دموکراسی در پسا کودتا

به نظر می‌رسد کودتایی که آک‌پارتی ادعا می‌کند توسط جریان گولن انجام گرفته است، اکنون علیه همین جریان که با نام خدمت شناخته می‌شود، در حال کامل شدن است. وسعت پاکسازی‌ها به حدی است که از سطح نیروهای نظامی و قضایی عبور کرده و به سطح مراکز آموزشی ترکیه که یکی از محورهای اصلی فعالیت و منابع درآمدی جریان گولن رسیده است. آمار برخوردها پس از کودتایی که در آن بیش از 246 نفر کشته شدند نشان می‌دهد تاکنون حدود 35 هزار عضو ارتش، پلیس، قوه قضاییه و ادارات دولتی به اتهام ارتباط با کودتا و جریان گولن بازداشت شده‌اند. همچنین به روسای تمامی دانشگاه‌ها نیز دستور داده شده است تا استعفای خود را اعلام کنند و مدارک 21 هزار معلم مدرسه خصوصی نیز باطل شده است. در حال حاضر دولت ترکیه برقراری وضعیت فوق‌العاده به مدت سه ماه را اعلام کرده است و قصد دارد تا کودتاچیان را علی‌رغم مخالفت شدید غربی‌ها اعدام کند. فضایی که در حال حاضر بر ترکیه حکمفرماست در کوتاه‌مدت کاملا به سود اردوغان است. بسیج اسلامگرایی وی توانسته صدای مخالفان را خاموش کند و حتی احزاب اپوزیسیون برای متهم نشدن به حمایت از کودتاچیان سیاست سکوت را اختیار کرده‌اند. فضای دو‌قطبی که پیش از کودتا به‌واسطه سیاست‌های اردوغان در ترکیه حکمفرما بود بعد از کودتای نافرجام‌ جمعه‌شب، عمیق‌، سنگین و فراگیر‌تر شده است. اردوغان که کودتا را شکست داده بود به جای قدم نهادن در مسیر ایجاد وحدت و وفاق، بر طبل برخوردهای پرشدت می‌کوبد و جامعه ترکیه را بیش از گذشته به ورطه تفرقه و دوقطبی خشن می‌کشاند.

در شب کودتا اردوغان که در «مارماریس» به سر می‌برد با استفاده از شبکه‌های اجتماعی و بلندگوهای مساجد، مردم را برای مقابله با کودتاچیان به خیابان‌ها فراخواند. مانورهای خیابانی اسلامگرایان طرفدار اردوغان در شهرهای ترکیه زمینه‌ساز فشار بر حامیان نظم سکولاری قدیم است. این موضوع تشدید‌کننده دوقطبی «اسلامگرا ـ سکولار»ی است که چند سالی است عرصه سیاسی و اجتماعی ترکیه را متاثر ساخته است. با این حال سکولارها برای متهم نشدن به حامیان کودتا در وضعیت انفعال قرار گرفته‌اند. اردوغان بعد از درگیری‌های گزی پارک خاصه بر این دو‌قطبی دامن زد و کودتای اخیر این دو‌قطبی را تشدید کرده است. همچنین این کودتا موقعیت ارتش را که درگیر با نیروهای پ.ک.ک و مقابله با داعش است بی‌ثبات و متزلزل ساخته و اقتدار عملیاتی آن را کند کرده است. اگر بپذیریم که کودتا سناریویی طراحی شده توسط اردوغان نبوده است به نظر می‌رسد گروهی از افسران ارتش به اشتباه تصور کرده‌اند با بروز کودتا، جامعه متکثر و ناراضی ترکیه به آنها خواهد پیوست، ولی این اشتباه سبب شد تا چیدمان ارتش دستخوش تغییرات اساسی شود و این نهاد نظامی که روزگاری مهم‌ترین رکن حاکمیتی در ترکیه بود، امروز و در شرایطی که ترکیه درگیر بحران داخلی با کردها و درگیری با داعش در سوریه است تا مدت‌ها به انزوا کشیده شود. با این حال شاید موضوعی که بیش از همه دولت اردوغان را تهدید می‌کند فروپاشی ساختار حاکمیتی و نهادی در ترکیه است. هنگامی که دولت ترکیه شبانه و ظرف چند ساعت از هم گسیخته می‌شود و دو نفر از ژنرال‌های ارشد ارتش توسط معاونین ارشد خود به گروگان گرفته می‌شوند، در چنین فضایی روح اعتماد در میان کادرهای حاکمیتی از میان رفته و فضایی آکنده از بدگمانی در میان سکانداران کشوری و لشگری به وجود می‌آید. این فضایی است که به نظر می‌رسد تا مدت‌ها بر سر حاکمیت سیاسی و نظامی ترکیه سایه افکن خواهد بود. از سمت دیگر شرایط پس از کودتا برای اردوغان که مدت‌هاست در پی ریاستی کردن سیستم پارلمانی ترکیه می‌باشد این امکان را مهیا ساخته است تا با تجهیز بیشتری به سمت این هدف حرکت کند و ضمن کسب قدرت تمامیت‌خواهانه سیاسی، حاکمیت مطلق خود بر ارتش را نیز در قالب یک رئیس‌جمهور مقتدر، رسمیت بخشد. از سوی دیگر به نظر می‌رسد با اقدامات گسترده و شدید دولت ترکیه علیه مخالفان و انتقاد شدید غربی‌ها به این‌گونه فشارها، تنشی موقت در روابط ترکیه با غرب ایجاد شود. به هر روی آنچه در این روزهای ترکیه بیشتر از هر چیز از نگاه غرب به‌چشم می‌خورد این نکته است که دموکراسی‌ای که در شب کودتا ظرف چند ساعت پیروز شد، ممکن است با خطر مواجه باشد.

حسن اشرفی/ کارشناس مسائل ترکیه