راهبرد «نگاه به شرق» ایران و هندسه قدرت آینده جهان

سفر نخست‌وزیر هند به ایران و پس از آن سفر رئیس‌جمهور افغانستان که گفته می‌شود با سفر نخست‌وزیر ژاپن کامل خواهد شد، بخوبی نشان می‌دهد ایران نه فقط در پی استفاده از ظرفیت‌های اقتصادی این کشورهای بزرگ آسیایی است؛ بلکه می‌خواهد حوزه نفوذ خود را در جغرافیای شرقی‌اش گسترش دهد. اظهارات اخیر رئیس‌جمهور پیشین افغانستان که خواستار حضور ایران، روسیه و هند در مذاکرات صلح کابل شده بود، یکی از نشانه‌های این گسترش حوزه نفوذ است.

مذاکرات ناریندرا مودی در تهران آن‌قدر برای رقبای منطقه‌ای کشورمان ازجمله عربستان غیرقابل تحمل است که از یک‌سو مالدیو را وادار به قطع رابطه با تهران کرد و از سوی دیگر گروهک تروریستی داعش، دیروز هند را تهدید به تهاجم تروریستی کرد. دو سیگنالی که بروشنی نشان‌دهنده عصبانیت ریاض از نزدیکی هند به تهران است. دلیل این خشم را البته نباید تنها در گفت‌وگوهای نفتی میان دو کشور، توسعه چابهار و قرارداد سه‌جانبه ترانزیتی بین ایران، افغانستان و هند یا امضای 14 سند همکاری خلاصه کرد؛ بلکه نگرانی اصلی رقبای ایران، از توسعه مناسبات کشورمان با کشورهایی است که گفته می‌شود ابرقدرت‌های اقتصادی آینده جهان هستند.

رشد شتابان اقتصادی روسیه، چین و هند (بعلاوه برزیل و آفریقای جنوبی) که در قامت گروه «بریکس» از آنها به‌عنوان اقتصادهای نوظهور یاد می‌شود، فرصتی را در اختیار کشورمان قرار داده تا افزون بر تعامل با اروپا، از ظرفیت‌های آسیایی بیشتر استفاده کند، اما افزون بر آن نباید از یاد برد که جوزف نای، نظریه‌پرداز آمریکایی در کتاب مشهور خود به نام «آینده قدرت» به نقل از برخی تحلیلگران پیش‌بینی کرده است که هند در کنار چین و آمریکا تبدیل به یک ضلع از مثلث قدرت جهان شود. این تحلیل در ادامه همان پیش‌بینی مارتین وُلف، روزنامه‌نگار انگلیسی است که زمانی گفته بود «هند ابرقدرت پیش‌رس» است. افزون بر هند، قدرت ژاپن را هم نباید دست‌کم گرفت. کشوری که به‌نظر می‌رسد به بازتعریف روابط خود با واشنگتن می‌اندیشد و شاید با یارگیری از سایر قدرت‌های آسیایی، بخواهد تعریفی تازه از حوزه نفوذش ارائه کند.

سفر هیات‌های عالی قدرت‌های نوظهور آسیایی به تهران، نشان می‌دهد که ایران می‌خواهد از طریق تقویت راهبرد «نگاه به شرق» به غربی‌ها یادآوری کند که برای سرمایه‌گذاری در ایران و استفاده از ظرفیت‌های اقتصادی کشورمان، فرصت نامحدود ندارند. همچنین در یک نگاه کلان‌تر، این سفرها به آن معناست که ایران در حال تعریف جایگاه خود در میانه خیزش آسیایی برای مهندسی قدرت در جهان آینده است و این همان واقعیتی است که خشم رقبای منطقه‌ای ایران را برانگیخته است.

مصطفی انتظاری هروی - دبیر گروه سیاسی