وقتی تلگرام ووایبرنبود

اما در گذشته، شرایط به‌گونه‌ای دیگر بود و مردمی که از وسایل ارتباط جمعی جدید برخوردار نبودند برای آگاهی از حال و روز دوستان و آشنایان و کسب خبر از اوضاع و احوال اجتماعی و سیاسی و اقتصادی به مراکز سنتی پناه می‌بردند. بازار،‌مسجد، قهوه‌خانه، میدان شهر و... از جمله اماکنی بود که مردم با تجمع در آن ضمن رتق و فتق امور شخصی، در جریان آخرین اخبار و رویدادها قرار می‌گرفتند.

منبر، رسانه‌ای تاثیرگذار

منبر جایگاهی است که گوینده با استفاده از فن خطابه به بیان نقطه نظرات خود، اقناع دیگران و برانگیختن آنان می‌پردازد. منبر را باید اولین رسانه در تاریخ اسلام دانست. می‌توان با استفاده از این ابزار و موقعیت به ایجاد ارتباط با مردم و ابلاغ پیام جدید پرداخت.

با ساخت مساجد،‌منابر جایگاه بیشتری در بین مردم پیدا کردند و مسلمانانی که برای خواندن نماز به مسجد می‌آمدند بعد از ادای این فریضه برای لحظاتی در مساجد می‌ماندند و به سخنان خطیب گوش فرا می‌دادند. مساجد عمدتا در مرکز پر رفت و آمد شهر ساخته می‌شد.

کارکردهای منابر عمدتا بر دو پایه اطلاع‌رسانی و آموزش عمومی بود. در آغازین روزهای اسلام کار خطبا عمدتا معطوف به وعظ و خطابه بود اما با گذشت زمان و گسترش مناسبات اجتماعی و ریشه‌دار شدن اختلافات سیاسی و اجتماعی، منابر اهمیت بیشتری پیدا کردند. حتی منبر در دوره‌هایی از تاریخ مجرای ارتباطی حاکمان با مردم بود. در دوره مشروطه،‌منبر جایگاه بی‌بدیلی را در جنبش عدالت‌خواهی به‌دست آورد.

علما و بزرگانی چون سیدعبدالله بهبهانی و سیدمحمد طباطبایی از این جایگاه بود که به بیان مقاصد مشروطه‌خواهی پرداختند.

قهوه‌خانه،‌ وقت گذرانی به سبک ایرانی

قهوه‌خانه یکی از نهادهای اجتماعی است که در طول سا‌ل‌های طولانی نقش مهمی را در حیات مردم ایران ایفا کرده است. این نهاد در دوره صفویه رونق تام و تمامی داشته و حتی شاه عباس اول بسیاری از مهمانان خارجی خود را به قهوه‌خانه می‌برد و در آنجا از آنان پذیرایی می‌کرد. این مکان علاوه بر این‌که محلی برای وقت‌گذرانی و اندکی آرامش برای مردم خسته‌ای بود که برای اوقات فراغت و نوشیدن چای و صحبت با دوست و آشنا به آن پناه می‌‌بردند، از دوره صفویه به بعد صبغه فرهنگی پیدا کرد و محلی برای حضور شاعران و نویسندگان شد. کسانی که به قهوه‌خانه‌ها می‌آمدند در فرصت به دست آمده ضمن گفت‌وگو با اهالی محل به بیان مشکلات کسب و کار می‌پرداختند و حتی همانجا به دادوستد و حل و فصل امور می‌پرداختند. قهوه‌خانه تا مدت‌های طولانی، بار وسایل ارتباط جمعی همچون رادیو و تلویزیون را به دوش می‌کشید.

کاروانسرا، پل ارتباطی فرهنگ‌ها

از روزگار کهن در ایران، کاروانسراها نقش مهمی در تعاملات اجتماعی، ‌فرهنگی، ‌اقتصادی و... ایرانیان داشتند. کاروان‌های تجاری یا زیارتی بعد از طی کردن مسیرهای طولانی و سخت به کاروانسراهایی که در مسیرهای ارتباطی قرار داشت، می‌رفتند. این امکان البته به لحاظ امکانات همه در یک سطح نبودند بلکه اهمیت و بزرگی شهرها هم در ساختار و شکل کاروانسراها نقش داشت. کسانی که به این مکان‌ها می‌آمدند به اجبار و برای اندکی آرامیدن و پناه گرفتن در برابر باد و باران و سرما مجبور به توقف کوتاه مدتی بودند. از آنجایی که معمولا مسافران یا کاروان‌ها از شهرهای مختلف می‌آمدند مردمانی که در کاروانسراها اقامت داشتند از فرهنگ‌های مختلف بودند، بنابراین زمینه خوبی فراهم می‌شد تا هر کسی با نگاه فرهنگ خاص خود با دیگری ارتباط برقرار کند.

کاروانیان عمدتا برای گذران وقت،‌ به بیان قصه‌ها و داستان‌های حکمی و پندآموز می‌پرداختند و حتی اخباری از گوشه و کنار ایران کسب می‌کردند. اهمیت کسب خبر و اطلاع‌رسانی در این مکان‌ها به حدی بود که حتی امرا و حکام ماموران خود را برای دریافت اطلاعات به این مراکز می‌فرستادند.

فتاح غلامی - روزنامه نگار