عذرخواهی استراتژیک

غلامرضا کریمی، استاد دانشگاه در گفت‌وگو با جام سیاست از علت تغییر موضع ترکیه نسبت به سوریه و روسیه، مواضعدوگانه این کشور و همچنین از علل بهبود روابط ترکیه با اسرائیل سخن گفته است.

در عرصه سیاست خارجی یکی از چالش‌برانگیزترین موضوعاتی که داوود اوغلو پیگیری می‌کرد موضوع سوریه بود. آیا در این عرصه توانست موفقیتی کسب کند؟

یکی از این سیاست‌ها مواجهه با نظام سیاسی سوریه بود. بعد از آغاز تحولات عربی، به هر حال سیاست ترکیه با سوریه خصمانه شد و حتی ترکیه اعلام کرد ظرف چند ماه، کار سقوط بشار اسد به پایان می‌رسد، لذا همراهی ویژه‌ای را با گروه‌های تروریستی که در داخل سوریه فعالیت می‌کردند آغاز کرد و حتی حمایت نیروی انسانی و لجستیکی از گروه‌هایی مثل داعش و النصره را به عهده گرفت و رویارویی آشکاری را در عرصه سوریه آغازکرد زیرا احساس می‌کرد دروازه ورودش به خاورمیانه از سوریه می‌گذرد و اگر نظام سیاسی سوریه هماهنگ با ترکیه باشد طبیعتا می‌تواند منافعش را در خاورمیانه راحت‌تر پیگیری کند لذا حذف بشاراسد از سیاست‌های اصلی ترکیه بود اما بعد از گذشت نزدیک به 5 سال از آن جریان، ترکیه کاملا در این عرصه با شکست مواجه شده و نه تنها موفقیتی نتوانسته در حذف بشاراسد داشته باشد بلکه مسائلی مثل کردهای سوریه که می‌تواند تهدید امنیتی برای ترکیه باشد خودش را نشان داده است.

در مقاطعی شاهد سیاست‌های دوگانه ترکیه هستیم. این کشور گاهی مواضع تند و گاهی همسو اتخاذ می‌کند، همچنین می‌توان گفت که در اکثر مناقشات خاورمیانه ردپایی از ترکیه وجود دارد.ترکیه چه اهدافی را از این گونه موضع‌گیری‌ها دنبال می‌کند؟

وقتی اردوغان سیاست عثمانی‌گرایی جدید یا گرایش به خاورمیانه را آغاز کرد، برای همراهی افکارعمومی خاورمیانه با آن، مواضع تندی بر علیه اسرائیل گرفت و حتی تعدادی از کشتی‌ها را به عنوان کشتی جریان‌ آزادی برای حمایت از غزه اعزام کرد و درگیری ایجاد شده و تعدادی از ترک‌ها کشته شدند، آنگاه مواضع ترکیه نسبت به اسرائیل تند شد، لذا به گونه‌ای رفتار کرد که خودش را میان افکار عمومی کشورهای اسلامی به عنوان کشور مدافع فلسطین مطرح کرد، اما واقعیت این بود که ترکیه به دنبال پیگیری منافع خاص خودش است؛ چنانچه وقتی در سیاست‌های منطقه‌ای به بن رسید، روابط رسمی را با اسرائیل آغاز و در طول 3 هفته گذشته شاهد آغاز روابط استراتژیک ترکیه با اسرائیل هستیم و این نشان‌دهنده این است که در سیاست خارجی ترکیه سیاست آرمانی پیگیری نمی‌شود بلکه سیاست مبتنی بر منافع خاص دولت ترکیه پیگیری می‌شود. لذا به راحتی منافع مردم غزه و فلسطین کنار گذاشته و با اسرائیل روابط استراتژیک برقرار می‌کنند زیرا سیاست قبلی منافع لازم را برای ترکیه در برنداشته است. البته تضاد در موضع‌گیری‌های اردوغان بسیار مشاهده می‌شود برخی مواقع در سیاست‌های اعلامی‌اش حمایت از جریان‌های آرمانی مسلمانان را پیگیری می‌کند اما در سیاست اعمالی منافع خاص ترکیه را پیگیری می‌کند. در مواقعی که این تضاد خود را نشان می‌دهد براحتی مسائل آرمانی را فدا و منافع خاص دولت ترکیه را پیگیری می‌کند.

ترکیه از قبل اعلام کرده بود که شروط آنکارا برای عادی‌سازی روابطش با اسرائیل تحقق 3 شرط، یعنی عذرخواهی، پرداخت غرامت و پایان محاصره غزه است، این در حالی است که شاهد تحقق یکی از این شروط یعنی پرداخت غرامت هستیم بنابراین علی‌رغم تحقق دو شرط دیگر چه عواملی موجب عادی‌سازی روابط ترکیه با اسرائیل شده است؟

یکی از دلایلی که نشان می‌دهد اردوغان پای آرمان‌هایش نمی‌ایستد همین نقطه است، علی‌رغم این‌که از قبل اعلام کرده بود به سه شرط حاضر به برقراری روابط رسمی با اسرائیل است، اما شاهدیم با عملی شدن یکی از شروط یعنی پرداخت غرامت به خانواده‌های آسیب‌دیده در حادثه کشتی مرمره علی‌رغم عدم تحقق دو شرط دیگر روابط استراتژیک خود را آغاز کرده است، زیرا امروز ترکیه در تنگنای مسائل منطقه‌ای قرار گرفته و در سوریه با شکست‌های پی در پی مواجه شده است، در طول پنج سال گذشته علیرغم هزینه‌های بسیار نه‌تنها دستاورد مشخصی در سوریه نداشته بلکه به دلیل قدرت یابی کردها در سوریه حتی چارچوب‌های استراتژیک کشورش در مقابل کردها دچار چالش اساسی شده است، قرار بوده اسد سقوط کند که چنین اتفاقی رخ نداده و ترکیه پیشرفتی در این زمینه نداشته است، در سایر مسائل منطقه‌ای هم پیشرفت خاصی نداشته پس برای این‌که بتواند بر بحران‌هایی که در سیاست خارجی وجود داشته از جمله بحران در روابطش با روسیه غلبه کند براحتی از شروط قبلی خود در قبال اسرائیل کوتاه آمد.

علی‌رغم این‌که اردوغان تاکید کرده بود که حاضر به عذرخواهی از روسیه نخواهد بود چه عاملی موجب تغییر سیاست ترکیه نسبت به روسیه شد؟

رابطه ترکیه و اسرائیل تحت‌الشعاع رابطه ترکیه با روسیه و غرب بویژه ‌آمریکا قرار گرفته است به این معنا که پس از سرنگونی هواپیمای روسیه بیشترین واکنش را روس‌ها علیه ترکیه داشتند و واردات تمامی محصولات کشاورزی از ترکیه را ممنوع و اعزام گردشگران را هم قدغن کردند که ضربه بزرگی به اقتصاد ترکیه بود و علی‌رغم تلاش ترکیه برای افزایش نیافتن تنش در روابط دو کشور، این تنش به بالاترین حد خود رسید و با این‌که اردوغان دچار غرور بزرگی است که به هیچ عنوان عذرخواهی نخواهد کرد ولی به دلیل فشارهای منطقه‌ای مجبور به عذرخواهی از پوتین و پرداخت غرامت سرباز کشته شده روسی شد.

تغییر سیاست ترکیه نسبت به سوریه در پی چه عواملی رخ داد؟ و در ادامه سوال قبلی آیا بهبود روابط ترکیه با اسرائیل تاثیری بر روابط ترکیه و ایران خواهد داشت؟

شاهد تغییر درسیاست‌های منطقه‌ای ترکیه هستیم که می‌تواند از منظر ایران به عنوان سیاست خوب تلقی شود؛ یعنی ایران از این تغییر نگرشی در سیاست خارجی ترکیه نسبت به سوریه استقبال می‌کند یعنی سوریه به گونه‌ای حرکت می‌کند که می‌تواند شرایطی در سوریه رقم بخورد که با حفظ بشار اسد سیاست‌ها ادامه یابد یعنی دولت فعلی در سوریه باقی بماند ولی مبارزه با جریانات تروریستی ادامه یابد یعنی دقیقا همان سیاستی که ایران و روسیه دنبال می‌کنند.در پرتو تحولات جدید در سیاست خارجی ترکیه شاهد نزدیکی ترکیه به محور روسیه و ایران و در عین حال جدایی از محورعربستان هستیم، ایران از این تغییر موضع ترکیه نسبت به سوریه به‌نوعی استقبال کرده یعنی ماندن بشار اسد در سوریه و مبارزه با جریان‌های تروریستی و داعش. فقط نقطه منفی این سیاست همان نزدیکی با اسرائیل است که البته در روابط ایران و ترکیه نخواهد گذاشت.

اشاره‌ای به موضوع کردها داشتید؛ علت برخورد دو گانه ترکیه نسبت به کردها چیست؟

یکی از چالش‌های اصلی امنیت ملی ترکیه در دهه‌های گذشته کردها بودند زیرا همیشه مبارزه مسلحانه با دولت مستقر ترکیه چه در دوره اسلام‌گرایان و چه دوره‌های قبل داشتند، قدرت نیافتن کردهای سوریه به نفع اسد است همچنین به نفع ترکیه است که کردهای درون سوریه و ترکیه قدرت نیابند.بنابراین در مورد موضوع کردها می‌تواند توافق نانوشته‌ای بین بشار اسد و اردوغان انجام شود که تقریبا بخشی از این تغییر جهت درسیاست خارجی ترکیه ناشی از این است که افق فکری آنکارا و دمشق را در خصوص مساله کردها بهم نزدیک می‌کند، پس برای این‌که کردها بیش از این دچار مشکل نشوند در حال تغییر سیاست‌های خود نسبت به سوریه هستند تا کردهای داخل سوریه بیش از این قدرت نیابند.

مریم شریف‌زاده / روزنامه‌نگار