عطش بریتانیا برای ارتباط با ایران

برای بررسی دقیق‌تر این موضوع با علی محمد حلمی، رایزن سابق فرهنگی ایران در انگلیس وکارشناس ارشد بین‌الملل در گفت‌وگو با جام سیاست به گفت‌وگو نشسته‌ایم. او معتقد است خروج انگلیس از اتحادیه اروپا انگیزه بیشتری به توسعه ارتباطات این کشور با ایران خواهد داشت.

خروج انگلیس از اتحادیه اروپا بازتاب وسیعی در رسانه‌های جهان داشته است. اما براستی پیامدهای این خروج برای قاره سبز چه خواهد بود؟

خروج غیرمترقبه انگلیس از اتحادیه اروپا می‌تواند تبعاتی مثبت و منفی برای هر دو طرف داشته باشد. در کل برای جبهه غرب، یعنی اتحادیه اروپا و آمریکا می‌توان گفت یک باخت در برابر سیاست‌های کلانی است که در برابر شرق و آسیا در چند سال گذشته داشته‌اند. اتحادیه اروپا در دو، سه دهه گذشته وحدت خود را با همراهی آمریکا و بویژه از طریق انگلیس به‌دست آورده تا بتواند سلطه بیشتری بر سایر مناطق و ازجمله خاورمیانه داشته باشد. با این حال تحولات منطقه به سود غرب نبوده است. در عراق، سوریه و برخی کشورهای دیگر به ویژه ایران ـ که هدف اصلی آنها بوده ـ نتوانستند سیاست‌های پیش‌بینی شده را پیش ببرند و محور مقاومت در منطقه بیش از گذشته قدرت گرفته و با حذف داعش در عراق و سوریه اختلاف شدیدی بین اعضای اتحادیه و آمریکا ایجاد شده است. در چنین شرایطی برخی دولت‌های عضو اتحادیه اروپا تمایل دارند از این سیاست‌های خشونت‌آمیزی که در برابر ایران و منطقه وجود داشته دست بردارند و با ایران به عنوان قدرت بزرگ منطقه و دیگر کشورهای اسلامی منطقه رفتارهای منطقی‌تری داشته باشند؛ از طرف دیگر آمریکا و انگلیس معتقدند همچنان باید با سیاست‌های تفرقه‌افکنانه و حمایت از گروه‌های تروریستی سیاست‌های اصلی خود را که تغییر در خاومیانه است ادامه بدهند. با این وجود بحران اقتصادی که دهه گذشته شروع شد اتحادیه اروپا دچار بحران سیاسی و اجتماعی کرد که به بی‌اعتمادی میان افکارعمومی کشورهای غربی و دولت‌ها منتهی شد. این بی‌اعتمادی مردم و انتقاد مردم نسبت به سیاست‌های اتحادیه اروپا و آمریکا در برابر شرق و کشورهای اسلامی یک نوع حرکت و خیزش مخالفت را ایجاد کرد که به نوعی مخالفت‌ها در قالب‌های مختلف خود را نشان می‌دهد.

شما رأی مردم انگلیس به جدایی از اروپا را در چارچوب همین بی‌اعتمادی مردم به سیاستمداران غربی می‌دانید؟

انگلیس به عنوان دولتی که متحد حدود بیش از 40 کشور مشترک‌المنافع است از نظر اقتصادی دارای فرصت‌ها و قدرت اقتصادی است و این برای اروپا فرصتی بوده که علی‌رغم این‌که انگلیس پول واحد اتحادیه اروپا یعنی یورو را نپذیرفته و از شینگن هم تبعیت نکرده؛ عضویت وی را قبول داشتند، زیرا بازار کاری و قدرت اقتصادی انگلیس فرصت‌های شغلی را برای اتباع دیگر کشورهای عضو اتحادیه اروپا ایجاد کرده و خدمات و کارگری انگلیس موجب شده مخصوصا از اروپای شرقی، لهستان، پرتغال و اسپانیا بدون مانع به انگلیس بیایند و اشتغال و اقامت یابند در حالی که بسیاری از کشورهای اروپایی بازار کاری مانند انگلیس ندارند. بریتانیا اتحادیه اروپا را به‌عنوان ابزار سیاسی در حمایت از سیاست‌هایی که در خاورمیانه و آسیا و کشورهای اسلامی در نظر داشته به‌عنوان قدرت مجموعه‌ای اتحادیه اروپا یدک می‌کشیده است و در مواقعی می‌بینیم در رابطه با ایران وقتی روابطش با ایران قطع شد بلافاصله در اتحادیه اروپا تقاضا کرد که چون ما سفارتخانه را بستیم سطح روابط را پایین آورید؛ هر چند که اتحادیه اروپا با این خواسته موافقت نکرد، اما در بحث تحریم‌ها شاهد یکپارچگی اتحادیه اروپا و انگلیس به نمایندگی از آمریکا بودیم که به اتحادیه اروپا فشار می‌آورند و توانستند جبهه‌ای در مقابل ایران و سیاست‌های منطقه‌ای خاورمیانه دنبال کنند و این فشارها کاربردش بیشتر بوده و به جای یک کشور 27 کشور هماهنگ فشارها را ایجاد کردند و به نوعی حمایت‌هایی که انگلیس از اتحادیه اروپا می‌گرفته امتیازی برای انگلیس محسوب می‌شده که الان با جدا شدن از اتحادیه اروپا باختی برای انگلیس است، برای اتحادیه اروپا هم باخت است زیرا بازار کار و پول بریتانیا را از دست می‌دهد.

با توجه به این‌که انگلیس در اتحادیه اروپا ابزار آمریکا بود آیا با خروجش نفوذ آمریکا در اتحادیه اروپا کمتر می‌شود؟ در این صورت آمریکا از چه کشورهای جایگزینی استفاده خواهد کرد؟

نفوذ آمریکا در اتحادیه اروپا کمتر می‌شود و به این ترتیب اعضای اتحادیه اروپا می‌توانند مستقل تر سیاست خارجی خود به خصوص در منطقه و ایران را دنبال کنند و از سوی آمریکا و انگلیس تحت فشار نباشند این فرصتی برای ایران و کشورهای مستقل در منطقه است که بتوانند به صورت دو جانبه روابط تجاری و اقتصادی خود را با اعضای اتحادیه اروپا بدون فشارهای آمریکا دنبال کنند. ممکن است از طرفی فرانسه یا برخی کشورهای دیگر درصدی از همان نفوذ را داشته باشد اما مثل انگلیس نخواهد بود و نفوذ آمریکا در اتحادیه اروپا کاهش خواهد یافت.

خروج انگلیس از اتحادیه اروپا الهام‌بخش کدام دولت‌های دیگر برای خروج از این اتحادیه خواهد بود؟

در حال حاضر برخی از جناح‌های فرانسه ایده خروج از اتحادیه اروپا را مطرح کرده و گفته اند در حال بررسی هستیم، اما ممکن است با تاخیر بیشتری چنین تفکری در برخی جناح‌های سیاسی آلمان نیز ایجاد شود، زیرا این کشورها قدرت اقتصادی برتر در اتحادیه اروپا هستند و تاوان اقتصاد ضعیف برخی کشورهای عضو اتحادیه اروپا را باید به تنهایی پرداخت کنند. فرصت‌های شغلی و بهتری برای انگلیس ایجاد می‌شود و این‌که برخی انگلیس‌ها طرفدار خروج بودند به دلیل این بود که سیل اتباع کشورهای اروپای شرقی یا اروپای غربی مانند اسپانیا و پرتغال باعث شده بود فشار اقتصادی و بعضا درصد زیاد بیکاری در انگلیس بشدت بیشتر شود. از نظر فرهنگی هم مردم انگلیس ناراضی شده بودند و البته طرفداران ماندن انگلیس در اتحادیه اروپا احساس می‌کنند انگلیس اگر از اتحادیه خارج شود مقداری منزوی می‌شود و تردد نیروهای فعال اقتصادی با مشکل مواجه می‌شود و انگلیس هم نمی‌تواند از حمایت‌های مجموعه اتحادیه اروپا در سیاست‌هایش استفاده کند براساس همین دلایل اختلاف آرا در مورد خروج یا ماندن انگلیس در اتحادیه اروپا کم است چون هر دو نظر یکسری مزایا و مضراتی دارد.

در یک جمع‌بندی کلی فکر می‌کنید برکسیت چه تاثیری بر روابط تهران و لندن خواهد داشت؟

انگلستان انگیزه بیشتری برای بهبود روابط با ایران پیدا خواهد کرد، زیرا تمایل دارد ارتباطش با کشورهای منطقه که در راس آنها ایران به عنوان مقتدرترین کشور منطقه از نظر تجاری و سیاسی است حفظ شود. انگلیس نیاز به ارتباط با ایران دارد گرچه قبلا هم ممکن بود این نیاز را از طریق اتحادیه اروپا برطرف کند، اما با خروجش از اتحادیه انگیزه بیشتری به توسعه ارتباطات با ایران خواهد داشت.

واکنش ایران نسبت به تمایل احتمالی انگلیس برای ارتقای روابط چه خواهد بود و از نظر جنابعالی ممکن است شاهد ارتقای روابط از سطح کاردار به سفیر نیز باشیم؟

سیاست‌های تنش‌آفرین، بیشتر از طرف انگلیس بوده و اگر این سیاست‌ها بهبود یابد و از دشمنی‌ها کاسته شود ایران هم تمایل بیشتری برای توسعه ارتباطات نشان می‌دهد و در صورت متعادل‌تر شدن سیاست‌های انگلیس حتی در گام‌های بعدی ایران مخالف ارتقای روابط در سطح سفیر هم نباشد، زیرا ایران همیشه اعتقاد دارد مواضعش شفاف و سیاست‌هایش خصمانه نیست و معتقد به روابط دو جانبه و محترمانه با همه کشورهاست. روابط ایران و انگلیس از قدیم الایام به جز دو سه مقطع، در سطح سفیر بوده و آن زمان که چنین روابطی برقرار نبوده بیشتر ناشی از عملکرد و سیاست‌های انگلیس بوده است نه ایران.

چشم‌انداز مناسبات لندن و واشنگتن چطور خواهد بود؟

تصور می‌کنم همچنان روابطشان خوب بماند، زیرا انگلیس نیازمند حمایت‌های سخت‌افزاری سیاسی آمریکاست و آمریکا هم به خاطر تولید سلاح، معاملات اسلحه و ارتباط با برخی دولت‌های منطقه هم به انگلیس نیاز دارد، زیرا انگلیس از قدیم در منطقه ارتباطاتی داشت. فعلا می‌توان گفت این روابط فرقی نخواهد کرد البته مقداری به خاطر این‌که نقش‌آفرینی انگلیس در اتحادیه اروپا کمتر خواهد شد ممکن است وسعت ارتباطات گذشته بین انگلیس و آمریکا کمتر شده و آمریکا تلاش کند بخشی از این نقش‌آفرینی را از طریق فرانسه یا آلمان یا برخی کشورهای دیگر عضو دنبال کند و خود به خود درصدی از ارتباطات و اهمیت انگلیس کاسته خواهد شد.