روایت طرفداران اربکان از فراز و فرودهای جایگاه سیاسی اردوغان

با فشارهای همه‌جانبه و قلدری ژنرال‌های ارتش، کودتای سفید 1997 علیه اربکان شکل گرفت و او مجبور به استعفا شد؛ اما توقعات اسلام‌خواهانه‌ مردم فروکش نمی‌کرد. چهره‌های جدید سیاسی که در زمان اربکان، زیر پرچم او و حزبش، شخصیتی سیاسی از خود معرفی کرده بودند، پا به عرصه فعالیت‌های حزبی گذاشتند و تا جایی پیش رفتند که رجب طیب اردوغان چهره‌ به‌اصطلاح عمل‌گرای اسلام با ایجاد انشعاب در حزب «فضیلت»، در سال 2001، حزب «عدالت و توسعه» را ایجاد کرد. اربکان همیشه مایل بود جداشدگان به حزب اصلی، که از آن به‌عنوان خانه پدر نام می‌برد، برگردند؛ آرزویی که هیچ گاه محقق نشد. اربکان، در سال آخر عمرش، با اعلام نارضایتی از عملکرد آنها، رسما بازگشت به فعالیت سیاسی و فعال کردن حزب «سعادت» را اعلام کرد. امروز طرفداران اربکان، اردوغان را فرزند ناسپاس نجم‌الدین می‌دانند و معتقدند او از اربکان عبور کرد. از 2002 تاکنون، چهره‌هایی چون عبدالله گل، رجب طیب اردوغان و داود اوغلو قدرت و شعارهای محوری ترکیه را در دست دارند. حمایت جریان بسیار مرموز «فتح‌الله گولن» از اردوغان طی 11 سال گذشته، تا قبل از اتفاقات سال پیش که از آن به‌عنوان کودتای گولنی‌ها علیه اردوغان نیز نام برده می‌شود، از یک دوره‌ پیوند 11 ساله اردوغان ـ گولن خبر می‌دهد که منجر به جدایی آنها در 2013 شد.

فراز و فرودهای حزب عدالت و توسعه

اگر حزب عدالت و توسعه را نه ادامه‌دهنده‌ راه نجم‌الدین اربکان، بلکه نسخه‌ جدید معماری شده‌ای برای حال و آینده ترکیه بدانیم، باید اذعان داشته باشیم که حزب بعد از دستیابی به ارزش‌های غربی، هنوز در پوسته‌ای از هویت شرقی خود است و آن را هویت اسلامی ترکیه جدید معرفی می‌کند و در حزب، نگاهی شبیه بینش احزاب دموکرات مسیحی اروپا به مساله دین دیده می‌شود. به‌گونه‌ای که گفته می‌شود حزب عدالت و توسعه یک حزب محافظه‌کار است و میزان توجه آن به اسلام، حداکثر در حد توجه حزب دموکرات مسیحی آلمان به مسیحیت خواهد بود. رهبرانِ حزب، دین و سکولاریسم را در تضاد با هم نمی‌بینند و معتقدند حوزه‌ نفوذ آنها با یکدیگر متفاوت است. حزب نگاهی اجتماعی به اسلام دارد ولی این نگاه در حوزه اجتماعی باقی می‌ماند و وارد عرصه سیاسی نمی‌شود، حزب خود را پایبند به قواعد بازی سکولارها نشان می‌دهد. اگر از سویی اردوغان از سیاست‌های رژیم صهیونیستی در سرزمین‌های اشغالی انتقاد می‌کند و در سال‌های قبل، در اجلاس داووس به این رژیم انتقاد می‌کند، اما به روابط دیپلماتیک خود با این رژیم پایبند می‌ماند و روابط نظامی - تجاری خود را با رژیم صهیونیستی قطع نمی‌کند. اعتراض رهبران حزب به رژیم صهیونیستی، نه از باب یک نظام سیاسی اسلامی، بلکه از باب افراد مسلمانی تعریف می‌شود که همدردی با سایر مسلمانان را وظیفه خود می‌دانند؛ که البته این یک توجیه ظریف و عوام‌پسند از اسلام غیرسیاسی است که شعار الگو بودن در جهان اسلام را ادعا می‌نماید.

در مجموع، روی کار آمدن تفکر حکومتی به نام اسلام در ترکیه از بین نسل دوم جریان اربکان، اما در مدلی مدیریت شده و قابل کنترل می‌توانست پیشنهاد جدیدی به افکار و اذهان مسلمانان به ستوه آمده از تحقیر و تبعیض و قلدری استکبار باشد، اما ژست‌های ضدآمریکایی و ضداسرائیلی پس از همراهی اردوغان با برخی سیاست‌های غربی خیلی زود عدم اصالت خود را به نمایش گذاشت و شاید همین بی‌تدبیری در تعیین نسبت با اسلام، مهم‌ترین عامل افول موقعیت ترکیه در جهان اسلام باشد.

جواد عباسی / پژوهشگر تاریخ و کارشناس مسائل ترکیه