اما و اگرهای یک جشنواره

این جشنواره از زمان تاسیس تاکنون نقش مهمی در پیشرفت سینمای ایران ایفا نموده و هر ساله کارگردانان پیشکسوت و فیلمسازان جدید آثار خود را در آن به نمایش گذاشته‌اند.

سی و چهارمین دوره جشنواره در بخش‌های سینمای سعادت (بخش مسابقه) ، فیلم‌های بلند، سینمای سعادت (بخش مسابقه) ، فیلم‌های کوتاه، جلوه‌گاه شرق (سینمای آسیا و کشورهای اسلامی)، جام جهان‌نما (جشنواره جشنواره‌ها)، نمایش‌های ویژه (مروری بر فیلم‌های مستند جهان) و مروری بر سینمای فرانسه به دبیری رضا میرکریمی از اول تا ششم اردیبهشت 95 در شهر تهران برگزار شد.

یکی از نکاتی که در جشنواره فیلم فجر امسال قابل توجه و البته قابل بررسی بود، بومی‌شدن این جشنواره در این دوره است.

در سال‌های گذشته یکی از مهم‌ترین انتقادهایی که همواره درباره نوع برگزاری و سیاستگذاری جشنواره فیلم فجر قابل ذکر بود، متوجه نحوه وجود و ظهور بخش بین‌الملل این جشنواره بود که البته با توجه به ذات جشنواره فیلم فجر و توجه به آثار ملی بخش بین‌الملل حقیقتا عضوی ناقص و در بهترین حالت بخشی بی‌اثر جلوه‌گری می‌کرد.‌

به هر حال با برگزاری اتاق فکر و مشاوره‌های فراوان و بررسی عملکرد بخش بین‌الملل نتیجه بر آن شد که این قسمت جداگانه برپا شود. این اقدام مسئولان جشنواره فیلم فجر ازجمله اقدامات این دوره به شمار می‌رود و می‌تواند بازخورد مناسب‌تری، هم برای سینمای ایران و هم برای بخش بین‌الملل جشنواره فیلم فجر داشته باشد. گرچه نتیجه نهایی آنچنان که باید تاثیرگذار نبود در واقع جشنواره نتوانست انتظارات مخاطبان خود را برآورده سازد.

نکته مهم دیگری نیز بر سر راه این مهم بود، چراکه جشنواره مهم و معتبری چون برلین با برگزاری جشنواره فجر تداخل داشت و طبیعی بود که برلین به دلیل جایگاه ویژه خود انتخاب اول فیلمسازان در حد قد و قواره‌ای باشد.

با توجه به این که جشنواره برلین به عنوان یک جشنواره درجه الف و مهم همواره در دنیا مطرح است، برگزاری هر جشنواره‌ای با برلین، آن جشنواره را در سایه قرار می‌دهد و این مشکلی بود که طی سال‌های گذشته، جشنواره فجر همواره با آن دست به گریبان بود.‌از دیگر سو هیچ نویسنده و منتقد ایرانی نه فرصت و نه رغبت دیدن بخش بین‌الملل را داشت. اکثر قریب به اتفاق رسانه‌ها و منتقدان هم تنها به بخش فیلم‌های ایرانی می‌پرداختند و کمتر بخش بین‌الملل را پوشش می‌دادند.‌

با این وجود جشنواره بین‌‌المللی فیلم فجر با همه تمهیدات نتوانست آنچنان که باید مخاطبان را به سوی خود جلب کند که این یک نقطه ضعف بزرگ برای این جشنواره محسوب می‌شود.

اتفاقات مثبت و اثرگذار دوره‌های قبلی‌‌

در تمام‌ جشنواره‌های بین‌المللی به‌ازای حضور کارگردانان مطرح و مهم؛ حضور سینماگران شناخته شده و محترم از اصلی‌ترین و اثرگذارترین ویژگی‌های یک جشنواره به شمار می‌آید.

جشنواره فجر در بخش بین‌الملل اگرچه عمدتا فیلم و بازیگر و کارگردان مهمی نداشته است، اما نگاهی به فهرست بلند بالای مهمانان ویژه این جشنواره از گذشته تاکنون نشان می‌دهد کمی تا قسمتی بدنه تشکیل‌دهنده این قسمت بسیار آبرومند بوده‌اند. افرادی مانند فرانچسکو رُزی، کریستف زانوسی، مصطفی عقاد، کنستانتین کوستا گاوراس، حسین فهمی، تئو آنجلوپولوس، نوری بیلگه جیلان، ماریو مونیچلی، اسماعیل فرخی، شارل تسون و ویتوریو استورارو از مطرح‌ترین سینماگرانی هستند که در طول تاریخ جشنواره فجر در آن حاضر شدند.‌ در سال‌هایی که از عمر این جشنواره می‌گذرد، آیین نکوداشت شخصیت‌های مهم سینمای جهان برگزار شده است. از شخصیت‌هایی که در مقام داور نیز با جشنواره فیلم فجر همکاری داشته‌اند، می‌توان به عنوان نمونه به فولکر شلوندورف، کریستف زانوسی، رابرت چارتف، سمیح کاپلان اوغلو، بروس برسفورد، پرسی ادلون، پل کاکس، شیام بنگال، بلا تار، یان تروئل، هلما سندرس برامس، الیا سلیمان، آنییژکا هولاند، آندری زویاجینتسف، رستم ابراهیم بکف و... اشاره کرد. در دوره‌های مختلف جشنواره فجر سینماگران صاحب‌سبک و نخبه‌ای ازجمله کوستا گاوراس، فرانچسکو رزی، تئو آنجلوپولوس، ماریو مونیچلی، مصطفی عقاد، داریوش خنجی و... در جشنواره فجر حضور داشته جایزه یک عمر فعالیت سینمایی را از آن خود کرده‌اند.

از آثار اولیه به‌یادماندنی و تاثیرگذار فیلمسازان مطرح که در این جشنواره از آنها تقدیر شده و جوایزی نیز به آنان اهدا شده است می‌توان به مابوروزی ساخته هیروکازو کره ادا، قول ساخته برادران داردن، ابرهای بهاری ساخته نوری بیلگه جیلان، 23 ساخته هانس کریستین اشمید، منابع انسانی ساخته لوران کانته، ناپولا ساخته دنیس گانسل، بازگشت ساخته آندری زویاجینتسف، زندگی دیگران ساخته فلوریان هنکل فون دونرسمارک و... اشاره کرد.

با گذشت 34 سال از برپایی جشنواره بین‌المللی فیلم فجر، مهمانان خارجی زیادی در این جشنواره حضور پیدا کرده‌اند که در میان آنها افرادی که در جشنواره‌ها مسئولیت داشته‌اند حضور پررنگ‌تری نسبت به سینماگران برجسته داشتند.‌از دیگر مهمانان مطرح این سال‌ها می‌توان به «پیر آنری دولو» دبیر دو‌هفته کارگردانان جشنواره کن، «دیوید اشترایف» دبیر جشنواره لوکارنو، «آلن ژالادو» مدیر اجرایی جشنواره نانت، «گئورگی شنگلایا» فیلمساز، «مارکو مولر» مدیر جشنواره بین‌المللی فیلم لوکارنو، «شیلا ویتاکر» دبیر جشنواره فیلم لندن انگلیس، «فیلیپ ژالادو» دبیر جشنواره نانت فرانسه، «نیکلاس سارکیس» دبیر جشنواره ماردل پلاتا آرژانتینی، «دیمیتری ایپیدس» مدیر برنامه‌ریزی جشنواره تسالونیکی و انتخاب فیلم تورنتو، «میشل دوموپولوس» دبیر جشنواره تسالونیکی یونان، «سعدالدین وهبا» دبیر جشنواره قاهره و مدیر جشنواره فیلم کودکان قاهره، «کیوشیرو کوساکابه» مدیر جشنواره فیلم توکیو ژاپنی، «آلبرتو باربرا»” دبیر جشنواره تورین، «لئون کاکوف» دبیر جشنواره فیلم سائوپائولو، «شوزو ایچی یاما» مدیر جشنواره توکیو ژاپن، «تادائو ساتو» دبیر جشنواره فوکوئولا ژاپن و «ژان روا» دبیر بخش هفته منتقدان جشنواره کن اشاره کرد.

سهم کارگردانان سینمای ایران

یک اتفاق بسیار مثبت در برگزاری جشنواره جهانی فیلم فجر حضور کارگردانان پیشکسوت در دارالفنون و برگزاری ورک‌شاپ بود. اصغر فرهادی یکی از این سینماگران است. به زعم او مسئولان برگزاری جشنواره، بخش سخت افزاری را به بهترین شکل سر و سامان داده‌اند و همین موضوع نوید بخش این است که می‌توان کارهای خوبی در سینمای ایران انجام داد که تا امروز صورت نگرفته است. ضمن این که اتفاقات این دوره سبب می‌شود بی‌برنامگی‌های مرسوم در جشنواره‌ها از بین برود و کشورهای خارجی از جشنواره ما استقبال بیشتری کنند.

ابوالفضل جلیلی نیز دیگر سینماگری بود که به واکاوی نقاط ضعف و قوت جشنواره پرداخت. جلیلی اعتقاد داشت یکی از ضعف‌های جشنواره‌های سینمایی در ایران، غیبت منتقدان و خبرنگاران بین‌المللی است. از نظر او اگر از منتقدان و فیلمسازان بزرگ دنیا دعوت شود به عنوان داور، مهمان یا مدرس کارگاه در جشنواره حضور داشته باشند بستر بهتری برای معرفی خود در فضای بین‌المللی به وجود می‌آید، چراکه حضور فیلمسازان، منتقدان، تهیه‌کنندگان و خبرنگاران خارجی و تبادل اطلاعات و کسب تجربه از آنها یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای جشنواره‌های بین‌المللی است.

صحبت های سینماگران خارجی

لایلا پاکالنینا که با فیلم سپیده دم در جشنواره جهانی فیلم فجر شرکت داشته فارغ‌التحصیل رشته کارگردانی فیلم از موسسه فیلم مسکو است. او تا به امروز 30 فیلم مستند و بلند سینمایی ساخته است. او برای نخستین بار در عرصه بین‌المللی با دو فیلم مستند در جشنواره کن حضور یافت. نمایش فیلم «سپیده‌دم» ساخته این سینماگر در جشنواره جهانی فیلم فجر با استقبال همراه شد.

او که برای اولین بار در تهران حاضر شده جشنواره فجر تهران را بزرگ و تاثیرگذار می‌داند. به زعم او جشنواره جهانی فجر فراتر از آنچه می‌پنداشته و انتظار داشته بوده است.

پاکالنینا البته اذعان کرده بود که پیش از این در چند نمایشگاه هنری و عکس در نقاط مختلف اروپا شانس آشنایی با هنر ایران را داشته و تصویرپردازی قوی آن آثار وی را تحت تاثیر قرار داده تا جایی که با خود گفته به کشوری که مهد این آثار است حتما باید سفر کند.

با این حال بسیاری متوقع بودند در جشنواره بین‌المللی فجر اسامی کارگردانان شناخته شده بیشتر از این باید در جشنواره‌ای که عنوان بین‌المللی را یدک می‌کشد دیده شود، اما این اتفاق به خاطر انتخاب‌ مسئولان جشنواره تقریبا اصلا نیفتاده بود.

اگر آثار هنرمندان شناخته‌شده سینمای جهان در جشنواره به نمایش درمی‌آمد علاوه بر این‌که می‌توانست به خودی خود اتمسفری را در اطراف جشنواره ایجاد کند این امکان را فراهم می‌کرد که علاقه‌مندان بیشتری را برای دیدن آثار سینمایی جهان به صف کند، اما به هر دلیلی این اتفاق در جشنواره بین‌المللی امسال نیفتاد و به خاطر سلیقه و انتخاب برگزارکنندگان امسال جشنواره بین‌المللی فیلم فجر، این ظرفیت عملا از کف رفت. جشنواره بین‌المللی فیلم فجر فرصت بسیار مغتنمی بود که می‌توانست سینمای جهان را با پتانسیل‌ سینمای ایران و توانایی‌های آن آشنا کند، اما باید گفت عملا این اتفاق نیفتاده است.

با پایان دوره سی و چهارم می‌توانیم به جرات بگوییم که حالا صرفا یک تجربه از سرگذرانده شده که می توانست بسیار بهتر از این برگزار شود در واقع می شود گفت جشنواره جهانی فیلم فجر این ظرفیت را دارد که در سال‌های بعدی بسیار بهتر و تاثیرگذار‌تر برگزار شود.

مهدی تهرانی