مهمانشهر؛ سقفی برای پناهجویان

پناهندگان ساکن مهمانشهرهای ایران را باید در زمره آسیب‌پذیرترین اقشار جامعه به حساب آورد که اگر کمک ملی و بین‌المللی نباشد، گذران زندگی برای آنها ممکن نیست. برای این گروه از پناهندگان، وطن در شهرکی به نام مهمانشهر خلاصه می‌شود که معمولا هم در منطقه‌ای دورافتاده از مرکز شهرها واقع شده است. جالب است که بسیاری از ساکنان مهمانشهرها، کودکانی هستند که در همین مهمانشهرها به دنیا آمده‌اند و هرگز کشور آبا و اجدادی‌شان را هم ندیده‌اند.

برنامه جهانی غذا یکی از بزرگ‌ترین سازمان‌های زیرمجموعه سازمان ملل است که با فقر و گرسنگی مبارزه می‌کند. بزرگ‌ترین آژانس بشردوستانه دنیا به بیش از ٩٠ میلیون نفر در بیش از ٧٠ کشور جهان کمک غذایی اهدا می‌کند. این سازمان در ایران نیز حضور پررنگی دارد و ماموریت اصلی‌اش، رفع نیازهای غذایی ساکنان مهمانشهرهاست، زیرا جدای از پناهندگان، شهروندان ایرانی بر اساس نقشه گرسنگی جهان، اوضاع بسامانی داشته و به کمک‌های غذایی نهادهای بین‌المللی نیازی ندارند.

نگار گرامی، نماینده برنامه جهانی غذای سازمان ملل در ایران، سال‌هاست از نزدیک با وضعیت ساکنان مهمانشهرهای ایران آشناست و به قول خودش، بزرگ‌ترین آرزویش این است که اوضاع تغذیه در جهان به قدری مساعد باشد که او بیکار شود.

او در گفت‌وگو با جام‌جم از وضعیت مهمانشهرهای ایران سخن می‌گوید و از تعهد اخلاقی این سازمان جهانی برای کمک غذایی به پناهندگان مقیم ایران.

در شرایطی که خیلی از پناهندگان مقیم ایران به شکل قانونی و غیرقانونی داخل شهرهای ایران زندگی می‌کنند، چرا گروهی از پناهندگان در مهمانشهرها ساکن شده‌اند؟

بسیاری از افرادی که مقیم مهمانشهرها هستند، از‌جمله آسیب‌پذیرترین اقشار جامعه هستند. خیلی از آنها امکان اجاره خانه در داخل شهرها را ندارند و بسیاری از آنها هم زنان سرپرست خانوارند. بین آنها نیز کم نیستند افرادی که دچار بیماری‌های مزمن هستند. نکته مشترک در بین آنها این است که همه آنها کارت اقامت دارند و بابت زندگی در مهمانشهرها هیچ هزینه‌ای از آنها گرفته نمی‌شود.

الان چند مهمانشهر در ایران داریم؟

هم‌اکنون 19 مهمانشهر در 13 استان کشور داریم. استان‌های مرکزی، خراسان رضوی، کرمان، فارس، بوشهر، خوزستان، آذربایجان غربی و کرمانشاه از جمله استان‌هایی است که در آنجا مهمانشهر وجود دارد. در این مهمانشهرها، حدود 27 هزار پناهنده افغان و کمتر از 3000 پناهنده عراقی زندگی می‌کنند.

چرا این مهمانشهرها را خارج از شهرها ساخته‌اند؟ آیا نمی‌شد این مهمانشهرها نزدیک امکانات شهری احداث شود؟

این سوال را ما نمی‌توانیم جواب بدهیم، چون تعیین محل احداث مهمانشهرها در حیطه اختیارات ما نبوده و این موضوع در کنترل دولت ایران است. مهم‌ترین وظیفه انسانی که ما بر عهده داریم، تامین امنیت غذایی در بین پناهندگان مقیم مهمانشهرهاست. هم‌اکنون با تلاش مردم، کشورها و سازمان ملل، اوضاع تغذیه در این مهمانشهرها مساعد بوده و سوء تغذیه حادی در بین پناهندگان گزارش نشده است.

شاید خودتان هم قبول داشته باشید که یک پناهنده فقیر مقیم مهمانشهرها، فقط نیاز غذایی ندارد، بلکه به حمایت آموزشی، فرهنگی و اجتماعی هم نیاز دارد. آیا بجز توزیع غذا، امکانات دیگری هم در اختیار این پناهندگان قرار می‌گیرد؟

ما در مهمانشهرها، خدمات بهداشتی و درمانی رایگان به پناهندگان ارائه می‌دهیم و علاوه بر آن، خدمات آموزشی در مقطع ابتدایی نیز در این مهمانشهرها ارائه می‌شود. همچنین در برخی از این مهمانشهرها نیز امکان تحصیل در مقطع متوسطه اول یا همان دوره راهنمایی سابق هم وجود دارد.

اگر یک پناهنده مقیم مهمانشهرها بخواهد بیشتر از مقطع متوسطه اول درس بخواند، باید چه کار کند؟

این گروه از پناهندگان برای ادامه تحصیل باید خارج از مهمانشهرها تحصیل کنند که برای بسیاری از آنها هم تسهیلات رفت و آمد در نظر گرفته می‌شود. البته با توجه به محدودیت منابع مالی سازمان ملل، نمی‌توان از همه پناهندگان مستعد تحصیل در دانشگاه‌ها حمایت کرد و فقط چند صد نفر از این پناهنده‌ها برای تحصیلات آموزش عالی حمایت مالی می‌شوند.

اوضاع سواد در این مهمانشهرها چگونه است؟ آیا این پناهنده‌ها که درگیر رفع نیازهای اولیه خود هستند، تمایلی به سوادآموزی از خود نشان می‌دهند؟

نرخ سواد در مهمانشهرها بسیار بالاتر از سال‌های قبل شده است. حدود 16 سال قبل، 30 درصد دختران پناهنده مقیم مهمانشهرها در مقطع ابتدایی ثبت‌نام می‌کردند، اما حالا 82 درصد دختران واجد شرایط تحصیل در مدارس تحصیل می‌کنند.

چه اتفاقی باعث جهش نرخ سوادآموزی در میان دختران پناهنده شده است؟

برای تحقق چنین اتفاقی، کارهای فرهنگی زیادی انجام شد تا خانواده‌های مقیم مهمانشهرها قانع شوند دختران هم مثل پسران حق ادامه تحصیل دارند. جدا از کارهای فرهنگی، ما برنامه روغن دانش‌آموزی را به مرحله اجرا درآوردیم. در این برنامه، به ازای تحصیل دانش‌آموزان دختر در مدارس، سهم روغن اضافی به خانواده‌ها تعلق می‌گیرد. اجرای این برنامه، سهم زیادی در باسوادتر شدن دختران پناهنده ایفا کرد. البته ما همین طرح را هم برای تشویق به حرفه آموزی در بین پناهندگان اجرا می‌کنیم.

طی سال‌های اخیر، با توجه به ناآرامی‌های به وجود آمده در کشورهای اطراف ایران، آیا شمار پناهنده‌های مقیم مهمانشهرهای ایران بیشتر نشده است؟

خیر، شمار پناهنده‌های مقیم مهمانشهرهای ایران تغییری نکرده است. طی سال‌های اخیر، پناهندگان افغان هم تمایل بیشتری داشته‌اند که به سمت اروپا حرکت کنند تا به سمت ایران.

زندگی در مهمانشهرهای خارج از شهر، نمی‌تواند زندگی ایده‌آل هیچ انسانی باشد. آیا ساکنان این مهمانشهرها دلشان نمی‌خواهد به کشورشان بازگردند؟

خیلی از ساکنان این مهمانشهرها اصلا کشورشان را ندیده‌اند و در ایران به دنیا آمده‌اند. خیلی‌های دیگر هم دوست دارند به کشورشان برگردند، اما به دلیل جو ناامنی، جنگ، بیکاری و فقری که در افغانستان وجود دارد، تمایلی به بازگشت ندارند.

در میان صحبت‌هایتان اشاره کردید که مهم‌ترین وظیفه برنامه جهانی غذا در ایران، تامین امنیت غذایی پناهندگان است. برای تامین امنیت غذایی 19 مهمانشهر، چه مشکل عمده‌ای پیش‌رویتان است.

تامین بودجه برای تداوم حمایت غذایی و رفاهی، عمده‌ترین مشکل ماست. توزیع غذای مداوم در بین 30 هزار پناهنده مقیم مهمانشهرهای ایران، نیاز به اعتبارات قابل توجه دارد که بدون حمایت‌های مردمی، قادر به تامین نیازهای این پناهندگان نیستیم.

آیا حمایت مالی سازمان ملل از این پناهندگان مقیم مهمانشهرها کفایت نمی‌کند؟

واقعا این‌طور نیست. بحران سوریه، عراق، افغانستان و کشورهای منطقه و همچنین شیوع بیماری‌هایی همچون ابولا موجب شده بسیاری از کمک‌های بین‌المللی به این مناطق سرازیر شود و آنها در اولویت اصلی قرار بگیرند. این شرایط موجب شده ما برای تامین منابع مالی حمایت از ساکنان مهمانشهرهای ایران دچار مشکل شویم و به همین دلیل، در این حوزه به کمک‌های انساندوستانه مردم نیازمندیم.

اگر بخواهید بی‌تعارف و بی‌پرده صحبت کنید، حمایت ایران از پناهندگان را چطور ارزیابی می‌کنید؟

باید این واقعیت را بیان کنیم که عملکرد ایران در این حوزه بسیار قابل تقدیر بوده است و ما به نوبه خود قدردان کمک‌های دولت ایران هستیم. ایران بیش از 30 سال است پناهندگان را‌پذیرا بوده و از همه جهات، پناهندگان مقیم ایران را کمک کرده است.

امین جلالوند‌ - ‌ جامعه