسی بود، آیا جنبه‌های دیگری مثل مباحثی چون اقتصاد و تجارت و صنایع در سیاست‌های راهبردی جدید هم مورد توجه قرار گرفته است؟

روس‌ها از گذشته، مبادلات اقتصادی نسبتا خوبی را با کشورهای خاورمیانه داشتند و در حال حاضر هم حضور روسیه در این منطقه و غرب آسیا صرفا معطوف به مسائل سیاسی و نظامی و امنیتی نیست. روس‌ها توجه زیادی نسبت به این مساله دارند که مبادلات اقتصادی خوبی را با کشورهای منطقه برقرار کنند. علاوه بر این روس‌ها تمایل زیادی دارند که در حوزه خرید و فروش تسلیحات، با کشورهای بیشتری در سطح منطقه به عنوان خریدار تسلیحات خود وارد معامله شوند. موضوع انرژی هم در این زمینه بسیاری اهمیت دارد و با توجه به این‌که خاورمیانه یکی از کانون‌های مهم تامین انرژی است، روس‌ها موضوع معامله این منبع مهم را نیز مد نظر دارند. از سویی دیگر آنها تمایل دارند که گاز کشورهای منطقه به سمت اروپا روانه نشود تا روسیه همچنان بتواند سلطه انحصاری خود را در بازار انرژی اروپا حفظ کند.

آیا زمینه گسترش فعالیت‌های روسیه در حوزه اقتصادی در منطقه فراهم است؟ آیا در بین کشورهای منطقه هم تمایلی برای گسترش روابط اقتصادی با روسیه وجود دارد؟

در دوره شوروی امکان و زمینه توسعه تجاری میان این کشور و کشورهای منطقه وجود داشت و برخی از کشورها مثل لیبی، مصر، سوریه، عراق و یمن که تمایل به بلوک شرق داشتند هم با شوروی روابط تجاری بیشتری داشتند. اگرچه این نقش در دوران پس از فروپاشی شوروی دستخوش تغییرات شد و آمریکا و دیگر کشورهای غربی از فرصت استفاده کرده و توانستند برخی از نظام‌های متمایل به بلوک شرق در منطقه را سرنگون یا با چالش مواجه کنند، با این حال همچنان برخی وابستگی‌هایی به لحاظ اقتصادی از سوی برخی از کشورهای منطقه نسبت به روسیه وجود دارد. ارتش‌های کشورهایی که نام برده شد، بخش مهمی از تسلیحات خود را از روس‌ها تامین می‌کردند. مصر با وجود گسستگی ای که بعد از فروپاشی شوروی در روابط این کشور با روس‌ها ایجاد شد همچنان مشتاق روابط گسترده تجاری با روسیه است. ایران هم معاملات تسلیحاتی را به عنوان یکی از محورهای مراودات خود با روسیه در نظر گرفته است.

در دکترین جدید دفاعی و سیاست خارجی روسیه استفاده از قدرت نرم و بهره‌گیری از عناصر تبلیغاتی و رسانه‌ای چه جایگاهی دارد؟

واقعیت این است که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و شکل‌گیری روسیه نوین، اتکای نخبگان سیاسی این کشور عمدتا روی قدرت سخت بوده اما دست‌کم طی یک دهه گذشته و بعد از تحولات انقلابی در منطقه و تحولاتی که در خاورمیانه رخ داد، روس‌ها بیشتر به ظرفیت‌های قدرت نرم پی بردند و به همین دلیل تلاش می‌کنند که بتوانند ابعاد قدرت نرم خودشان را در سطح منطقه افزایش دهند. در این راستا آنها شبکه روسی الیوم را راه‌اندازی کردند که امروز در جهان عرب، مخاطبان زیادی را توانسته جذب کند. علاوه بر این روس‌ها سعی کردند چند خبرگزاری مهم داخل کشورشان را با هم ادغام کنند و در حال حاضر آنها خبرگزاری اسپوتونیک را راه‌اندازی کردند که زبان‌های مختلفی را پوشش می‌دهد. روس‌ها دارند تلاش می‌کنند که با این اقدامات، بر افکار عمومی مردم منطقه تاثیرگذار باشند. هر چند که تلاش‌های روسیه در برابر هجوم تبلیغاتی و اطلاعاتی و رسانه‌ای غرب ناچیز است ولی مساله این است که روس‌ها به کارکرد و ظرفیت قدرت نرم بیش از گذشته پی بردند.

تعاملات سیاسی، اقتصادی، نظامی میان ایران و روسیه در گذشته، شامل مجموعه‌ای از فراز و فرودها در مناسبات این دو کشور است که البته برای بسیاری تجربه تلخی است. این تجربه شامل درک برخی از بدعهدی‌های این کشور در مقاطعی از تاریخ معاصر ایران است. شرایط جدیدی که برای افزایش مناسبات ایجاد شده را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

تا زمانی که روابط ایران و روسیه در ابعاد سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی و نظامی گسترش پیدا نکند، ما شاهد وجود این گونه نگرانی‌ها هستیم. این نگرانی‌ها ریشه در تاریخ روابط دو کشور دارد و بالاخره در برخی از مراحل ما شاهد بدعهدی روس‌ها بودیم. در حال حاضر مشکل این است که روابط ایران و روسیه عمدتا یک بعدی و شامل مسائل نظامی و امنیتی است. سطح روابط تجاری ایران و روسیه کمتر از دو میلیارد دلار است که بسیار پایین است. تا زمانی که این رابطه چند بعدی نوشته و در همه ابعادش گسترش پیدا نکند، ما همچنان شاهد نگرانی‌های در کشورمان هستیم. از سوی دیگر این نگرش در نقطه مقابل ما هم وجود دارد. روس‌ها هم براساس یک فهم تاریخی معتقدند که ایران به جبهه غرب تمایل داشته و وجود همین تمایل هم نگرانی‌های امنیتی را برای روس‌ها بوجود آورده است. آنها اعتقاد دارند که اگر روابط ایران با غرب بهبود پیدا کند، ایرانی‌ها روابطشان با روسیه را به فراموشی می‌سپارند. بنابراین این نگرانی‌ها دو طرفه است. تنها راه خروج از این نگرانی گسترش روابط دو کشور در همه سطوح و ابعاد است.