رویارویی توریسم و تروریسم

اقتصاد ترکیه ترکیبی از صنایع بومی و مدرن است که روزبه‌روز بر دامنه‌اش افزوده می‌شود. تولیدات فراوان کشاورزی ترکیه درسال 2005 رتبه هفتم جهان را به‌دست آورد و در سال 2006 برای 11.2درصد از مردم ترکیه اشتغال ایجاد کرد. بخش خصوصی اقتصاد ترکیه نیز قوی و بسرعت در حال رشد بود و نقش مهمی در بانکداری، حمل و نقل و ارتباطات داشت. در سال‌های اخیر اقتصاد این کشور رشد خوبی داشته و رشد 8.9 درصد و 7.4 درصد را در سال‌های 2004 و 2005 به‌دست آورده‌است.

اقتصاد ترکیه با درآمد ملی بیش از 295 میلیارد دلار شانزدهمین اقتصاد بزرگ دنیا است. سازمان همکاری‌های اقتصادی اروپا در این باره اعلام کرده بود ترکیه در سال 2001 میلادی با داشتن درآمد ملی بیش از 145 میلیارد دلار بیستمین اقتصاد بزرگ دنیا به شمار می‌رفت. در این گزارش آمده است، ترکیه با 4 پله صعود کشورهایی مثل نروژ، استرالیا، دانمارک و لهستان را از این حیث پشت سر گذاشته است. دولت ترکیه طی سه سال اخیر با اتخاذ سیاست کاهش ارزش لیره در برابر دلار ضمن دستیابی به رشد اقتصادی بیشتر به این عنوان نیز دست یافته است. میزان درآمد ملی ترکیه در سال 2004 میلادی نسبت به سال 2003 میلادی بیش از 23 درصد رشد داشته است. میزان درآمد ملی این کشور در سال 2003 میلادی حدود 239 میلیارد دلار بوده است.

رونق بی‌دوام

رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر دو دوره گذشته ترکیه و رئیس‌جمهور فعلی این کشور فعالیت اقتصادی خود را با خصوصی‌سازی شرکت‌های بزرگ دولتی مثل شرکت ارتباطات «ترک تلکام»، صنایع نفت و گاز، ترمینال‌ها و فرودگاه‌ها و آزادسازی بازار کار آغاز کرد و توانست گام‌های بزرگی را به سمت اقتصاد آزاد بردارد و موفقیت‌های بسیاری را در مبارزه با تورم به دست آورد. اقتصاد ترکیه در زمان اردوغان رشد 9 درصد در سال را تجربه کرد و میانگین درآمد هر شهروند نیز از 3500 دلار به 10 هزار دلار در سال رسید. کسری تراز تجاری نیز از 16 میلیارد دلار در سال به کمی بیش از 10 میلیارد دلار کاهش یافت که در نوع خود بی‌سابقه بود. سرمایه‌گذاری‌های خارجی کوتاه‌مدت در ترکیه که به «پول‌های نقد سریع» موسوم شدند نیز رشد سریعی را تجربه کردند. این شیوه سرمایه‌گذاری به سرمایه‌گذاران این امکان را می‌دهد که در صورتی که احساس کنند اقتصاد ترکیه رو به فروپاشی است، فورا سرمایه‌های خود را از این کشور خارج کنند.

در ماه آگوست سال 2015 بانک مرکزی ترکیه حجم بسیاری از دلارهای ذخیره خود را با هدف حفظ ارزش لیره، واحد پولی ترکیه، در بازار به فروش رساند. این رقم به 2.25 میلیارد دلار رسید. اما با وجود این تدابیر ارزش لیره باز هم سقوط کرد. این مساله باعث شد تا دولت مجبور شود سود بانکی را افزایش دهد که پیش‌بینی می‌شود این مساله بر سرمایه‌گذاری در این کشور تاثیر بگذارد و کار سرمایه‌گذاران را سخت‌تر کند. رشد اقتصادی ترکیه در سال 2012 نزدیک به 2.2 درصد بود که بسیار کمتر از رشدی است که اقتصاد ترکیه در سال‌های گذشته تجربه کرده است.

هواپیمایی که گریبان ترکیه را گرفت

به دنبال مشکلات زیاد اقتصادی کشور ترکیه این کشور دست به اقدامی عجیب زد و موقعیت خود را در منطقه به خطر انداخت. انهدام جنگنده سوخو روسیه توسط ترکیه در نزدیکی مرز سوریه مهم‌ترین دلیل اختلاف این دو کشور در سال‌های اخیر محسوب می‌شود. این در حالی است که کشور روسیه زمانی که مورد تحریم اروپا قرار گرفت واردات محصولات اروپایی به کشورش را منع کرد و این کار را در مقابل ترکیه نیز انجام داد. بر این اساس همه پروازهای روسیه به ترکیه در همان زمان متوقف و همه تجار این کشور از ترکیه برگردانده شدند. همچنین تورهای گردشگری دیگر مقصد ترکیه را دنبال نمی‌کردند و همین موضوع باعث شد تا آسیب‌های ترکیه بیش از پیش نمایان شود.

در همان زمان مهمت سیسمک معاون نخست‌وزیر وقت ترکیه اعلام کرد که اقتصاد ترکیه از بحران در روابط با روسیه 9 میلیارد دلار زیان می‌بیند. وی تاکید کرد: مسکو در واکنش به اقدام ترکیه در سرنگونی هواپیمای جنگنده سوخو 24 تحریم‌های اقتصادی را علیه آنکارا اعمال کرده است و این بزرگ‌ترین بحران در روابط دو کشور از زمان جنگ سرد به شمار می‌رود. تنش پیش آمده می‌تواند 0.3 تا 0.4 درصد از تولید ناخالص داخلی ترکیه را کاهش دهد. تحریم‌های روسیه شامل ممنوعیت واردات برخی مواد غذایی و توقف اعزام تورهای گردشگری به ترکیه می‌شود.

سیسمک گفته است: تعداد گردشگران روسی که از ترکیه دیدن می‌کنند و همچنین قراردادهای ساخت و ساز با شرکت‌های روسی بشدت کاهش خواهد یافت. همچنین 603 هزار گردشگر روسی کاهش خواهد یافت. ما همواره روسیه را به عنوان یک شریک مهم در نظر می‌گیریم و هیچ تمایلی به تشدید تنش نداریم. ولی اگر روسیه این رویکرد را ادامه دهد، انواع اقدامات بازدارنده اتخاذ خواهد شد.

به دنبال تحریم‌های روسیه علیه ترکیه رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه نیز اعلام کرد: ترکیه به دنبال منابع جایگزینی برای انرژی روسیه است و این کشور با تحریم‌های روسیه با فروپاشی روبه‌رو نخواهد شد. این در حالی بود که ترکیه 55 درصد گاز طبیعی و 30 درصد نفت مورد نیاز خود را از روسیه تامین می‌کند.

ناتو: حمایت نمی‌کنیم

ترکیه بر‌خلاف تصوراتش درباره حمایت‌های ناتو از ترکیه در اختلاف با روسیه با عدم حمایت این سازمان روبه رو شد. ممکن بود این دو کشور به دلیل مشکلات سیاسی با درگیری زمینی روبه رو شوند که ترکیه روی حمایت ناتو حساب ویژه‌ای باز کرده بود، اما با در بسته رو به رو شد. روسیه در وهله اول اعلام کرد پروازها بین ترکیه و روسیه باید متوقف شود بویژه سفرهای توریستی به ترکیه را متوقف کرده است. این امر با توجه به این که سالانه حدود پنج میلیون گردشگر روسیه به ترکیه سفر می‌کنند، ضرر بزرگی به اقتصاد ترکیه وارد کرد. در رابطه با مساله سوریه نیز مقامات روسیه اعلام کرده اند که دخالت‌های ترکیه در رابطه با حمایت از تروریست‌ها بویژه از داعش را افشا خواهند کرد. پوتین نیز در اجلاس جی 20 اعلام کرده بود که برخی از شرکت‌کنندگان در این اجلاس از تروریست‌ها حمایت می‌کنند و نفت را از تروریست‌ها می‌خرند . روسیه در آنجا به صورت غیر‌مستقیم به ترکیه اشاره کرده بود.

برنامه‌های نخست‌وزیر جدید

نخست‌وزیر جدید ترکیه وعده داده بود اینترنت را برای فقرا رایگان کرده، تجارت با ایران را افزایش دهد و برای زنان اشتغال‌زایی کند، اما کارشناسان با توجه به مشکلات زیاد اقتصادی و سیاسی در ترکیه در تحقق کامل وعده‌های بنعالی ییلدیریم، تردید دارند.

بنعالی ییلدیریم، نخست‌وزیر جدید ترکیه (22 مه/ 2 خرداد) در مراسم ویژه​ای در کاخ «چانکایا» آنکارا مسئولیت نخست‌وزیری را از احمد داود اوغلو تحویل گرفت. وی بلافاصله بعد از آن کابینه 26 نفره خود را معرفی کرد و نخستین جلسه هیات دولت ترکیه به ریاست رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور در کاخ ریاست جمهوری برگزار شد.

وی گفت: مشکلاتی که در اتحادیه اروپا، قبرس و قفقاز به وجود آمده باعث افزایش اهمیت ترکیه در منطقه شده است. ترکیه باید تعداد دوستان خود را زیاد و شمار دشمنان را کاهش دهد. برای گسترش روابط با ایران در حوزه​های تجاری، توریسم، انرژی و حمل و نقل تلاش خواهیم کرد.

نظر کارشناسان درباره آینده ترکیه

یاشار آیدین، استاد دانشگاه «هانزا» در هامبورگ که درباره مسائل ترکیه و خاورمیانه تحقیق می​کند، می‌گوید: من انتظار تغییرات اساسی در دولت جدید را ندارم. ولی مهم​ترین تفاوت با دولت قبلی احمد داود ​اوغلو این است که ماموریت این دولت تغییر نظام پارلمانی به ریاست جمهوری و اجرای برنامه اردوغان خواهد بود.

به عقیده این کارشناس، اقتصاد ترکیه اولویت کابینه ییلدیریم خواهد بود، اما از همه مهم​تر وفاداری وی به اردوغان است که در هر شرایطی می​تواند روی او حساب کند.

کارشناس دانشگاه هانزا در هامبورگ می​گوید توسعه مبادلات تجاری با ایران هم جزو اولویت​های دولت جدید ترکیه خواهد بود. وی تاکید می​کند: اروپایی‌ها از کناره​گیری داوداوغلو سرخورده شدند، ولی باید منتظر بود و دید که نخست‌وزیر جدید چه سیاستی را اتخاذ خواهد کرد. فعلا باید صبر کرد تا مواضع طرفین مشخص​تر شود. آنچه که مشخص است ییلدیریم برنامه​ مستقلی ندارد و عملا مطیع اردوغان عمل خواهد کرد و باید دید که اروپاییان چه واکنشی نشان خواهند داد.

به نظر آرتیوم دینچ، کارشناس سیاسی مسائل ترکیه از دانشگاه آنکارا «آزاد شدن دارایی​ ایران در ترکیه» یکی از مسائل مورد اختلاف داود اوغلو، نخست‌وزیر سابق با اردوغان بوده است. به گفته این کارشناس اردوغان در خصوص این مساله با بنعالی ییلدیریم صحبت کرده و نخست‌وزیر جدید ترکیه در نخستین روزی که به این مقام رسید، اعلام کرد که مناسبات ترکیه با ایران توسعه خواهد یافت.

محمدحسین علی‌اکبری / روزنامه‌نگار