نقش گولنیست‌ها در تخریب رابطه ترکیه با ایران

مواضع ضد ایرانی گولن در وهله اول ریشه در ایدئولوژی دارد؛ او عقیده‌ای را نمایندگی می‌کند که به طور سنتی، اسلام سیاسی شیعی را یک تهدید می‌بیند. گولن سال 1997 در مصاحبه‌ای با مجله ینی یوز ییل [سده جدید] اعلام کرد که ایرانی‌ها «فرقه خود را تقویت می‌کنند و آن‌را دین حقیقی می‌نامند». گولن همچنین به «توسعه‌طلبی فارس در منطقه» اشاره کرد و «رقابت تاریخی ایران [با ترکیه]» را یک «خطر مسلم» خواند.

گولنیست‌ها در سال‌های گذشته از ایران‌هراسی به عنوان ابزاری در جنگ قدرت خود با حزب حاکم عدالت و توسعه، استفاده کرده‌اند. هاکان فیدان، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه (میت)، چهره‌ای که مورد اعتماد رجب طیب اردوغان است، یکی از هدف‌های آنان -بویژه در زمان مذاکرات صلح با حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک)- بود. گولن، پ.ک.ک را تهدیدی برای موجودیت شبکه خود، بخصوص در مناطق کردنشین جنوب شرقی ترکیه، می‌بیند. به همین ترتیب، نخستین درگیری میان گولن و اردوغان که در آن هنگام نخست‌وزیر بود، سال 2012 بر سر مساله کردها روی داد.

از این نقطه به بعد، رسانه‌های هوادار گولن، حمله به ایران را آغاز کردند. رسانه‌های مرتبط با گولن در سال 2013 نوشته بودند که فیدان نام ده ایرانی مرتبط با موساد را به تهران تحویل داده است. فیدان همچنین متهم شد که در جریان تحقیقات در سال‌های 2010 تا 2014 درباره‌ سازمان زیرزمینی سلام توحید به رهبری گولنیست‌ها، با یک «ما‌مور ایرانی» درباره‌ یک گروه شبه‌نظامی مرتبط با ایران در دهه 1990، رابطه داشته است. در سال 2014، یک دادستان دستور بازداشت کسانی را داد که مسئول این تحقیق بودند و اظهار کرد که این پرونده دستکاری شده تا یک طرح شنود و ضبط مکالمات را توجیه کند.

افسران پلیسِ مرتبط با گولن، متهم شدند که در این عملیات، گفت‌وگوهای 2500 شخصیت - از جمله جامعه شیعیان ترکیه، روزنامه‌نگاران، وزرا، میت و حتی اردوغان- را ظرف مدت سه سال شنود و ضبط کرده‌اند. کیفرخواست دادستانی که اوایل سال تنظیم شد، افسران پلیس، دادستان‌ها و قضات مرتبط با گولن را به برنامه‌ریزی برای یک «توطئه» متهم کرده است. در این کیفرخواست آمده است که هدف آنان نه‌تنها روند صلح کردستان، بلکه پیشنهاد طرح مبادله سوخت اتمی با ایران در سال 2010 بود که به ابتکار اردوغان و لولا دا سیلوا، رئیس‌جمهور وقت برزیل پیشنهاد شده بود.

مورد آخر شاید چندان هم شگفتی‌آور نباشد. المانیتور با حکی اویغور از مرکز مطالعات ایران در آنکارا در این باره گفت‌وگو کرد. او به ملاقات دیپلماتیک سال 2014 در سطح بالا در تهران اشاره کرد و گفت که یک دیپلمات ترک گولنیست -که هنوز هم در حال خدمت است- پشت یک اعلامیه ضد ایرانی بود که تنها با مداخله شخص اردوغان عقیم ماند. به گفته اویغور، این رویداد نشان می‌دهد که چگونه گولنیست‌ها تلاش می‌کردند تا رابطه دوجانبه [با ایران] را از طریق دیپلمات‌های وابسته به خود خراب کنند.

به نظر می‌رسد سنی‌های ارتدوکس گولنیست به طور سیستماتیک از ایران به عنوان بهانه‌ای برای ضربه زدن به جامعه علویان ترکیه استفاده می‌کنند. بسیاری از ناظران، از حکم روز 23 جولای دولت ترکیه برای بسته‌شدن 13 انجمن علوی شگفت‌زده شدند. با این حال، طبق گفته علی کنعان‌اوغلو، نماینده سابق مجلس از حزب دموکراتیک خلق‌ و بنیانگذار فدراسیون علوی-بکتاشی، این موسسات در واقع به گولن وابسته بودند. کنعان‌اوغلو به المانیتور گفت که آنها در همکاری با آ.ک.پ تاسیس شدند و می‌خواستند تا علویان را «یکسان‌سازی [آسیمیله]» کنند.

در واقع، رئیس یکی از این انجمن‌های علوی در سال 2013 در روزنامه زمان -مرتبط با گولن- مدعی شد که 700 رهبر علوی بین سال‌های 2010 تا 2013 به ایران سفر کرده و با رهبر ایران دیدار داشته‌اند. کنعان‌اوغلو این اتهام را رد کرده و به المانیتور گفته است که انجمن‌های مرتبط با گولن «اظهاراتی مانند این را خلق می‌کنند». به گفته کنعان‌اوغلو، هدف آنان القای این مطلب است که «علویان ترکیه با ایران همکاری می‌کنند و با حمایت ایران علیه ترکیه سازماندهی می‌شوند تا ایجاد ناآرامی کنند».

بایرام سینکایا، محقق امور ایران در دانشگاه ییلدیریم بیازیت آنکارا، با این تصور که نهادهای علوی [که تازه بسته شده‌اند] برای مقابله با نفوذ ایران تشکیل شده بودند، مخالف است. او به المانیتور گفت: «حرکت گولن برای نفوذ در میان علوی‌ها ممکن است بیشتر [تلاشی برای] توسعه نفوذ خود باشد تا ایجاد توازن در برابر تلاش‌های ایران».

مورد دیگر که نباید آن را دست‌کم گرفت، احساسات شایع ضد ایرانی در ایالات متحده و اسرائیل است. گولن در مدت طولانی تبعید خود خواسته‌اش در پنسیلوانیا، در کنار سیاست‌های واشنگتن و تل‌آویو در برابر تهران قرار گرفته و شاید تلاش کرده تا به آن دامن بزند. در واقع، با هدف قرار دادن ایران، گولنیست‌ها نه‌تنها به اردوغان ضربه می‌زنند، بلکه با مواضع ضد ایرانی خود پیوندهای خوبی در ایالات متحده آمریکا ایجاد می‌کنند.

به نظر می‌رسد که گولنیست‌ها نقشی اساسی در تلاش‌های اولیه برای سرنگون‌کردن رضا ضراب، تاجر ایرانی‌تبار شهروند ترکیه، بازی کردند که اکنون به اتهام تلاش برای دور زدن تحریم‌های مرتبط با ایران، در ایالات متحده بازداشت است. در دسامبر 2013، تعدادی از نیروهای پلیس و دادستان‌های ترکیه که گفته می‌شود با جنبش گولن مرتبط هستند، اتهام‌های گسترده فساد مالی را علیه ضراب و سه وزیر کابینه ترکیه مطرح کردند که شامل تلاش ضراب برای دور زدن تحریم‌های آمریکا علیه ایران با هماهنگی برای استفاده از پول‌های پرداختی ترکیه به ایران بابت خرید گاز طبیعی از راه انتقال فیزیکی طلا بود. از همان ابتدا اردوغان این اتهامات را نفی کرد اما وزرای مربوطه، استعفا کردند.