عمان سرزمین ناشناخته

جامجم آنلاین: سفر به کشور پادشاهی عمان در آنسوی خلیج فارس، تا اندازهای مانند سفر به برخی استانهای جنوبی ایران و شهرهای ساحلی خلیج فارس است ، به محض ورودتان به فرودگاه السیب در 40 کیلومتری جنوب مسقط که بر ساحل اقیانوس هند واقع شده است با مردمی خون گرم و صمیمی همچون مردم خون گرم شهرهای ساحلی کشورمان مواجه میشوید.

کد خبر: ۸۹۱۰۴

در این فرودگاه همچنین با انبوه مسافرانی مواجه میشوید که اغلب از کشورهای جنوب شرق آسیا مانند هند، بنگلادش، سریلانکا، پاکستان، فیلیپین، اندونزی هستند که در پادشاهی عمان مشغول کار میباشند.
اتباع این کشورها جز یافتن کار مناسب با حقوق مکفی، هیچ مشکلی فکر و ذهن آنان را دغدغه نمیکند. فرودگاه السیب را مانند کندوی زنبور یافتم که دسته دسته اتباع کشورهای گوناگون و گردشگران اروپایی و امریکایی وارد آن میشوند و یا آن را به مقصد کشورشان ترک میکنند.
در سه فصل زمستان و بهار و پاییز، عمانیها کمتر به خارج سفر میکنند و سفرشان را در فصل گرم تابستان انجام میدهند زیرا آب و هوای عمان در تابستان، خشک و گرم است.
سفر به عمان به دعوت وزارت اطلاعرسانی آن کشور به مناسبت سی و پنجمین سالگرد روز ملی صورت گرفت. پیش از سفر به عمان شناخت زیادی از آن کشور داشتم و دو سال پیش کتابی درباره آن کشور به زبان فارسی ترجمه کردهام، تاکنون از کشورهای عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و کویت پس از آزادی آن از چنگال صدام دیدن کرده بودم، اما فرصتی برای سفر به عمان و دیدن مردم آن کشور و آگاهی از اوضاع و تحولات آن فراهم نشده بود.
در فرودگاه السیب هیاتی به سرپرستی آقای «درویش بن عیسی بلوچی» از وزارت اطلاعرسانی عمان به استقبال جمعی از خبرنگاران رسانههای اروپایی و آسیایی و عربی آمده بودند تا آنان را به هتلهای محل استقرار شان انتقال دهند.
آنان نیز برای پوشش خبری جشنهای روز ملی عمان به این کشور آمده بودند. آقای بلوچی تصور میکرد من که از ایران دعوت شدهام به زبان عربی آشنا نیستم و میبایستی یک مترجم در اختیارم قرار دهد، هنگامی که با زبان عربی با او صحبت کردم بسیار خوشحال شد و احساس کرد که میتواند با یک خبرنگار ایرانی با زبان غربی صحبت کند.
دانستن زبان کشوری که یک خبرنگار به آن سفر میکند یک اصل اجتنابناپذیر است. برنامه وزارت اطلاعرسانی عمان از این قرار بود که خبرنگاران غیرعرب در یک هتل اسکان داده شوند و خبرنگارانی که از کشورهای عربی دعوت شدهاند در هتل دیگری مستقر شوند.
در مسیر راه فرودگاه احساس کردم که میخواهند مرا به هتل محل استقرار خبرنگاران خارجی ببرند که از میزبانان خود خواستم به هتل محل استقرار خبرنگاران عرب اسکان دهند که این خواسته برآورده شد.
برخلاف سایر شیخنشینان خلیج فارس مردم کشور عمان مردمی بسیار مهربان، ساده و صمیمی هستند و به ایران عشق میورزند.
نظر به این که دو سالی است که با برخی رسانههای عمانی همکاری مطبوعاتی دارم این مهربانی و عشق ورزی را به خوبی احساس کردهام. همچنین در این سفر با تعدادی شهروندان عمانی گفتوگو داشتم، برخی از آنان اظهار میداشتند که ایرانی تبار هستند که پدرانشان از دهها سال پیش از استانهای ساحلی جنوب ایران و یا از سیستان و بلوچستان به عمان مهاجرت کردهاند و به تابعیت آن کشور درآمدهاند.
یکی از این افراد ایرانی تبار تاکید کرد: مهاجرانی که دهها سال پیش از شهر بوشهر به عمان هجرت کردند، برای سکونت خود، شهری را در آنجا ساختند و نام بوشهر را بر آن نهادند. این شهر در 20 کیلومتری شمال مسقط واقع شده و اکنون به نام «بوشر» معروف است.
اصولا خانوادههای فارسی، بلوچی و عجمی در عمان معروف هستند. در لغتنامه و فرهنگ اعراب، به کسی عجمی گفته میشود که از اقوام غیرعرب است و یا ملیت ایرانی دارد. افراد با افتخار اعلام میکردند که پیشتر به ایران سفر کردهاند و افراد دیگری اظهار علاقه میکردند که قصد دارند برای گردشگری و زیارت و یا برای درمان به ایران سفر نمایند.
در گفتوگوی کوتاهی که با «یوسف بن علوی عبدالله» وزیر مشاور در امور خارجی عمان داشتم، در مورد روند روابط جمهوری اسلامی ایران و سلطاننشین عمان گفت: «روابط میان مسقط و تهران از دیرباز بسیار خوب و گسترده بوده است، این روابط همچنان در حال پیشرفت و تحول است، دولت عمان از روابط خود با جمهوری اسلامی ایران بسیار راضی است.
برادرم منوچهر متکی وزیر امور خارجه ایران پس از انتصاب به این سمت از مسقط دیدن کرد. در این سفر درباره راههای گسترش روابط فیمابین بحث و گفت وگو کردیم. ما با اصول و شیوه توافقی که برای تداوم روابطمان وجود دارد بسیار راضی هستیم.
عمان در مقایسه با سایر شیخنشینان خلیج فارس فاصله دورتری با ایران دارد همچنان که تاکنون میان فرودگاههای مسقط و تهران پرواز مستقیم برقرار نشده است.
شاید این دو عامل سبب شده باشد که درهای آن کشور هنوز به روی بازرگانان و کارگران ایرانی بسته بماند.
دولت عمان در زمینه تشویق سرمایهگذاری از چند سال پیش مقررات آسانی وضع کرده است. اما حضور ایرانیان در سایر شیخنشینان خلیج فارس همچون امارات متحده عربی، قطر، بحرین و کویت بیشتر جلب توجه میکند. کما این که پای اتباع بسیاری کشورهای اروپایی و آفریقایی هنوز به عمان باز نشده است.
برخلاف سایر کشورهای منطقه، با وجودی که جامعه عمان جامعهای کهن و ریشهدار است اما خالی از مهاجرتهای گروهی از کشورهای گوناگون منطقه نبوده و این باعث شکلگیری بافت اجتماعی، اقتصادی، دینی و فرهنگی متنوعی گردد.
کما این که دریانوردی بازرگانی مردم قدیم عمان موجب نفوذ فرهنگی و آداب و رسوم مردم آن کشور در کشورهای شرق آفریقا مانند تانزانیا و جزایر کومور گردیده است.
عمان به دلیل داشتن موقعیت مهم جغرافیایی و داشتن سواحل طولانی در دریای عمان و تنگه هرمز و خلیج فارس از قرنها پیش دارای ناوگان بزرگ تجاری چشمگیری بوده است.
این سبب شده که بازرگانان عمانی با بخشهایی از شرق آفریقا و سواحل شبه قاره هند و شیخنشینان خلیج فارس و نیز شهرهای ساحلی ایران داد و ستد تجاری داشته باشند ، هم اکنون دفتر بازرگانی پادشاهی عمان در بندرعباس به عنوان رابط تجاری آن کشور با ایران فعالیت دارد.
آثار باستانی کشف شده و وجود تعدادی بارگاه پیامبران پیش از دوران حضرت ابراهیم (ع) نشان میدهد که سرزمین عمان تاریخ و فرهنگ چند هزار ساله دارد، در این سرزمین همواره حکومتهای مستقل وجود داشته است و چه بسا بازرگانان و دریانوردان عمانی در قرنهای نخست هجری نقش بسزایی در گسترش اسلام در شبه قاره هند و آسیایی دور داشتهاند و در کتب تاریخ آمده است که مردم این کشور در صدر اسلام داوطلبانه به این آیین گرویدند.
سفر به عمان و بازدید از دژها و قلعههای گوناگون که در سراسر این کشور پراکنده هستند، نشان میدهد که این سرزمین در قرنهای گذشته مورد هجوم دشمنان خارجی قرار گرفته و یا میدان درگیری و تاخت و تاز قبایل و طوایف گوناگون داخلی بوده است. این کشور تا پیش از به قدرت رسیدن سلطان قابوس در اوایل دهه هفتم قرن بیستم، دچار آشوب و ناامنی بوده و آخرین بحرانی که چند سال گریبانگیر دولت مرکزی عمان بود ، تلاشهای جدایی خواهانه آشوبگران کمونیست استان ظفار بود که از سوی دولت کمونیستی یمن جنوبی حمایت میشدند. این آشوب با کمک ارتش ایران در سال 1975 پایان یافت.
از سوی دیگر چنانچه خط مشی و سیاستگذاری دولت پادشاهی عمان را بررسی کنیم، احساس میکنیم که برخورد دولت آن کشور با مسائل و تحولات بینالمللی عاطفی و انفعالی نیست.
به طور مثال هنگامی که اغلب کشورهای عرب به ویژه اعضای شورای همکاری خلیج فارس در جریان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به یاری صدام شتافتند، عمان روابطش را با جمهوری اسلامی ایران حفظ کرد و در شرایط کنونی نیز هرگاه رویداد دلخراشی در ایران روی میدهد،سلطان قابوس بیدرنگ این حوادث را به دولت و مردم ایران تسلیت میگوید و یا هر گاه رئیس جمهوری جدیدی در ایران انتخاب میشود، فرستادگان او وارد تهران میشوند و انتخاب رئیس جمهوری جدید کشورمان را حضوری به وی تبریک میگویند.
اگر از عمانیها بپرسید که دانش و بردباری را از کجا آموختهاید به شما میگویند که نه از راه کتابخوانی و اندیشیدن بلکه از راه تجربه.
چرا که عمانیها آزمونهای دشوار و جنگهای خونینی را پشت سر گذاشتهاند ، همانطور که عبدالعزیز الرواس مشاور ارشد سلطان قابوس گفته است: مردم عمان اکنون به این نتیجه رسیدهاند که بایستی واقعبینانه و منطقی به مسائل و تحولات جهانی برخورد کنند.
به رغم گذشت حدود 40 سال از پایان درگیریهای فرقهای و قبیلهای و برقراری ثبات و استقرار در کشور عمان، اما آمادگی رزمی برای رویارویی با هر تحول ناگهانی و دفاع از ثبات و یکپارچگی کشور در میان مردم و دولتمردان آن کشور به روشنی دیده میشود.
«خنجر» که سلاح دفاعی سنتی مردم عمان است، به صورت نماد رزمی و یا زینتبخش مردم آن سامان درآمده است. افزون بر آن اجرای برنامههای متنوع رزمی و نظامی در مراسم روز ملی با مشارکت واحدهای مختلف ارتش کلاسیک و جنگجویان عشایر، نشان میدهد که حکومت عمان به حفظ و تداوم قدرت نظامی اهمیت فوقالعاده قائل است اما نباید فراموش کرد که با توجه به درآمد اندک عمان در همسنجی با سایر شیخنشینان خلیج فارس، کشور عمان بودجه کلانی به خرید سلاح مدرن اختصاص نمیدهد.
در گفتوگویی که با یوسف بن علوی عبدالله وزیر مشاور در امور خارجی عمان داشتم، وی در پاسخ به پرسشی درباره سیاست خارجی کشورش اظهار داشت: سلطاننشین عمان تنها کشوری است که با کشورهای گوناگون جهان اختلاف ندارد و چه بسا در حل اختلافات میان بسیاری از کشورهای منطقه و جهان و بحرانزدایی کمک میکند.
سلطنت عمان نه فقط با هیچ یک از کشورهای جهان مشکلات و اختلافات ندارد بلکه میکوشد از مشکلآفرینی پرهیز کند زیرا روابط مسقط با سایر پایتختهای عرب و کشورهای جهان براساس دوستی و همکاری و احترام متقابل پایهگذاری شده است.
کشور عمان افزون بر عضویت در شورای همکاری خلیج فارس با همسایه غربی خود یمن روابط و همکاریهای دیرینه و نزدیک دارد ، مقامهای عمان همکاری با جمهوری یمن را مانند همکاری میان اعضای یک خانواده میدانند.
آنان معتقدند که یمن یکی از ستونهای شبه جزیره العرب را تشکیل میدهد ، از این رو مسقط و صنعا با یک دید به آینده مینگرند و همه کشورهای جزیره العرب به یکپارچگی و همسویی در یک منظومه سیاسی و اقتصادی تمایل دارند.
بن علوی در این باره اظهار میدارد: با وجودی که شورای همکاری خلیج فارس در شرایط کنونی تقاضای یمن برای پیوستن به این مجموعه را نپذیرفته است اما همکاری گسترده در زمینههای سیاسی و اقتصادی و فنی وجود دارد.
در پی تقاضای یمن برای پیوستن به شورای همکاری خلیج فارس و تحقق این خواسته، طرفین کمیته مشترکی تشکیل دادند. این کمیته ماموریت دارد قوانین موجود در کشورهای عضو شورای همکاری و یمن را به منظور همسو ساختن آنها و هموار کردن زمینه پیوستن یمن را بررسی کند.
اگرچه این کمیته تاکنون پیشرفت چشمگیری نداشته است،اما نباید فراموش کرد که یمن از چند سال پیش گامهایی در زمینه اصلاح ساختار قوانین خود و اجرای اصلاحات اقتصادی و اداری برداشته است.
در این زمینه مقامهای عمان معتقدند که شورای همکاری خلیج فارس خواهان تحمیل شروط و سیاستهای خاصی بر یمن نیست، و نظر به این که درهای بازارهای کشورهای عضو شورا به سوی یکدیگر باز شده است و در راه تاسیس منطقه آزاد تجاری با دیگران برنامهریزی میکند و استعداد و ظرفیت این بازارها بزرگتر و وسیعتر از بازارهای یمن است، صنعا در حال حاضر به آسانی توان پیوستن به بازارهای شورای همکاری خلیج فارس را ندارد.
از یوسف بن علوی پرسیدن که محافل بینالمللی به برخی دولتهای عرب برای اجرای اصلاحات سیاسی و فرهنگی و تغییر برنامههای آموزشی فشار میآورند، آیا چنین فشارهایی بر عمان هم اعمال میشود؛ وی از این پرسش اظهار تعجب کرد و گفت: هرگز... فشاری در کار نیست.
هر چه هست این است که برخی دولتهای غربی سیاستها و دیدگاهشان را برای ما بیان میکنند. اصولا تحول به سوی دموکراسی، یک تمایل درونی و ضرورت حتمی است. منطقی نیست که تحول چشمگیر اقتصادی بدون ابزار و مکانیزم اجتماعی محقق شود. یکی نیست که دلایلی در کار است.
شما اگر خواسته باشید همه شهروندانتان را تولید کننده بار بیاورید، ابتدا باید تحولی در جامعه ایجاد کنید. باید شهروندان را آموزش دهید. چگونه صنعتگر و مولد شدن را به آنان آموزش دهید. همه این اقدامها به ابزارهای دمکراتیک نیاز دارد. ما واژه دموکراسی را از غرب گرفتهایم و در مجمع ادبیات زبان عربی ثبت کردیم.
بن علوی افزود: شما جوامع کشاورزی ما را با جوامع صنعتی ژاپن مقایسه نکنید. برای هر کاری به پیشرفت و تحول نیاز داریم اصول دموکراسی این است که انسان به صورت فردی و گروهی برای خود و آینده خود بیندیشد. پس از حوادث 11 سپتامبر، امریکا و غرب احساس کردند که متضرر شدهاند.
زیانی که به آنان وارد آمده، ریشهاش در این منطقه بوده است. بنابراین غرب برای پیشگیری از تکرار آنچه که در 11 سپتامبر روی داد، دیدگاهها و اندیشههای دموکراتیک خود را مطرح ساخت. به طور مثال اتحادیه اروپا نگران گسترش مهاجرت اتباع کشورهای افریقایی به اروپا است و برای جلوگیری از موج مهاجرت، طرحهایی به کشورهای آفریقایی ارائه میدهد.
اتحادیه اروپا سازمان مشارکت اقتصادی مدیترانهای «یورومید» را به وجود آورد. اینها سیاستهایی است که منظومههای بینالمللی برای تامین منافع خود اتخاذ مینمایند.
وی گفت: من به عنوان وزیر خارجه یک کشور عربی که از مسائل بینالمللی آگاه هستم، تاکید میکنم که هیچ فشار بینالمللی به دولتهای عربی به ویژه بر سلطنت عمان وجود ندارد.
نه امریکا و نه انگلیس و نه فرانسه و نه ژاپن و نه کره و نه هیچ یک از شرکای بازرگانی عمان تاکنون بحثی در این زمینه مطرح نکردهاند.
من هنگام شرکت در «گردهمایی آینده» که چند ماه پیش در بحرین برگزار گردید، دیدگاههای غربیها را شنیدم و دیدگاههای خود را به سمع آنان رساندم. این یک امر طبیعی است که شما نظر دیگران را بشنوید و دیدگاه خود را برای آنان بیان کنید.
وزیر مشاور در امور خارجی عمان در ادامه اظهاراتش تاکید کرد: مرحله استعماری سپری شده است. استعمارگران به خاک سپرده شدهاند. روزگاری که سفیران انگلیس اعضای کابینه دولتهای عرب را تعیین میکردند سپری شده است. نسل اروپایی نیز تغییر کرده است.
نسل کنونی اروپا، رفتار پیشینیان خود را تقبیح کرده است. جهان دگرگون شده و هیچ فشاری بر دولتهای عرب اعمال نمیشود. هیچ کسی حق ندارد به ما بگوید این کار را بکنید یا این کار را نکنید.

نشستی با مشاور سلطان قابوس
در دومین شب اقامت در مسقط به اتفاق برخی میهمانان به دیدار آقای عبدالعزیز الرواس مشاور ارشد سلطان قابوس رفتم.
الرواس مردی میانسال، وزین و فرهیخته است. او در دیدار با میهمانان خارجی سی و پنجمین سالگرد استقلال عمان که بیشترشان نمایندگان رسانههای اطلاعرسانی بودند دیدگاههای خود را درباره مسائل و تحولات بینالمللی و منطقهای بیان کرد.
هنگامی که خود را به عنوان یک روزنامهنگار ایرانی معرفی کردم، الرواس با گشادهرویی گفت: که دوستان ایرانی او زیاد هستند، سالانه یکی دو بار به ایران مسافرت میکند.
او گفتگو با روزنامهنگاران و در بیان دیدگاهش، درباره مسائل بینالمللی از دید میانهروی و منطق سخن میگفت.
الرواس در پاسخ به این پرسش که آیا غرب در تشخیص اوضاع و تحولات منطقه و جهان عرب دچار سردرگمی شده است و آیا درست است که اکنون ما شاهد شکلگیری و بروز عناصر قدرت درونی امت هستیم گفت: منطقه به یاری خداوند به سوی ثبات و امنیت پیش میرود، خاورمیانه شاهد تحولات بزرگ و مثبتی است ، اگر بخواهیم بدانیم این تحولات منفی و یا مثبت است باید به گزارشها درباره رشد جمعیت نگاه کنیم.
اکنون اکثریت جمعیت را نسل جوان تشکیل میدهد، ما در حال انتقال از نسلی به نسل دیگری هستیم. اختلاف نظر میان این دو نسل هم بسیار گسترده است. این تحولات بنیادین که در جهان شاهد آن هستیم، حد و مرزی نمیشناسد. بنابراین پیامدهای اختلافات و چالشهای جهانی یک امر طبیعی است.
عبدالعزیز الرواس با اشاره به نقش نسل جوان معاصر در اداره نهادهای جامعه مدنی اظهار داشت: نسل معاصر در یک مرحله انتقالی به سر میبرد، نسل گذشته سپری شده و نسل جدیدی بروز میکند. نسل کنونی از امکانات فراوانی همچون اینترنت و فناوری اطلاعات برخوردار است.
در عمان نیز اصول برنامههای دولت براساس گذر از نسل گذشته به نسل معاصر استوار است. تعامل ما بر پیوند نظریه درک و فهم نسل کنونی و تامین خواستههای اوست. به میزانی که برای او سودمند باشد و نه زیانبخش.
وی اظهار داشت: مردم عمان به دوستی و صلح گرایش دارند و منازعههای کنونی در جهان را نفی میکنند، دولت عمان نیز در تعامل با جامعه بینالمللی از اصول ثابت و تغییر ناپذیر پیروی میکند. تشنجزدایی و تلاش برای همزیستی مسالمتآمیز یکی از اصول پایدار نهضت نوین عمان است که از سال 1970 آغاز شده است.

مسجد جامع سلطان قابوس
مسجد جامع و بزرگ سلطان قابوس در منطقه سرسبز و خوش آب و هوای نزدیک شهر مسقط ساخته شده و یکی از شاهکارهای هنر معماری معاصر به شمار میرود که آمیخته از هنر معماری اسلامی ایرانی و اندلسی است.
دیوارها، شبستانها، رواقها و بیرون گنبد آن با سبک معماری اسلامی اندلس (اسپانیا) و شمال آفریقا بنا شده است، اما کاشی کاری، آینه کاری خاتم کاری آن به سبک معماری اسلامی ایرانی توسط هنرمندان کشورمان بنا شده است.
به محض ورودتان به محوطه مسجد با تابلوی کاشی رنگی مواجه میشوید که شناسنامه مسجد است. به نقش هنرمندان ایرانی در ساخت مسجد در آن تابلو اشاره شده است. این تابلو کاشی درون یکی از ستونهای سنگی محوطه مسجد نزدیک شبستان جاسازی شده است.
یکی دیگر از شاهکارهای این مسجد، وجود بزرگترین فرش دنیاست که توسط هنرمندان خراسانی بافته شده است. فرش مسجد جامع مسقط که (4343 مترمربع) مساحت دارد، به سفارش سلطان قابوس توسط شرکت سهامی فرش ایران در شهر مشهد مقدس بافته شده است.
این فرش با این مساحت بزرگترین فرش دنیاست که یک اثر ملی و از افتخارات هنر ایرانی است. این مسجد افزون بر اقامه نمازهای پنج گانه و جمعه در آن، به صورت قبله گاه گردشگران داخلی و خارجی عمان درآمده است.

چالشهای سیاسی و اقتصادی عمان
افزایش جمعیت و به دنبال آن افزایش رقم بیکاران، کاهش تدریجی ذخایر نفت، تمرکز قدرت در دست سلطان قابوس، و عدم تمایل وی به تعیین جانشینی از جمله چالشهایی هستند که عمان با آن رو به روست.
در حقیقت انتشار مطالب متنوع مطبوعاتی درباره عمان در مقایسه با همسایگان این کشور در دو سال اخیر گسترش یافته است، به طور مثال برخلاف مطالبی که پیرامون شرایط اقتصادی و اجتماعی برخی شیخنشینان خلیج فارس، همچون وجود بیکاری، ممنوعیت رانندگی زنان، عدم وجود مشارکت سیاسی منتشر میشود، اکنون نشریات انتقادی که در مسقط انتشار مییابد نشان میدهد که این کشور به سوی توسعه مشارکت سیاسی گام برمیدارد.
گزارشهایی هر چند اندکی که درباره عمان انتشار مییابد، اما این گزارشها نشان میدهد که در این کشور در زمینه مشارکت سیاسی زن و مرد و برنامههای توسعه اقتصادی گامهای بلندی برداشته شده است.
در کابینه کنونی 26 نفره عمان 4 وزیر زن وجود دارد که در میان شیخنشینان حاشیه خلیج فارس بی سابقه است. با این وجود، منطقی به نظر نمیرسد که بگوییم در عمان همه چیز به نحو احسن پیش میرود.
در حقیقت عمان در حال حاضر به موازات اجرای برنامههای گوناگون توسعه، درگیر مشکلات بیکاری نیز هست و اگر برای حل آن در درازمدت اقدام جدی به عمل نیاید ، بدون شک در سالهای آینده شدت خواهد یافت.
دولت عمان برای کاستن از میزان بیکاری، و فراهم آوردن زمینه اشتغال عموم، از چند سال پیش سیاست توان افزایی مردم بومی را از خلال تشکیل دورههای آموزشی در بخشهای تولیدی، صنعتی و کشاورزی به مورد اجرا گذاشته است.
اما حضور کارگرانی از یمن و کشورهای شبه قاره هند و شرق آسیا در بخشهای مختلف اقتصادی همچنان چشمگیر است.
هر چند تشخیص مشکلات اقتصادی عمان که همانا کاهش تدریجی ذخایر نفت و افزایش جمعیت میباشد، اما تلاش برای تشخیص مشکلات سیاسی نیز دشوار به نظر نمیرسد، در سالهای اخیر دولت عمان به موازات پیدایش انقلاب در زمینه اطلاعرسانی رایانهای و ماهوارهای، توانسته است گرایش شتابانی به توجیه و رهنمونسازی موسسات دولتی و بخش خصوصی از طریق تبلیغات داشته باشد.
همچنان که مردم نیز آزادی یافتهاند، بیپرده و با صراحت انتقادات و دیدگاههای خود را بیان کنند. تعداد روزنامهها و هفتهنامهها از پنج نشریه در سال 2004 به 10 نشریه در سال 2006 افزایش یافته است، در حال حاضر یک شبکه تلویزیونی ماهوارهای و سه فرستنده رادیویی به زبان عربی و انگلیسی زیرنظر دولت، برای مردم عمان برنامه پخش میکنند.
افزون بر آن وزارت اطلاعرسانی عمان سال گذشته برای نخستین بار در تاریخ این کشور با راهاندازی یک شبکه تلویزیونی و سه فرستنده رادیویی بخش خصوصی موافقت کرد.
هدف از صدور مجوز تاسیس این چهار رسانه، آن طور که در بیانیه وزارت اطلاعرسانی عمان تصریح شده است ایجاد زمینه اشتغال برای شهروندان عمانی در بخشهای فنی و اداری این رسانههاست.
یوسف بن علوی وزیر مشاور درامور خارجی عمان با اشاره به نقش رسانههای ارتباط جمعی و اطلاعرسانی در دوران معاصر در پوشش و انتقال سریع اخبار و رویدادهای جهانی اظهار داشت: هم اکنون هر یک از افراد جوامع بشری بر اثر دریافت به موقع اخبار گوناگون، خود صاحبنظر و تحلیلگر مسایل سیاسی شدهاند.

تلاش برای پایان دادن به درآمد تک محصولی
با وجودی که عمان از ذخایر نفتی اندکی برخوردار است اما مشکلات اقتصادی این کشور در مقایسه با دیگر شیخنشینان خلیج فارس کمتر به نظر میرسد و بعید به نظر نمیرسد که عمان در آیندهای نه چندان دور زندگی اقتصادی بدون نفت را آزمون کند.
گمان میرفت که در سالهای آینده ذخایر نفت جدیدی کشف شود و توان اقتصادی این کشور افزایش یابد. اما بحث همچنان سر ظرفیت تولید 700 تا 800 هزار بشکه در روز است.
با وجودی که تولید نفت این کشور در سال 2001 حدود 960 هزار بشکه در روز بود، این میزان به حدود 700 هزار بشکه در سالهای 2002 و 2003 کاهش یافت. اما با توسعه چاههای جدید، تولید نفت در سال 2004 به 780 هزار بشکه در روز افزایش یافت.
آمارهای رسمی نشان میدهد که میزان ذخایر نفت خام عمان چیزی حدود 4803 میلیون بشکه است که 91 درصد آن متعلق به شرکت توسعه نفت عمان است. تولید نفت تنها منبع درآمد این کشور نیست، بلکه به میزان وسیعی ذخایر گاز طبیعی نیز وجود دارد. براساس گزارشهای رسمی، میزان ذخایر گاز طبیعی عمان 24 تریلیون فوت مکعب است و انتظار میرود با کشف منابع جدید، میزان ذخایر گاز طبیعی عمان به 34 تریلیون فوت مکعب افزایش یابد.
افزون بر آن دولت عمان در چارچوب برنامههای توسعه اقتصادی اقدام به احداث پالایشگاه جدید صحار در شمال مسقط و بر ساحل دریای عمان با هزینهای معادل یک میلیارد و 200 میلیون دلار نموده است.
این پالایشگاه قرار است در ماه مه آینده به بهرهبرداری برسد و ظرفیت تولید فرآوردههای نفتی آن 5.4 میلیون تن در سال است.
اقتصاد عمان به دلیل افزایش نسبی قیمت جهانی نفت به بهترین نحو برای توسعه ساختار گردشگری و صنعت سبک و سنگین بهرهبرداری کرده است.
مسوولان سلطنتی عمان تصور میکنند از طریق توسعه بخشهای اقتصاد غیرنفتی در زمینههای کشاورزی، صید ماهی صنایع دستی، صنایع سبک، معادن، صنعت گردشگری، تولیدات بخش خصوصی میتوانند کاهش تولید نفت را جبران نمایند، در حالی که پیشرفت در این عرصهها به کندی پیش میرود.
دولت عمان با توجه به افزایش بهای نفت و تشویق بخش خصوصی، سعی دارد از طریق برنامه «تعمین» به معنی جایگزینی کارگران و متخصصان بومی به جای کارگران خارجی تکیه به کارگران و نیروهای ماهر خارجی را کاهش دهد. اما حضور متخصصان و کارگران و مستشاران نظامی خارجی در بخشهای گوناگون عمان همچنین چشمگیر است.
افزون بر تلاشهای یاد شده، دولت عمان در چارچوب برنامههای توسعه صنعت گردشگری و تنوع منابع درآمد به احداث شهرک بزرگ گردشگری به نام «المدینه الزرقاء» با بودجهای معادل 15 میلیارد دلار نموده است.
این شهرک در 100 کیلومتری شمال مسقط واقع شده و 35 کیلومتر با ساحل دریای عمان فاصله دارد.
وزارت گردشگری عمان اعلام کرده که در سال 2004 حدود یک میلیون و 500 هزار گردشگر به این کشور سفر کردند و امید میرود این رقم در سال 2010 میلادی به دو برابر افزایش یابد.
همچنین در حال حاضر تعداد اتاقهای هتلهای عمان 6 هزار اتاق است و براساس برنامههای در دست اقدام قرار است تعداد اتاقها تا سال 2010 به 10 هزار افزایش یابد.
محسن بلوجی جانشین وزیر گردشگری عمان در این باره گفته است که اجرای این پروژهها نشانگر وجود ثبات سیاسی و اقتصادی در پادشاهی عمان است، و اجرای این برنامه سبب گرایش بسیاری از سرمایهگذاران عرب شده است.

مشکلات سیاسی عمان
جمعیت عمان از یک میلیون نفر در سال 1970 به 2 میلیون و 416 هزار نفر در سال 2004 افزایش یافته است که 613 هزار نفرشان بیگانه هستند. براساس آمار منتشر شده از سوی وزارت اطلاعرسانی عمان تعداد بیگانگان مقیم عمان در سال 2003 میلادی 559 هزار تن بوده است.
این آمار و ارقام نشان میدهد که این کشور با اجرای برنامههای توسعه هنوز نتوانسته است حضور کارگران خارجی را کاهش دهد. عمان امروز با مشکل اشتغال 40 هزار فارغالتحصیل دبیرستانی و دانشگاهی در سال روبهروست. مقامهای رسمی عمان تاکنون آمار دقیقی از تعداد بیکاران منتشر نکردهاند. اما برخی صاحبنظرانی که با آنان گفتگو داشتم رقمی حدود 20 درصد را ذکر میکردند.
گزارشهای قابل توجه پیرامون مشارکت سیاسی در عمان این نکته را به اذهان تداعی میکند که دولت توانسته است هرگونه بحران را مهار کند، البته مشکلات سیاسی عمان با مشکلات تروریستی که در سه سال اخیر در عربستان، کویت و یمن اتفاق افتاد قابل مقایسه نیست، این مشکلات به حدی نیستند که دولت از حل آنها عاجز بماند. در سه سال اخیر به ویژه پس از رویدادهای 11 سپتامبر حرکات پراکندهای در برخی مناطق عمان روی داد.
تردیدی نیست که جامعه عمان نیز از گرد و باد پیامدهای حوادث تروریستی 11 سپتامبر مصون نبوده است. از سال 2003 تا اواخر سال 2005 میلادی حوادث پراکنده تروریستی از قبیل حمله به گردشگران خارجی اتفاق افتاده است.
روزنامه «تایمز اوف عمان» سال گذشته خبر داد که یک شهروند عمانی به نام محمدبن احمدبن عبدالله الحارثی دو تبعه انگلیسی را با تیراندازی زخمی کرده است.
دادگاه کیفری عمان وی را به اتهام تلاش برای قتل آن دو انگلیسی به حبس ابد و پرداخت 46 هزار دلار جریمه نقدی محکوم کرد. در آوریل همان سال نیز دو زن گردشگر تبعه کشور پرتغال که همراه گروهی از مرکز مسقط دیدن میکردند از سوی یک شهروند عمانی با سلاح سرد مورد حمله قرار گرفتند و زخمی شدند.
در ژانویه سال 2005 مقامهای عمان از شناسایی و بازداشت اعضا 31 نفره یک سازمان سری براندازی «سلطنت» و برقراری نظام «امامت» خبر دادند.
در متن کیفر خواست دادگاه امنیت عمان در مسقط آمده است که افراد این شبکه که همگی عمانی هستند به جرم تشکیل سازمانی سری و شاخههای فرعی در برخی ایالات عمان قصد براندازی نظام حکومتی سلطان قابوس را داشتند.
منابع آگاه در مسقط گفتند: که متهمان بیرو مذهب اباضی هستند که 75 درصد مردم عمان از این مذهب پیروی میکنند. در برخی مناطق داخلی عمان تا نیمه قرن بیستم نظام امامت حکومت میکرد که سلطان تیمور بن سعید بدر سلطان قابوس به حکومت آنان پایان داد.
چند روز از صدور حکم دادگاه مسقط در حق افراد سازمان براندازی نگذشته بود که سلطان قابوس آنان را مورد عفو قرار داد و به این پرونده پایان داد. مخالفتهای سیاسی در عمان چشم گیر نیست و به نظر نمیرسد که نظام پادشاهی سلطان قابوس با خطر جدی مواجه باشد.
افزایش کنونی قیمت نفت به اقتصاد این کشور رونق و ثبات خاصی بخشیده است. و تا زمانی که حکومت عمان قادر به تامین سطح شایستهای از زندگی برای عموم مردم باشد ، اعتراض سیاسی به وضع موجود بروز نخواهد کرد.
البته بهبود وضع اقتصادی تنها ملاک ثبات و حفظ آرامش نیست، آن طور که در بازدید از عمان به چشم میخورد، مردم این کشور در مقایسه با سایر شیخنشینان خلیج فارس و کشورهای جهان عرب، هنوز هویت و اصول دینی و سنتهای مذهبی خود را حفظ کردهاند، همه زنان عمانی محجبه هستند، آن چهار زن عضو کابینه هم محجبه هستند. در این باره میتوان گفت: که دیوارهای عمان در برابر تهاجم فرهنگی غرب هنوز مقاوم ایستادهاند.

قانون اساسی و اختیارات سلطان قابوس
قانون اساسی دولت که در تاریخ 6/11/1996 منتشر شده و از 81 ماده تشکل یافته، تنها چارچوب و مرجع قانونی سلطنت عمان است که عملکرد و اختیارات قوای مختلف را تنظیم میکند. دولت عمان معتقد است که قانون اساسی ضامن آزادیها و بالاترین تامینکننده حقوق اساسی افراد جامعه است.
اصول نظام سلطنتی کشور عمان و مبانی سیاست داخلی و خارجی در زمینههای گوناگون در قانون اساسی مشخص شده است. در ماده اول قانون اساسی عمان آمده است که پادشاهی عمان کشوری مستقل، دارای حاکمیت ملی، عربی و اسلامی است.
در ماده دوم نیز تصریح شده که اسلام دین کشور است و احکام شریعت اسلامی، اصول قانونگذاری را تشکیل میدهد. حکومت در پادشاهی عمان بر اصل شوراها، عدالت اجتماعی و برابری استوار گشته و طبق ماده نهم، مردم حق دارند در مسائل عمومی مشارکت نمایند. البته این مشارکت سیاسی تاکنون فقط در رفتن پای صندوقهای رای و انتخاب نمایندگان تجلی یافته است.
در ماده 5 از فصل اول قانون اساسی درباره چگونگی انتخاب سلطان عمان آمده است که نظام سیاسی عمان، سلطنتی موروثی است که میان فرزندان پسر ترکی بنی سعید بن سلطان خلاصه میشود. مسلمان، شجاع، عاقل، عمانی بودن، شرط انتخاب یکی از آنان به سلطنت میباشد.

ساختار سلطنت عمان
ساختار سازمانی و اداری سلطنت عمان از پادشاه، هیات وزیران و مجالس شورایی تشکیل یافته است. سلطان قابوس بن سعید علاوه بر در اختیار داشتن پادشاهی عمان، سمتهای نخستوزیری، وزارتخانههای دفاع، دارایی و امور خارجه و ریاست بانک مرکزی را نیز به عهده دارد. وی در سال 1970 پدرش را که مردی ضعیف بود عزل کرد و قدرت را به دست گرفت.
از زمان شکست شورش جدایی خواهان ظفار در سال 1975 که از سوی دولت کمونیستی یمن جنوبی حمایت میشدند، عمان از ثبات و آرامش برخوردار است. شاید بتوان با این معیار حکومت سلطان قابوس را با ثبات و مثبت ارزیابی کرد، سلطان قابوس برای تحکیم این ثبات سالانه چند بار از تمام نقاط همان دیدار دارد و به مشکلات مردم و نارساییها رسیدگی میکند.

* در قانون اساسی آن کشور تصریح شده که سلطان قابوس بن سعید، پادشاه و عالیترین مقام کشور و مصدر نهایی تصمیمگیریهاست. او همچنین فرمانده کل نیروهای مسلح و ذات او مصون و احترام او واجب و فرمانش قابل اجراست. سلطان عمان نماد وحدت ملی و نگهبان و پاسدار آن است.
* به موجب این قانون، هیات وزیران در سیاستگذاری کل کشور و اجرای آن به سلطان قابوس کمک میکند. هیات وزیران مامور اجرای سیاستهای کلی کشور و در این چارچوب وظیفه دارد پیشنهادات و توصیههای خود در مسائل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، اجرایی و دارایی مربوط دولت را به پادشاه تقدیم کند.
هیات وزیران همچنین لوایح قانونی و حقوقی و تشریفاتی و نیز طرحهای حفظ منافع کشور و مردم و تامین خدمات ضروری به آنان و بالا بردن سطح و کیفیت داشتن زندگی مناسب و تشخیص اهداف و سیاستهای کلی توسعه اقتصادی، اجتماعی، و اداری و پیشنهاد راهها و ابزارهای اجرایی لازم و بهرهبرداری از درآمدهای مالی و اقتصادی و نیروی انسانی و بررسی طرحهای توسعه که از سوی دستگاههای ذیربط ارائه میشود از وظایف هیات وزیران است. هیات وزیران پس از تصویب این برنامهها، سلطان عمان اجرای آن را پیگیری میکند.
در ماده 53 قانون اساسی تصریح شده که اعضای هیات وزیران اجازه ندارند، در حالی که پست وزارتی را بر عهده دارند، به ریاست و یا عضویت هیات مدیره یک شرکت سهامی دولتی درآیند.
* سلطان قابوس روز 28 دسامبر سال 1996 با صدور فرمانی، دستور تشکیل شورای دفاع را صادر کرد. این شورا به ریاست وی و عضویت هشت تن از شخصیتهای نظامی و سیاسی تشکیل یافته است.
* شورای مالی و درآمد از منابع انرژی: وظیفه تدوین سیاستهای مالی کشور، رسیدگی به سیستم مالی و نقدینگی، تهیه بودجه سالانه کشور و بررسی اعتبارات مالی طرحهای توسعه و مشارکت در سرمایهگذاریهای داخلی و خارجی بر عهده این شوراست. جلسات این شورا به ریاست سلطان قابوس و یا جانشین او رسمیت مییابد.
* در ماده 56 قانون اساسی عمان تصریح شده که اختیارات و صلاحیت شوراها و مجالس ویژه را قانون مشخص میکند. اعضای این شوراها با فرامین سلطان عمان تعیین میشوند.
* شورای هماهنگی اقتصادی: این شورا یک نهاد دولتی است که روز 22 نوامبر سال 1999 با فرمان سلطان قابوس بن سعید تاسیس شده است. این شورا به همه مسائل اقتصادی عمان از جمله ایجاد تحول در بخشهای اقتصادی رسیدگی میکند و برای توسعه فعالیتهای اقتصادی بخش خصوصی راهحل های مناسب ارائه میدهد. این شورا به نمایندگی دولت در جلسات مشترک سرمایهگذاران بخش خصوصی و دولتی شرکت میکنند.
* سازمان صنایع دستی: دولت عمان به منظور فراهم آوردن زمینههای اشتغال برای اقشار کم درآمد جامعه و ترویج میراث فرهنگی، در سال 2003 اقدام به تاسیس سازمان صنایع دستی نمود و اعتبارات مالی فراوانی در اختیار آن قرار داد. در همان سال کمیته پیگیری و نظارت بر اشتغال نیروی بومی عمانی به فرمان سلطان قابوس صادر شد.
این کمیته مسوولیت اجرای طرحها و برنامههای مربوط اشتغال و استخدام نیروی کار عمانی در بخشهای دولتی و خصوصی را به عهده دارد. این کمیته زیرنظر دربار سلطنتی عمل میکند، و وظیفه آن جایگزینی نیروی کار عمانی و کاستن کارکنان خارجی در ادارات و بخش خصوصی است.
نظر به این که کشور عمان همچون همه شیخنشینان خلیج فارس از وجود انبوه کارگران ساده و متخصص خارجی رنج میبرد. کمیته نظارت بر اشتغال نیروی انسانی بومی از 12 تن نمایندگان بخشهای دولتی و خصوصی تشکیل شد.
* شورای سرمایهگذاری: دولت عمان در چارچوب تلاش برای فعال کردن بخش خصوصی و رشد و شکوفایی اقتصاد این کشور، شورای سرمایهگذاری را در سال 1999 میلادی تاسیس کرد. وظیفه این شورا، رشد اقتصادی، گسترش تجارت، صنعت گردشگری و سرمایهگذاری میباشد.

مجلس شورای عمان
انتخابات عمومی برای گزینش نمایندگان
عمان پس از کویت و بحرین، سومین کشور شورای همکاری خلیج فارس است که نمایندگان مجلس آن به صورت مستقیم توسط مردم انتخاب میشوند. تاریخچه انتخابات پارلمانی در کویت و بحرین به چهار دهه پیش بازمیگردد.
اما انتخابات شوراها در عمان از دو دهه پیش آغاز شده است این در حالی است که مردم کشورهای امارات متحده عربی و قطر تاکنون انتخابات شورایی را آزمون نکردهاند و نمایندگان مجلس شورای عربستان توسط پادشاه برگزیده میشوند.
از دهه هفتم قرن گذشته تاکنون شوراها در عمان همچنان نقش فعالی در مشارکت سیاسی مردم داشتند. مجالس شورایی سه گانه عمان عبارتند از: (مجلس سنا، مجلس شورا، مجلس عمان).
در انتخابات عمان زنان و مردان واجد شرایط از سن 21 سالگی شرکت میکنند. تعداد افرادی که در انتخابات پنجمین دوره مجلس شورای عمان در سال 2003 شرکت کردند از 822 هزار تن فراتر رفت. این در حالی است که در انتخابات سال 2000 میلادی تنها 25 درصد افراد واجد شرایط شرکت کرده بودند.

مجلس عمان:
طبق ماده 58 قانون اساسی، مجلس عمان از نمایندگان دو مجلس شورا و مجلس سنا تشکیل میگردد و نشست آن به دستور سلطان قابوس سالی یک بار در روز چهارم نوامبر منعقد میگردد.
مجلس سنا:
وظایف و اختیاراتی که این مجلس بر عهده دارد، تحکیم مشارکت دولت و مردم در سازندگی عمان است. گفته شده است که مجلس سنا، مرجع و پشتیبان مشارکت در سازندگی ساختار جامعه عمان میباشد. رئیس و اعضای آن به خواست سلطان قابوس انتخاب میشوند.
طبق قوانین عمان عضویت همزمان در مجلس سنا و مجلس شورا و یا داشتن هر وظیفه دولتی همزمان مجاز نیست. تعداد اعضای مجلس سنا 53 نفر است که پنج نفرشان را زنان تشکیل میدهند. مدت عضویت در آن سه سال و قابل تمدید است.
این مجلس سالانه چهار دوره عادی در ماههای ژانویه، مارس، مه و اکتبر برگزار میکند. مقر این مجلس در شهر مسقط پایتخت عمان است و از استقلال مالی و اداری و اعتبار حقوقی و مصونیت قضایی برخوردار است.

مجلس شورا
مجلس شورای عمان همان پارلمان است که نمایندگان آن به طور مستقیم از سوی مردم انتخاب میشوند. شهروندانی که به سن قانونی 21 ساله رسیده باشند برای گزینش نمایندگان خود واجد صلاحیت میباشند.
مجلس شورا از نمایندگان استانها و ایالتهای پادشاهی عمان تشکیل مییابد که توسط مردم در جریان برگزاری انتخابات عمومی و آزاد برگزیده میشوند. هر ایالتی که بیش از 30 تن جمعیت داشته باشد اجازه دارد دو تن از نامزدهای خود را به مجلس بفرستد.
تعداد نمایندگان مجلس کنونی عمان 83 نفر است، و شیخ عبدالله بن علی القتبی ریاست این دوره را به عهده دارد. شرط نامزدی متقاضیان عضویت در این مجلس طبق قانون، باید عمانیالاصل بوده باشند و سن آنان کمتر از 30 سال نباشد.
هدف سلطان قابوس از ایجاد مجلس شورا (پارلمان) هر چه که باشد به نظر نمیرسد که مشارکت در حکومت و قانونگذاری بوده باشد. باید به این نکته توجه کرد که هرگونه تصمیمگیری در دست وی میباشد. زیرا او روزانه با صدور فرامین ملوکانه اصول کلی سیاست را تبیین، و تصمیمگیریهای نهایی را در زمینههای گوناگون اتخاذ میکند.
مجلس شورای عمان در زمینه روابط خارجی نیز فعالیت دارد نمایندگان این مجلس با شرکت در نشستهای اتحادیه مجالس عرب، و کشورهای اسلامی به تقویت روابط خارجی عمان کمک میکنند. میان مجالس عمان و ایران کمیته دوستی پارلمانی وجود دارد.