چنبره سیاست در اردوگاه المپیک

آغاز المپیک؛ راهی به سوی صلح

مورخان، اولین دوره برگزاری این بازی‌ها را سال 776 قبل از میلاد می‌دانند و آن را به شخصی به نام افیتوس نسبت می‌دهند که هر چهار سال یک بار برگزار می‌شد. هدف از بازی‌های المپیک ترویج صلح و انسان دوستی بود. چون در چنین شرایطی فضا برای انجام مسابقات سالم فراهم بود و در بسیاری از بازی‌های المپیک، پادشاه یکی از تماشاچیان بود و در چنین مواقعی چون تلاش گسترده‌ای برای برگزاری هر چه بهتر مسابقات صورت می‌گرفت و عوامل لشکری و کشوری برای تهیه مقدمات همکاری گسترده‌ای با هم داشتند در بسیاری از موارد اختلافات را کنار می‌گذاشتند و حتی از زمامداران سایر مناطق هم برای دیدن مراسم دعوت می‌کردند. محل انجام این بازی‌ها هم در مکانی بود که یونانیان مجسمه‌ای بزرگ از زئوس را درمنطقه المپیا ساخته بودند. اولین ورزشی که در المپیا برگزار شد «مسابقه دو» بود، اما بعدها کشتی، مشت زدنی و پرش، اسب‌دوانی، پرتاپ دیسک و... هم به این مسابقات اضافه شد. گرچه بهانه برگزاری این مسابقات مذهبی بود، اما یونانیان انجام چنین ورزش‌هایی را زمینه مناسبی برای آمادگی جسمانی جوانان یونانی برای مقابله با متجاوزان می‌دانستند. داورانی که قضاوت بازی‌ها را بر عهده داشتند متعهد به رعایت قوانین بازی و دوری از جانبداری بودند و ورزشکاران هم پیمان می‌بستند که تابع قوانین و مقررات باشند و پایبندی خود را به اصول المپیک نشان دهند.

1896؛ سال احیای یک سنت ورزشی

با توجه به گذشته درخشان بازی‌های المپیک تلاش‌های فراوانی صورت گرفت تا بار دیگر باقیمانده منطقه المپیا که تا مدت‌ها زیر تلی از خاک ناشی از وقوع دو زلزله قرار داشت در معرض دید قرار گیرد. در سایه تلاش‌های دولت‌های فرانسه و یونان و در پی اکتشافات باستان‌شناسی بالاخره منطقه المپیا در سایه 1892 احیا شد. کمی قبل‌تر، سال 1889 یک فرد فرانسوی به نام «پی‌یر بارون دوکوبرتن» به فکر احیای مجدد این بازی‌ها افتاد و با دشواری فراوان برای برگزاری المپیک، همایشی تشکیل داد. او از حمایت دولت فرانسه و اتحادیه ورزشی پاریس برخوردار بود و مساعدت‌های فراوانی به او درباره تدوین آیین‌نامه مهم احیا و برگزاری بازی‌های المپیک شد و کوبرتن از سوی دولت فرانسه به مقام ریاست اتحادیه ورزشی پاریس رسید. او برای رسیدن به اهدافش مسافرت‌های زیادی به کشورهای اروپایی کرد و توانست حمایت آنها را جلب کند. در سایه تلاش‌های او، بعدها اولین دوره المپیک نوین در 1896 میلادی در آتن برگزار و هر چهار سال یکبار تجدید شود. در همین سال کنگره المپیک تشکیل و قرار شد کمیته بین‌المللی المپیک هم تشکیل شود تا بازی‌ها را مورد نظارت دقیق قرار دهد.

نبرد المپیک با گلادیاتورها

بازی‌های المپیک تا سال 394 میلادی رونق داشت، اما با غلبه رومیان بر یونانیان، این بازی‌ها دیگر رونق گذشته را نداشت، بلکه به واسطه علاقه رومیان غالب به نمایش‌های خشونت بار مثل نبرد گلادیاتورها یا مبارزه انسان با حیوان، رغبتی برای مسابقات بدون خونریزی نشان داده نشد و حتی در سال 398 میلادی تئو دوسیوس امپراتور روم دستور ممنوعیت بازی‌های المپیک را صادر کرد. گرچه دیگر بازی‌های المپیک انجام نمی‌شد، اما یاد و خاطره آن همواره در بین مردم زنده بود و همچنان گزارش‌های باستان‌شناسان درباره دستاوردهای انسانی دوران قدیمی برای جامعه شنیدنی بود.

پرچمی برخاسته از یک آرمان

المپیک جدید، پرچم، شعار و هدفی نو داشت. پرچمی با زمینه‌ای سفید که در آن پنج حلقه به نشانه اتحاد پنج قاره با رنگ‌های قرمز، سبز، سیاه، زرد و آبی طراحی شده بود. این پرچم سال 1914 از سوی پیر دکوبرتن به کنگره پاریس ارائه شد همراه با شعاری متضمن این پیام‌ها: Citius، Altius،Fortius (سریع‌تر، قوی‌تر، بالاتر)؛ آرمان دکوربرتن این بود که نمایندگان کشورهای مختلف از هر رنگ، زبان و نژادی بر مبنای اصل دوستی و برابری انسان‌ها صادقانه با همدیگر رقابت کنند. در روزگار قبل از شکل‌گیری مسابقات المپیک نوین بحران‌های اجتماعی سراسر دنیا را فرا گرفته بود و جهان در آستانه جنگی نوظهور که بسیاری را در اروپا و دیگر نقاط جهان به خاک و خون کشید، قرار داشت. دکوربرتن با مشاهده چنین آشفتگی و نابسامانی در عرصه‌های بین‌المللی بر آن بود تا با احیای مجدد بازی‌های المپیک که مروج روحیه پهلوانی و گذشت‌ همراه با پیام صلح و دوستی بود بار دیگر نمایندگان ورزشی کشورهای دنیا را در یک مجموعه کنار هم جمع کند تا با برگزاری رقابتی سالم و مبتنی بر قواعد و قوانین ورزشی محیط نشاط‌انگیز را در سطح اروپا و جامعه جهانی فراهم کند.

تعطیلی المپیک در سایه 2 جنگ ویرانگر

وقوع دو جنگ جهانی در اروپا نیز عاملی اصلی برای برگزار نشدن مسابقات المپیک بود. در حالی که مردم انتظار برگزاری مسابقات المپیک 1916 را داشتنند این مسابقات به خاطر وقوع جنگ جهانی اول برگزار نشد. این اتفاق برای رقابت‌های 1940 و 1944 نیز به خاطر جنگ جهانی دوم تکرار شد.

از سویی دیگر، بعد از پیروزی متفقین در جنگ جهانی اول، بار دیگر سیاست قدرت و غلبه خود را بر ورزش و هر پیام صلح و دوستی دیگری نشان داد. در سال 1920 کشورهای پیروز جنگ برای حضور کشورهای مغلوب در المپیک ممانعت ایجاد کردند.

نشانه‌های صهیونیستی المپیک

در المپیک بیست و نهم ۲۰۰۸ پکن (چین) اعتراضی که توسط گزارشگران بدون مرز سازماندهی شده بود، تلاش کرد تا کشورها را متقاعد کند که مراسم افتتاحیه این المپیک را به دلیل نقض حقوق بشر در چین تحریم کنند. این گروه تحت عنوان مدافع حقوق بشر خواهان تحریم بازی‌ها به دلیل برخورد چین با شورش در تبت شدند. البته تلاش آنها به جایی نرسید. در المپیک سی‌ام، ۲۰۱۲، لندن (بریتانیا) نیز عربستان سعودی به دلیل جلوگیری از حضور زنان به عنوان نمایندگان این کشور، تهدید به اخراج شد. گرچه در نهایت در این باره سازش شد، اما این سازش، اعتراضات بسیاری را برانگیخت. یکی از موضوعات بحث‌برانگیز در این مسابقات انتخاب لوگوی المپیک بود که با واژه صهیون به‌صورت لاتین شباهت داشت و اعتراضاتی از سوی ایران را در پی داشت، البته آن هم به نتیجه نرسید. در آن موقع چون برخی از منابع، احتمال حملات تروریستی القاعده را مطرح کرده بودند تدابیر شدید امنیتی موقع برگزاری این مسابقات از سوی پلیس بریتانیا اتخاذ شد.

خشونت راست‌گرایان افراطی در المپیک

در المپیک بیست و ششم که سال 1996 در آتلانتا (آمریکا) برگزار شد، اریک رودولف آمریکایی که دارای عقاید راست افراطی بود در اعتراض به سقط جنین با بمب‌گذاری در پارک المپیک، دو نفر را کشت. نکته سیاسی المپیک بیست و هفتم ۲۰۰۰ سیدنی (استرالیا) هم این بود که افغانستان از حضور زنان در میان نمایندگان این کشور جلوگیری کرد و به همین دلیل به طور کلی از حضور در بازی‌ها حذف شد. برای نخستین بار در این مسابقات، نمایندگان کره شمالی و کره جنوبی در کنار هم ظاهر شدند و با یک لباس هم‌شکل و دست در دست همدیگر در حالی که یک پرچم را در دست داشتند در رژه ورزشکاران در مراسم افتتاحیه شرکت کردند.

سیاست، عامل تحریم المپیک

در المپیک شانزدهم ۱۹۵۶ ملبورن (استرالیا)، هلند، اسپانیا و سوئد بازی‌ها را در اعتراض به سرکوب‌های اتحاد جماهیر شوروی در مجارستان تحریم کردند. همچنین چین به دلیل شرکت تایوان در مسابقات و مصر، عراق و لبنان هم در اعتراض به اشغال شبه‌جزیره سینا از سوی رژیم صهیونیستی بازی‌‌های المپیک را تحریم کردند. در المپیک نوزدهم 1968 مکزیکوسیتی (مکزیک) بازی‌های میان نمایندگان فلسطینی و ورزشکاران رژیم صهیونیستی درگیری رخ داد که به کشته شدن سه ورزشکار اسرائیلی منجر شد. همچنین در این مسابقات، تامی اسمیت و جان کارلوس، دوندگان سرعت روی سکوی برندگان در اعتراض به تبعیض نژادی در آمریکا، به قدرت سیاهان ادای احترام کردند. این مقطع همزمان با اوج جنبش‌های حقوق مدنی از سوی سیاهان در آمریکا بود و این اقدام از سوی ورزشکاران سیاهپوست باعث اخراج آنها از دهکده المپیک شد.

در این مسابقات المپیک بیستم، 1972، مونیخ (آلمان) و در اوج وحشیگری صهیونیست‌ها علیه ملت فلسطین، گروهی هشت نفره به خوابگاه نمایندگان ورزشی رژیم صهیونیسیتی حمله کردند و دو تن از اعضای این تیم را کشتند و نه نفر را گروگان گرفتند، اما با دخالت پلیس گروگان‌ها آزاد و پنج نفر از مهاجمان کشته شدند.

نشانه‌های المپیکی جنگ سرد

در المپیک بیست دوم 1980 مسکو (اتحاد جماهیر شوروی) بسیاری از کشورها ازجمله ایران که از نفوذ و تجاوز شوروی به خاک افغانستان معترض بودند در این مسابقات شرکت نکردند. شمار تحریم‌کنندگان به 50 کشور رسید. آمریکا در واکنشی اقدام به برگزاری رقابتی جایگزین در فیلادلفیا کرد و کشورهای که المپیک مسکو را تحریم کرده بودند در مسابقات فیلادلفیا شرکت کردند. همچنین در رویدادی، ورزشکار لهستانی در زمان دریافت مدال طلای، مقابل تماشاگران روس رفتاری ناشایست داشت، در آن زمان جنبش ضدشوروی در لهستان در حال رشد بود.

در المپیک بیست سوم، 1984، لس‌آنجلس (آمریکا) اما در پاسخ به اقدام آمریکا در تحریم المپیک مسکو این بار کشورهای بلوک شرق در این مسابقات شرکت نکردند. آنها علت این اقدام را عدم تامین امنیت مسابقات به دلیل نصب موشک‌های پرشینگ آمریکا در غرب اروپا اعلام کردند. ایران هم با توجه به سابقه استعماری آمریکا در خاورمیانه و کشورمان بازی‌ها را تحریم کرد. همچنین در المپیک بیست و چهارم،‌ ۱۹۸۸، سئول (کره جنوبی)، کوبا، اتیوپی و نیکاراگوئه در اعتراض به محرومیت کره شمالی، شرکت در رقابت‌ها را رد کردند.

المپیک یازدهم، در سایه تبعیض

آلمان در این زمان شاهد روی کار آمد هیتلر بود. او به برتری نژاد آریایی اعتقاد داشت و بر آن بود تا با حتی در فضای بازی‌های المپیکی هم این عقیده را ثابت کند. دستگاه‌های تبلیغاتی رژیم نازی به راه افتاد و مستندسازان وابسته به این جریان فکری و سیاسی درصدد سوءاستفاده‌های از این شرایط و موقعیت بودند تا در نظر جهانیان و بویژه اروپاییان قدرت مقهورکننده آلمانی‌ها و نژاد آریایی را نشان بدهند و در این مسیر تا جایی که امکان داشت از مفاهیم اسطوره‌ای و افسانه‌ای بهره بردند. این رویای خوش؛ البته با کسب چهار مدال طلا از سوی جسی اوونز دونده سیاهپوست آمریکایی به تلی از خاکستر تبدیل شد و آرزوهای هیتلر درباره برتری نژاد آریا حتی در عرصه ورزش را بر باد داد. این بازی‌ها با حضور 49 کشور برگزار شد.

المپیک، فرصتی برای مبارزه با آپارتاید

در المپیک بیست و یکم 1976 مونترال کانادا، کشورهای اروپایی خواهان خروج نمایندگان کشور نیوزیلند از دهکده برگزاری بازی‌ها شدند. در این دوره از مسابقات ۲۲ کشور آفریقایی از حضور دراین رقابت‌ها به‌خاطر حضور نیوزیلند محروم شدند. خشم کشورهای آفریقایی ناشی از این بود که در اوایل این سال نیوزیلندی‌ها تیم راگبی‌شان را به آفریقای جنوبی که زیر نظر آپارتاید بود، فرستادند.

پناهجویان، هویت سیاسی تازه در المپیک آخر

و در نهایت در المپیک سی و یکم، ۲۰۱۶، ریو (برزیل) برای اولین بار تیمی از پناهندگان اجازه یافتند در رقابت‌ها حضور یابند. این تیم توسط کمیته بین‌المللی المپیک ایجاد شد و شامل ورزشکارانی از کشورهای کنگو، سودان جنوبی، سوریه و اتیوپی می‌شود. این تیم با پرچم المپیک در رژه شرکت خواهند کرد. همچنین ورزشکاران روسیه در پی تصمیم اتحادیه بین‌المللی فدراسیون‌های دو و میدانی و به دلیل اقدام به دوپینگ از شرکت در المپیک محروم شدند.

فتاح غلامی/ پژوهشگر تاریخ