عشق‌آباد؛ دُبی دیگر

البته رشته کوه کپه‌داغ که پایتخت در آن و در نزدیکی مرز ایران قرار دارد، آب و هوای این شهر را نسبت به سایر مناطق بهتر کرده است، اما این شهر از نظر سرسبزی فقط کمی از الگو خوانده جدید خود ـ دبی ـ بهتر است. عشق‌آباد جدید هم اکنون مانند دبی که به دو بخش قدیمی و بر دبی (دبی جدید) تقسیم شده، کم کم در حال تبدیل به دو بخش است. بخش اول یا همان بخش قدیمی، شامل ساختمان‌های کوتاه حداکثر 2 تا 3 طبقه، خیابان‌هایی باریک و بافتی در مجموع قدیمی است. حتی مجتمع‌های مسکونی که از زمان حکومت شوروی و وجود سیستم اشتراکی در این کشور باقی مانده نیز حداکثر 4 طبقه است، اما عریض و پهن. با این حال عشق‌آباد بخش دومی دارد که دارای ساختمان‌های مدرن، اتوبان‌های پهن و صرفا برج‌هایی بلند است.

طبق آماری که از زبان خود ترکمن‌ها گرفتیم، این کشور 44 میلیارد دلار پروژه ساختمانی در دست احداث دارد که این کشور را به یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان خدمات فنی ـ مهندسی تبدیل کرده است. در بخش جدید عشق‌آباد بجز برج‌هایی با ظاهری مدرن ـ دقیقا مانند دبی ـ و بلند با نماهایی شیشه‌ای که دارای معماری خلاقانه اما بی‌روح و بی‌هویت هستند، چیز دیگری نمی‌بینید. اگر از پنجره اتاق هتل به این بخش جدید نگاه کنید، صحرایی را پیش رو خواهید دید که با دقت مهندسی هر چه تمام‌تر خیابان‌کشی شده است و در وسعتی پراکنده برج‌هایی دست‌کم 20 طبقه، از زمین روییده یا در حال روییدن است.

دولت در مرحله نخست تقریبا ساختمان تمام وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های دولتی را نوسازی کرده است، به طوری که اکثر وزارتخانه‌ها در قالب برج‌های 20 تا 30 طبقه با فاصله‌ای اندک در کنار یکدیگر در حاشیه یک اتوبان مدرن قرار گرفته‌اند و حتی کمی از نظر شکل ظاهری متحدالشکل نیز هستند.

در سایر نقاط این منطقه نیز مجتمع‌های مسکونی، هتل‌های متعدد و ساختمان‌هایی چون بیمارستان، فروشگاه و... یا احداث شده یا در حال احداث هستند. حتی سفارتخانه برخی کشورها نیز در امتداد همان اتوبان و روبه‌روی ساختمان وزارتخانه‌ها قرار گرفته تا فضای این منطقه را کاملا از عشق‌آباد قدیم متمایز کند. زمان ساخت پروژه‌ها نیز چندان بلندمدت نیست و اکثرا یکساله است. بیشتر سازندگان بناهای جدید در ترکمنستان فرانسوی‌ها هستند و ایران نیز می‌کوشد در مقام نخستین شریک تجاری، سهمی شایسته در صدور خدمات فنی ـ مهندسی به این کشور داشته باشد.

این اقدامات رفت و آمد خارجیان چه از نظر کاری و چه از نظر توریسم را به عشق‌آباد افزایش داده است، به طوری که توریست‌های روس و اروپایی زیادی روزانه در عشق‌آباد مشاهده می‌شوند. با این حال زیرساخت‌های فرهنگی برای پذیرش توریسم و ارائه خدمات به آنها چندان آماده نیست. با وجود آن که 85درصد جمعیت آن مسلمان است، اما توریست‌ها دارای محدودیت چندانی نیستند و بیشتر محدودیت‌ها این است که آزادی‌های فردی باید در محیط‌های خاص و به دور از چشم جامعه اعمال شود. با این حال پاره‌ای مقررات باقیمانده از زمان اتحاد جماهیر شوروی، جو این کشور و عشق‌آباد را پر رمز و راز می‌کند.

به عنوان مثال در پایانه مرزی زمینی باجگیران و هنگام ورود به این کشور اطلاعیه‌ای فارسی به دیوار خودنمایی می‌کند که یکی از دانستنی‌ها و مقررات حضور در ترکمنستان را محدودیت تردد در بعد از ساعت 7 شب ذکر می‌کند. نگاهی به خیابان‌های عشق‌آباد در این ساعت نیز تائید می‌کند که این قانون بدقت اجرا می‌شود، چراکه تقریبا هیچ ماشینی در خیابان‌ها به چشم نمی‌خورد و شهر به گونه‌ای رمزآلود، ساکت و بی‌تحرک است. مورد دیگر به محدودیت‌های تردد هنگام برگزاری مراسم رسمی یا افتتاح پروژه‌ها و طرح‌ها برمی گردد، چراکه در این مواقع دیگر رفت و آمدها در عشق‌آباد متوقف و به بیانی قسمت عمده شهر قرق می‌شود. یک چنین مسائلی است که تردد توریست‌ها را در ترکمنستان به چالش می‌کشد، اما باز این کشور آن‌قدر جذابیت‌های اقتصادی دارد که سرمایه‌گذاران، محدودیت‌ها را به جان بخرند و در این کشور به فعالیت بپردازند.

ایران و دبی جدید

روابط اقتصادی ایران و ترکمنستان به گونه‌ای غریب و از نظر کلیات مهم شبیه به روابط با دبی و امارات عربی متحده است. ایران مانند دبی اولین شریک تجاری ترکمنستان محسوب می‌شود و مانند دبی تراز تجاری به نفع عشق‌آباد مثبت است! و باز به گونه‌ای غریب مانند دبی، ایران بزرگ‌ترین واردکننده و خریدار از ترکمنستان است، بدون این که از امتیازات کافی سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ویژه‌ای در قبال این خرید برخوردار باشد. براساس آخرین آماری که ارائه شده، حجم تجارت خارجی ایران و ترکمنستان سالانه 4 میلیارد دلار است که از این رقم فقط 3میلیارد و 400 میلیون دلار حجم گازی است که ایران از این کشور می‌خرد و لذا حجم سایر همکاری‌های تجاری ایران با این کشور شامل ترانزیت و حمل ونقل خدمات فنی ـ مهندسی، صادرات کالا و... از 600 میلیون دلار فراتر نمی‌رود. با این حال این کشور نمی‌خواهد یا درک نکرده است در قبال پول هنگفتی که سالانه از جیب ایرانیان به این کشور سرازیر می‌شود، باید امتیازات قابل توجه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی در اختیار ایران قرار گیرد.

به عبارت بهتر حال که ایران در نظر دارد روابط اقتصادی خود با عشق‌آباد را از سالانه 4 به 10 میلیارد دلار برساند و ترکمن‌ها نیز با بی‌صبری در انتظار افزایش این حجم مبادلات هستند، باید با معماری اساسی روابط به گونه‌ای رفتار شود که امتیازات اقتصادی در قبال امتیازات قابل توجه سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی به طرف مقابل واگذار شود، نه این‌که مانند روابط یکطرفه ایران و دبی که با وجود حجم بسیار بالای واردات ایران از این شیخ‌نشین، مسائل و موانع متعدد سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بر سر راه ایرانیان به وجود آمده است. علت نیز ساده است‌. یک ماده از قانون اساسی اقتصادی می‌گوید: «آن که پول در دست دارد، فرمانده است.»