بوم سیمین در حصار چیغ

بسیاری از این آثار مربوط به سال‌های پیش از انقلاب است که تا به حال از تلویزیون پخش نشده و از آنجایی که بهترین فضا و فرصت نمایش این گونه آثار برای عموم مخاطبان همین تلویزیون است این برنامه می‌تواند کمک بسیاری به جوانان علاقه‌مند به فیلمسازی مستند و حتی مخاطب عام داشته باشد.

مستندهای بوم سیمین و چیغ ساخته دو مستندساز صاحب‌نام سینمای ایران، کامران شیردل و محمدرضا اصلانی است، گرچه در نوع فیلمسازی و حتی نگاه به موضوع متفاوت هستند، اما حاوی یک نکته مهم است. شیوه مواجه فیلمسازان مستند این نسل با موضوع بسیار جدی و خاص است. در بوم سیمین، شیردل سراغ هنر نقره‌کاری در ایران می‌رود.

فیلم بسیار سریع سراغ موضوع می‌رود که این نکته به دلیل زمان کوتاه اثر بوده، بوم سیمین محصول سال 44 درست پس از بازگشت شیردل از ایتالیا ساخته می‌شود و سند بسیار مهمی از صنایع دستی در دهه 40 است که آرام آرام وارد فاز صنعتی شدن می‌شوند. فیلم از شیوه پیچیده‌ای استفاده نمی‌کند و با یک نریشن هنر نقره‌کاری در ایران را معرفی می‌کند و البته عمده تمرکز خود را روی این هنر در شهر اصفهان می‌گذارد. شیردل فیلمسازی است که در این نیم قرن آثار مستند با ارزشی ساخته که شاید مشهورترین آنها فیلم بی‌نظیر (اون شب که بارون اومد) سال 47 است. مستند بوم سیمین با زمان 18 دقیقه‌ای خود به راحتی یک هنر اصیل ایرانی را به بیننده معرفی می‌کند.

چیغ ساخته محمدرضا اصلانی سال 75 به یکی دیگر از صنایع دستی ایرانی یعنی چیغ‌بافی در میان عشایر کرد می‌پردازد که البته لحن و ساختاری متفاوت و شاعرانه دارد. چیغ بافته‌ای از نی‌های رودخانه و پشم بز است که توسط زنان ایل بافته می‌شود و کارکرد آن جلوگیری از ورود گرما و سرما به سیاه چادر است. این بافته که در بسیاری از موارد منقوش است نقش مهمی در سیاه چادر‌های عشایر کرد دارد. اصلانی در این فیلم از شیوه کلاسیک مستند برای معرفی یک هنر یا صنایع دستی ناشناخته استفاده نمی‌کند. اصلانی در توضیح چیغ در شناسنامه فیلم می‌نویسد: دیواره‌ای ظریف و منقش که از آن هوای سالم دشت به درون می‌آید و دود و دم آتش و هیزم بیرون می‌رود. حفاظی که در پناه آن نور تند صحرا به نور گرم و رنگین امنیت بخش بدل می‌شود.

اصلانی با تکرار ترجیع بند هاتف اصفهانی سراغ اسطوره اورامانی خلقت می‌رود و به طور موازی چیغ‌بافی را از ابتدای بریدن نی از کنار رودخانه تا پیچیدن به دور سیاه چادر نشان می‌دهد و البته اثری است که پس از مشاهده بیننده را وادار می‌کند تا پیرامون استعاره‌های موجود در فیلم تحقیق و مطالعه کند. مستند چیغ از روایتی اسطوره‌شناسانه به موضوعی هنری می‌رسد و در لایه‌های زیرین کندوکاوی در اسطوره‌های این منطقه یعنی دالاهو دارد. چیغ فیلمی است از مجموعه کودکان سرزمین ایران که در ادامه سینمای اصلانی بوده؛ سینمایی متفکر و البته پیچیده که فهمش کار سختی است.محمد رضا اصلانی بدون شک یکی از ستون‌های سینمای مستند ایران است که با فیلم جام حسنلو آغاز کرد و البته در این سال‌ها با دو اثر سینمای داستانی یعنی شطرنج باد و آتش سبز این نوع فیلمسازی را هم امتحان کرده است.

دو فیلم چیغ و بوم سیمین نمونه‌ای از سینمای مستند ایران از 50سال گذشته تاکنون هستند که به آثار هنری و صنایع دستی می‌پردازند و به نوعی متعلق به گونه هنری این نوع فیلمسازی هستند. گونه‌ای که هنرمندانی همچون اصلانی و شیردل دارد که در دهه هشتم زندگی کماکان دارای نگاهی منحصر به فرد در سینمای مستند هستند و البته یک پیشنهاد به شبکه فرهیخته مستند: می‌توان در قالب همین برنامه گنجینه یا برنامه‌ای مشابه کارنامه فیلمسازی سینماگران مستند را به صورت هفته فیلم بررسی کرد. این مساله می‌تواند یک کلاس آموزشی فوق‌العاده برای فیلمسازان جوان باشد تا جای خالی آموزش آکادمیک فیلمسازی مستند در دانشکده‌های فیلمسازی ایران پر شود.

علیرضا قاسم بریشی