یادگاری که در این گنبد دوار بماند

تجلی معماری

همزمان با روز جهانی مساجد این سوال مطرح است که راز ماندگاری مساجد چیست و چه هنری در آنها نهفته است؟ کیخسرو خروش، از استادان انجمن خوشنویسان ایران و از نقاشان بزرگ مکتب کمال‌الملک می‌گوید: هنر مساجد بیش از نقاشی در معماری تاثیر داشته است. در معماری، نقش و نگارها و کاشیکاری‌های مساجد از روی اخلاص و ایمان انجام شده و به‌عنوان میراث گذشتگان به ما رسیده است.

او ادامه می‌دهد: البته هنر مساجد در نقاشی مینیاتور ممکن است تاثیر داشته باشد اما در نقاشی واقع‌گرا کمتر این تاثیر را شاهد بودیم. اما عمده تاثیر هنر مساجد را در هنر معماری ایرانی شاهد بوده‌ایم.

خوشنویسی در خدمت کلام‌الله

خروش که سابقه نقاشی پرتره حضرت امام(ره) را در کارنامه دارد،‌ با اشاره به تاثیر هنر مساجد در هنر خوشنویسی بیان می‌کند: خوشنویسی بیشتر در خدمت مذهب، دیانت و کلام‌الله بوده است. بنابراین خوشنویسی به‌صورت خط ثلث در نگاره‌های مساجد به کار گرفته می‌شده است و خط در درخشش هنر مساجد خیلی تاثیر داشته است.

این هنرمند اضافه می‌کند: بیشتر کاربرد خط در شعائر اسلامی‌ بوده است و در واقع هم هنر مساجد در خدمت خوشنویسی بوده است و هم خوشنویسی در خدمت درخشش هنر مساجد بوده است. این دو بر هم تاثیر و تاثر داشته‌اند. مثلا رنگ کاشیکاری‌ها در معماری رابطه‌ای با خط ثلث داشتند. هنرمندان آن زمان در نظر می‌گرفتند با رنگ سفید روی لاجوردی کار کنند یا طلا و این تاثیر معماری اسلامی‌بوده در خط نستعلیق و ثلث.

مستشرقین در ستایش مساجد

خروش که آثار در حراج‌های مختلف با ارقام بالا به فروش می‌رسد،‌ با تاکید بر قابلیت‌های هنر مساجد برای عرضه در سطح جهانی بیان می‌کند: مستشرقین هنر مساجد را به‌عنوان جواهرات بجا مانده از معماری می‌شناختند و بسیار مجذوب هنر معماری مساجد قرار می‌گرفتند. معرفی این هنر در سطح جهان خیلی جا برای کار دارد.

اما چگونه می‌شود که حاکمان در طول تاریخ این چنین هنرمندان را بکار می‌گیرند تا آثاری ماندگار پدید آورند. خروش، نقاش مکتب کمال‌الملک در این باره توضیح می‌دهد: اهل هنر همیشه مورد توجه سلاطین و امرای کشور بودند. از جمله خوشنویسان و معمارانی که بودند مورد توجه حاکمان قرار می‌گرفتند و آنها هم آنچه از هنر می‌دانستند را در خدمت خلق آثاری ماندگار به‌کار می‌گرفتند. در واقع می‌توان گفت این آثار زیبا، به سفارش سلاطین بوده و از آنجا که هنرمندان را گرامی‌ می‌داشتند، هنرمندان هم آنچه را که در قدرت و توانشان بود در آثارشان جاودان می‌کردند.

انتقاد از مسجدسازی روزگار ما

محمدباقر آقامیری از نگارگران شناخته شده کشورمان نیز دراین باره معتقد است: مسجد، خود یک نمونه و الگوی زیبایی از هنرهای اسلامی‌است که در دنیای هنر برای خود جایگاه ویژه‌ای دارد. هنرمندان بزرگی کارهای زیبایی انجام دادند که در مساجد قدیمی‌ ما به یادگار مانده و تا به امروز پابرجاست؛ مساجدی که از بابت زیبایی، معنویت و عرفان شاهکار هستند. بسیاری هنرمندان گمنام در این مساجد با هنرمندی از جان و دل مایه گذاشتند تا ما با این زیبایی مواجه ‌ شویم.

این نگارگر با انتقاد از بی‌توجهی به این هنر در دوران معاصر می‌گوید: در این دوران متاسفانه این الگوی زنده را از جلوه می‌اندازیم و از هنر و ارزش‌های اسلامی‌اش دور می‌کنیم. نمونه‌اش طراحی گنبد مساجدی است که در دوران ما با ورقه‌های طلایی ساخته می‌شود. اینها دیگر هنر اسلامی‌نیستند. گنبد نماد آسمان است که در آن نقش‌ها اسلیمی‌ و گل‌های تجریدی، نماد گل‌های بهشتی است. در گنبدها، رنگ‌های لاجوردی و فیروزه‌ای که در غرب به آن رنگ‌های پرشین بلو (Persian blue) می‌گویند بکار می‌رفته است و از نظر بینایی و جلب نظر بیننده اعجاز بوده است.

آقامیری اضافه می‌کند: حالا می‌بینید در طراحی گنبد این مساجد، خبری از این رنگ‌ها و طرح‌ها نیست. یک شرکت پیمانکار روی گنبد را ورقه زرد بی‌خاصیت می‌کشد که رنگ نازیبایی هم هست. فکر می‌کنند شبیه بارگاه امام هشتم می‌شود. آن بارگاه و گنبد همه‌اش طلاست. طلا فلزی است نامیرا و بسیار پرانرژی. اما این ورقه نازیبا هیچ احساسی ندارد.

مرگ مشاغل

این نگارگر بیان می‌کند: این موضوع بسیاری از مشاغل را هم از بین برده است. کارگاه طراحی، کارگاه کاشی‌سازی، کارگاه رنگسازی را تعطیل کرده است. کارگرها را از نان خوردن انداخته و فروشگاه‌هایی که این کاشی‌ها را عرضه می‌کردند، تعطیل کرده است. و این‌چنین است که هنر زیبای اسلامی ‌نابود و به فراموشی سپرده می‌شود و این آثار نازیبا جایگزین آن آثار جاودانه بی‌بدیل می‌شود.

او با اشاره به سفرش به ایتالیا می‌گوید: من بارها کلیساهای معروف را در رم دیده‌ام. آدم طاقت نمی‌آورد خیلی در آن کلیساها بماند و زود بیرون می‌آید. انگار از معماری آن کلیساها هول و هراس به جان آدم می‌افتد. اما شما به یک مسجد بروید، رنگ‌های زیبای فیروزه‌ای و لاجوردی‌ها را ببینید، گردش و چرخش گل بته‌ها و خطاطی‌ها را ببینید که چنان فضایی از بهشت موعود فراهم می‌آورند که آرامش پیدا می‌کنید.

مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان

شماری از کاشیکاری‌های معرق درون و بیرون گنبد و کتیبه‌های خط ثلث این مسجد به خط علی‌رضای تبریزی عباسی است. این مسجد به علت این‌که مناره و شبستان ورودی ندارد و همچنین ورودی‌اش پله می‌خورد، غیرطبیعی است. این مسجد شاهکار کاشیکاری محسوب می‌شود.

مسجد امام خمینی (ره) اصفهان

نمای حیاط به دالان‌ها، طاقچه‌ها، توده‌های مقرنس‌های روشن و نوارهای درازی از کتیبه‌های سفید درخشان آراسته است و سراسر آن از کاشی‌های هفت رنگ الوان پوشیده شده که مایه‌های آبی بر بالای پوشش زیرین مرمر با مایه‌های طلایی مستولی است. از نکات جالب در مسجد انعکاس صوت در مرکز گنبد بزرگ جنوبی است. قطعات بزرگ سنگ‌های مرمر یکپارچه و سنگاب‌های نفیس، از دیگر دیدنی‌های جالب این مسجد است.

مسجد کبود تبریز

مسجد کبود با تنوع و ظرافت کاشی‌کاری و انواع خطوط به‌کاررفته در آن و بویژه به دلیل رنگ لاجوردی کاشی‌کاری‌های معرق آن به «فیروزه اسلام» شهرت یافته‌است. سبک معماری این بنا به شیوه آذری است. این مسجد در سال 1158 شمسی دچار زمین لرزه شد، ولی با وجود ویرانی، هنوز هم زیبایی‌های آن عیان است.